1405/04/02
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل(سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اصفار جلد یک
موضوع: اصفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل(سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
برهان دوم بر نفی ماهیت از واجبالوجود:
دلیل دوم برای نفی ماهیت از واجب این بود که اگر برای واجب، وجودی مغایر با ماهیتش باشد، این وجود عارض است و نیاز به علتی دارد؛ آن علت هم بالوجود باید مقدم باشد و آن علت هم خودِ همین ماهیت است. پس ماهیت واجب علت برای وجودش است، علت هم که وجوداً مقدم بر معلول است. نقل کلام به این وجودِ مقدمِ ماهیت میکنیم؛ همان بعدی است که میخواهد بیاید؛ تقدم شیء بالوجود بر خودش است، یا دیگری است که تسلسل میشود، یا به بیان خود ملاصدرا که احتیاج پیش میآید. فخر رازی گفت که ما میگوییم ماهیت واجب علت این وجود است، تقدم وجودی هم لازم ندارد، بلکه تقدم ذاتی، تقدم بالماهیه داشته باشد و لازمه این ماهیت، آن وجودش است؛ همانطور که لازمه مثلاً اربعة زوجیت است.
الف) پاسخ خواجه نصیرالدین طوسی و استناد به کلام ابنسینا:
مرحوم خواجه از این سخن جوابی دادند، بعد کلامی را ایشان از ابنسینا میآورد که مؤید فرمایش خواجه نصیر است. حرف خواجه نصیر این شد که سخن ما در علیت خارجی است؛ در علیت خارجی عقل به ضرورت حکم میکند که باید علت تقدم در وجود بر معلولش داشته باشد. تا علت را موجود ملاحظه نکنید، معنا ندارد که این علت را علتِ یک موجود دیگر ملاحظه کنید. سخنی ایشان از ابنسینا میآورند و بعد هم خودشان دوباره همین معنا را توضیح میدهند. از بیرون این مطلب را خوب دقت بکنید چون عباراتش، عبارات خوبی نیست، خیلی مندمج و درهم است. اولاً معلوم باشد علت با معلول خودش مناسبت و سنخیت و ارتباط خاصی دارد. اگر ماهیت، علتِ چیزی است، آن مثل خود ماهیت است؛ یعنی ماهیت علتِ ماهیت میشود. اگر معلول وجود دارد، علتش هم باید از سنخ وجود باشد. پس وجود علتِ وجود است، ماهیت علتِ ماهیت است. عدم منشأ عدم است؛ یعنی فقدان چیزی را میتوانید در تحلیل عقلی آن را منشأ فقدان چیز دیگری بدانید؛ از این تعبیر میکنیم که عدم علتِ عدم است، به اینکه این قول قولِ تقریبی و مجازی هم هست توجه داریم. اگر ماهیت بخواهد علت چیزی باشد، یعنی در هر حال و به هر گونه که ملاحظه شد، این علیت از آن سلب نمیشود. مثلاً اگر تعبیر کنیم زوجیت معلولِ اربعه است،، یعنی اربعه به هر نحوی که ملاحظه شد باید علت زوجیت باشد؛ حتی اگر به فرض در حال عدم ثبوتی داشته باشد نیز علت ثبوت اربعه هم به تناسب خودش میشود. اما اگر چیزی را به عنوان معلول یاد کنیم و آن را موجود بدانیم، یعنی معلول موجود باشد، پس بناچار علتش هم باید موجود باشد. اگر ماهیت از جهت وجودش علت چیزی است، پس او از جهت خود ماهیت به خودیِ خود، علت آن معلول نخواهد بود. لذا شما در این ماهیت و معلولش یا لازمهاش، همیشه باید این را ملاحظه کنید و توجه داشته باشید که این لازم یا این معلول وقتی قابل فرض است که قبل از آن، خود آن ملزوم و آن علت فرض شده باشد. در تمام لوازم ماهیت همینطوری است؛ اگر مثلاً چهار موجود بود، زوجیت هم موجود است. اگرچه به نحو شرطیه هم درست است؛ «لو فرض» که چهار ثبوتی جدایِ وجود داشته باشد باز هم زوج است؛ ولی به نحو شرطیه است. اما غرض این است که این ماهیت ملزوم با آن معلول لازم، اینها تلازمشان وجوداً و عدماً است؛ ماهیت هست لازمهاش هست، ماهیت نباشد آن لازمهاش هم نیست.
۱) نقد دیدگاه علیت ماهیت نسبت به وجود:
آن کسی که میگوید وجود لازمه ماهیت خداست و عینش نیست، یا این ماهیت را موجود میداند؛ اگر این ماهیت موجود است، آن لازمهاش هم موجود است. همین که میگویید این ماهیت موجود است، این کدام وجود است؟ اگر هم این ماهیت معدوم است، آن لازمهاش هم معدوم است. یک تفاوتی اینجا در اینکه میگوییم وجود لازمه ماهیت است، با اینکه امور دیگری لازم ماهیت هستند وجود دارد؛ تفاوت را در قالب مثال توضیح میدهد و میگوید لازمه مثلث زوایایِ دو قائمه است، صد و هشتاد درجه است، اینها لازم و ملزوم اند. همانطور که در مورد خود مثلث ما میتوانیم هم آن را موجود ملاحظه کنیم، هم معدوم ملاحظه کنیم؛ یعنی میگوییم جایز است که باشد، جایز است که نباشد. نسبت به لازمهاش هم همین سخن درست است؛ آن هم جایز الزوال است، هم جایز الوجود است. اما اگر قرار شد وجود لازمه ماهیت باشد، آیا میتوانیم بگوییم وجود هم جایز است که وجود داشته باشد، هم وجود جایز است که وجود نداشته باشد؟ این دیگر غلط است، نسبت به وجود نمیشود گفت وجود نسبت به وجود و عدم مساوی است. نسبت به ماهیت این را میشود گفت که آن هم جایز الوجود است هم جایز العدم است، اما برای وجود که نمیشود گفت وجود جایز الوجود و جایز العدم است. وجود وجود است، وجود فقط باید وجود باشد، چیز دیگری معنا ندارد باشد. پس اگر این لازم یک حال دیگری که جواز عدم باشد ندارد، پس باید ملزومش و علتش هم وجود باشد و دائم الوجود باشد و دوباره همان اشکالاتی که گفتیم پیش میآید.
ممکن است کسی بگوید به حکم علیت، به نحو قضیه شرطیه؛ شما میگویید اگر علت باشد معلول هست، اگر نباشد معلول نیست، اینجا هم میگوییم اگر ماهیت واجب باشد، وجودش هم هست، این وجودی که لازمهاش است؛ یعنی مستشکل میخواهد دوباره همان رابطه علی و معلولی را که در کلام فخر رازی هست، این را تقویت کند. میگوید اگر ماهیت واجب هست، لازمهاش و معلولش که وجودِ واجب باشد هم هست. اگر آن ماهیت نیست، وجود هم نیست.
خودش جواب خودش را داد؛ شما میگویید اگر این ماهیت موجود باشد، لازمه آن که وجود است نیز موجود است. پس یعنی ماهیت من حیث هی واجب علت آن لازمهاش نیست، بلکه آن ماهیتِ موجوده علت این لازمه است. در حالی که لازم ماهیت، لازم ماهیت است هر گونه که ماهیت فرض بشود؛ حتی اگر در حال عدم فرض بشود، آن لازمهاش با آن هست. اینجا اگر وجود لازم ماهیت واجب من حیث هی باشد، یعنی باید فرض عدم آن را بکنید که باز هم موجود است؛ یعنی با فرض عدم ماهیت واجب، وجودش موجود است. پس آن مشکل دوباره برمیگردد. حاصل و عصاره مطلب را در نظر داشته باشید. بر خلاف سنت رایج خود که معمولا خیلی روان و سلیس مینویسد، در اینجا عبارات را خیلی در هم نوشته است، یا تلخیص از جای دیگر کرده است، یا قلم خودش اینطور شده است.
متن کتاب
و مما یؤید کلام هذا المحقق ما ذکره الشیخ الرئیس فی کتاب المباحثات کلاما بهذه العبارة[1]
توضیح: مؤید فرمایش حکیم طوسی که گفت علت باید باشد به ضرورت تا معلولش هم بالضرورة موجود باشد، فرمایش ابنسینا است.
الوجود لا یجوز ان یکون معلول الماهیه، لان الوجود لیس له حال غیر ان یکون موجودا
توضیح: وجود معلول ماهیت نمیشود، چون وجود چیزی غیر از موجودیت نیست؛ مثل ماهیت نیست که بگوییم ماهیت میتواند باشد، میتواند نباشد. نسبت به وجود نمیتوانید بگویید وجود میتواند موجود باشد، میتواند نباشد. وجود، موجود است.
علة الموجود موجودة، علة المعدوم معدومة، علة الشیء من حیث هو شیء و ماهیه؛ شیء و ماهیه
توضیح: به حکم سنخیت «علة الموجود موجودة، علة المعدوم معدومة، علة الشیء من حیث هو شیء و ماهیة» این خبرش این است «شیءٌ و ماهیةٌ» اشتباه نخوانید. در واقع یعنی به جای این جمله «علة الشیء من حیث هو شیء و ماهیه» میتوانید بگویید علة الماهیه ماهیه، کل این جمله معنایش این است. پس علت موجود موجود است، علت شیء معدوم معدوم است، علت ماهیت نیز باید ماهیت باشد. اگر ماهیت علت چیزی شد، به این معنا نیست که علت همه چیز است. اگر مثلاً ماهیت چهار علت زوجیت است، معنایش این نیست که علت وجودش هم میتواند باشد.
فلیس اذا کان الشیء قد یکون من حیث هو ماهیه علة لبعض الاشیاء، یجب ان یکون علة لکل شیء[2]
توضیح: اینچنین نیست که اگر چیزی از جهت ماهوی علت بعضی امور است، باید علت همه امور دیگر هم باشد، علت همه لوازمش باشد. درست است که میگوییم وجود لازم ماهیت است، به زوجیت هم میگوییم لازم ماهیت است؛ ولی این لازم با آن لازم فرق میکند. چهار علت زوجیت است، نه به ما هو موجود؛ یعنی چهار به ما هو موجود علت زوجیت نیست، چهار به ما هو چهار علت زوجیت است. اینجا علة الماهیه ماهیت است. اما اگر وجود شد، آن مِن حیث الوجود علت یک امر وجود میشود، و آن را باید از ناحیه علت خودش ببینید یا اینکه خودش واجب باشد.
پس اگر گفته شد وجود از لوازم ماهیت است، توجه داشته باشید لوازم ماهیت سه نحوه هستند. زوجیت برای اربعه لازم است، امکان هم برای اربعه از لوازم است، وجود هم از لوازم است. لوازم ماهیت سه گونه میشود، بعضی از لوازم ماهیت که در واقع اصل آن لوازم اینها هستند؛ اینگونه است که اگر ماهیت را به خودیِ خود ملاحظه کنید این لازم با آن هست و در حال عدم هم اگر به فرض ثبوت داشته باشد، باز هم این لازم برایش هست؛ مثل زوجیت برای چهار. نزدیک به این معنا، قسم دوم از لوازم است؛ تفاوتش در این است که این یک امر سلبی برایش است، مثل امکان برای ماهیت. زوجیت امر سلبی نیست ولی امکان امر سلبی است چون بالاخره بین جهت سلبی و ایجابی تفاوت است، پس بین این لازمها فرق گذاشتهاند، چون یکی لازم ایجابی است، یکی سلبی است؛ اما هر دو از این جهت مشترک هستند که صرف ملاحظه ماهیت به خودیِ خود کفایت برای تلبسش به این لازم میکند. این لازم گاهی به معنی سلب چیزی است، گاهی ایجاب و اثبات چیزی است. اما نحوه سوم از لوازم آن لوازمی است که به ماهیت نسبت داده میشود اما به برکت علت و از ناحیه علت است، آن وجود است. اینکه در جمله هم اینجا میگوید هر ماهیتی برایش لازمهای است که آن لازمهاش وجود است. این را پس باید بدانید که لوازم ماهیت با هم متفاوت هستند. به وجود هم لازم ماهیت میگوییم، ولی لازم ماهیت به این معنا که هیچگاه وجود از ماهیت جدا نمیشود، انفکاک معنا ندارد؛ حداقلش وجود عقلی است. ولی اگر وجود به معنای واقعی مطلقاً از ماهیت سلب بشود، وجود عینی و وجود ذهنی سلب شود، آیا میتوان برای ماهیت ثبوتی فرض کنیم؟ معنا ندارد؛ مگر آن حرف معتزله که به ثابتات ازلی قائل بشوند، وگرنه وجود هیچگاه از ماهیت در هیچ اعتبار و ظرفی جدا نمیشود. حتی همین که میگوییم ماهیت را به خودیِ خود در نظر بگیریم و آن را خالی از وجود ملاحظه کنیم، خودش در واقع یک نحوه وجود است؛ به تعبیر منظومه «تخلیه وجود از ماهیت تحلیه و آراستن او به وجود است»[3] ؛ چون اینگونه است که شما به هیچ نحوهای به حقیقت امر نمیتوانید ماهیت را از وجود جدا کنید که فقط یک ماهیت خالصِ بدون وجود باشد که مثل حرف معتزله بشود؛ چون چنین چیزی غلط است، لذا میگویند وجود لازم ماهیت است. ولی این لازم با آن لازم که مثلاً زوجیت لازمه چهار است یا امکان لازم ماهیت است، فرق میکند. وجود لازم ماهیت است؛ چون ماهیت بدون وجود هیچ نحوه ثبوتی نه ذهناً و نه عیناً ندارد، پس لازمه آن است؛ ولی لازمهای است که از ناحیه افاضه علت است و اقل آن این است که در ذهن افاضهاش کند. ولی ماهیت علت هر لازمی نیست، علت بعضی از این لوازم است.
و کل ماهیه لها لازم هو الوجود
توضیح: ماهیت لازمهاش وجود است چون بدون وجود ثبوتی ندارد.
اما لا یجوز ان یکون لازمها معلولا لها
توضیح: ولی این لازم معلول آن واقع نمیشود؛ برخلاف مثل زوجیت که به زوجیت گفتیم معلول مثلاً اربعه است، اگرچه آنجا هم علیت به معنای واقعی نیست، آنجا در واقع به معنای اتصاف ضروری و لزومی است. معنای فعل و قبول را هم که اینجا در کلام فخر رازی هم بود، میگفت ماهیت قابل وجود است، وجود مقبول، هر قابلی بر مقبولش مقدم است؛ فعل و قبول معانی سه گانهای دارد؛ اینجا فعل و قبول که در مثل ماهیت و وجود به آن قابل و مقبول میگویند، با آنجایی که مثلاً میگوییم ماده قابل صورت است فرق میکند. به هر حال در مورد لوازم توجه به این داشته باشید که ما سه گونه لوازم ماهیت داریم، به همهاش هم به حسب تعبیر، لازمه ماهیت میگوییم، ولی اینها با هم متفاوت هستند؛ خصوصاً این بحث خود وجود و هر چیزی که از لوازم وجود باشد؛ مثل اینکه بالاخره اگر وجود دارد یک نحوهای از فعلیت دارد؛ همین ماهیت بهرهای از فعلیت دارد که دارد در ذهن تصور شده است و احکامی به آن بار میکنیم، این هم همینطور است.
و بالجمله لا یجوز ان یکون سبب الشیء من حیث هو حاصل الوجود الا شیئا حاصل الوجود
توضیح: علت شیء از آن جهت که این شیءِ معلول خودش حاصل الوجود است و موجود است، یعنی علتِ معلول موجود؛ به جای «الشیء من حیث هو حاصل الوجود» معلولِ موجود بگذارید؛ علتِ معلولِ موجود خودش باید حاصل الوجود باشد.
بنابراین اگر ماهیت به خودیِ خود علت وجود باشد، یعنی در هر حالی و به هر اعتباری باید اینطور باشد؛ و لذا باید به نحو شرطیه درست باشد که بتوانیم اینگونه بگوییم: لو فرض که برای ماهیت در حال عدم ثبوتی بدون وجود داشته باشد، کما اینکه معتزله میگفتند، باز هم باید موجود باشد؛ همانطور که صحیح است بگوییم «لو فرض» که برای چهار ثبوتی در حال عدم باشد باز هم زوج است، باز هم ممکن است. حالا اگر این ماهیت علت وجود شد، باید بگوییم «لو فرض» که در حال عدم این ثبوتی بدون وجود داشته باشد، باید لازمهاش باشد، لازمهاش چیست؟ لازمهاش همین وجود است؛ یعنی در حال عدم این لازمهاش که وجود است باز هم با آن باشد؛ این حرف نامعقولی است.
و لو کانت الماهیه سببا للوجود
توضیح: اگر ماهیت سبب وجود باشد، که اشاعره میگفتند.
لأنها ماهیة
توضیح: یعنی به صرف ماهیت بودن علت باشد؛ ماهیت خدا به صرف اینکه ماهیت خداست علت وجودش است.
لکان یجوز ان یکون یلزمها مع العدم
توضیح: در حال عدم نیز باید این لازم باشد.
لان ما یلزم الماهیه من حیث هی یلزمها کیف فرضت و لا یتوقف علی حال وجودها
توضیح: آن لازمه ماهیت است هر گونه که ماهیت فرض بشود؛ پس وجود اگر لازمه ماهیت به این معنا شد، یعنی لازمه ماهیت معدومه نیز وجود است؛ در حال عدم باید موجود باشد.
و محال ان یکون الماهیه علة لوجود شیء و لم یعرض لها وجود
توضیح: محال است که ماهیت علت وجود چیزی باشد؛ ولی خودش وجود نداشته باشد.
فیکون علة الماهیه لم یحصل لها الوجود
توضیح: پس خودِ این علتِ معلول موجود، موجود نباشد.
و اذا لم یحصل للعلة وجود لم یحصل للمعلول وجود
توضیح: علت وجود نداشت، معلول نیز وجود ندارد.
بل یکون لعلة ماهیة فیتبعها ماهیة المعلول
توضیح: بله، میتوانیم بگوییم علت ماهیتی دارد، ماهیت علت معدومه را در حال عدم ملاحظه کردیم، در همین حالِ عدم آن ماهیت دیگری که لازمه این ماهیت علت است نیز ملاحظه میشود؛ مثل اینکه شما در حال عدم چهار را ملاحظه کنید زوجیت هم با آن ملاحظه میشود؛ ولی در مورد وجود نمیشود.
مثل ان المثلث یتبعها کون الزوایا مساویة لقائمتین
توضیح: مثلاً مثلث لازمهاش صد و هشتاد درجه بودن زوایایش است.
لکن لا یوجد کون الزوایا کقائمتین حاصل موجودا الا و قد عرض للمثلث وجود
توضیح: ولی نمیشود که صد و هشتاد درجه باشد، مثلث نباشد. پس اگر معنای صد و هشتاد درجه صادق است، یعنی معنای مثلث هم صادق است؛ آن اگر موجود است یعنی مثلث هم موجود است.
فان لم یعرض للمثلث وجود لم یعرض لکون الزوایا کقائمتین وجود
توضیح: اگر مثلث وجود ندارد پس این دو قائمه بودن زوایا هم وجود ندارد.
لیس یجوز ان یقال الوجود ماهیه لیس یعتبر معها الوجود
توضیح: کسی نگوید که همانطور که مثلاً در زوجیت میگوییم در زوجیت لازم نیست که حتماً وجود داشته باشد، بگوییم وجود هم لازم نیست که وجود داشته باشد.
کما یجوز ان یکون لکون الزوایا کقائمتین ماهیة لا یعتبر معها الوجود
توضیح: همانطور که در سایر لوازم ماهیت که آنها نیز خودشان ماهیت هستند، بگوییم در اینها وجود معتبر نیست.
فان تلک الماهیه فی حال وجود المثلث تکون موجوده و فی حال عدمها تکون معدومه و ما لم یوضع للمثلث وجود لم یکن لتلک الماهیه وجود
توضیح: «لیس یجوز أن یقال» این اشکال و سوال است که میگوید این حرف را نگویید، جوابش چیست؟ «فان» جواب «لیس یجوز»است. اینجا یکی دو مورد اینطوری دارد که میگوید «لا یقال» و ما عادت کردیم بعدش بگوید «فانه یقال»، اما اینطور نمیگوید، بلکه طور دیگر جوابش را داده است. چرا آن سخن غلط است؟ در مورد مثلث و لازمهاش اینطوری است؛ تا مثلث باشد آن لازمهاش هم هست، اگر نباشد لازمهاش هم نیست. آیا در مورد وجود که لازمه ماهیت است، میتوانیم بگوییم اگر ماهیت واجب نباشد، وجودش هم نیست؟ این اتصاف به نقیض شد.
فلیس یمکن ان یقال ماهیه الاول عرض لها وجود حتی لزم عنها الوجود
توضیح: این سخنها و این حرفها در مورد واجب نمیشود گفت که ماهیت اول تعالی، وجود بر او عارض شد، بعد نتیجهاش این شد که وجود از آن نشأت گرفت؛ یکی از آن احتمالات قبلی این بود که این ماهیت واجب، موجود باشد، بعد دوباره وجودی که به این ماهیت نسبت داده شد از آن وجود نشأت بگیرد، میگوییم همین وجود قبلی است یا وجود دیگر است؟ که هر کدام محذور دارد. پس این را نمیشود گفت.
و لا یجوز ان یقال انها و ان لم یوجد یکون للوجود عنها وجود
توضیح: نمیشود گفت ماهیت واجب نباشد ولی از این ماهیتِ عدمی، وجود نشأت بگیرد. این هم غلط است.
لا یجوز ان یقال انها من حیث هی ماهیه یلزمها ماهیه الوجود و من حیث یعرض لها وجود یلزمها وجود ماهیه الوجود
توضیح: بگوییم از این جهت که ماهیت است لازمه این ماهیت ماهیت دیگری به نام وجود است، یا از این جهت که وجود بر آن عارض میشود، وجود این ماهیتِ وجود از آن نشأت بگیرد. چرا؟ فرض کنید تعبیر ماهیت به کار ببریم و ماهیتِ وجود بگوییم؛ در مورد ماهیت مثلث میتوانید فرض کنید که ماهیت مثلث باشد یا نباشد؛ ولی در مورد ماهیت وجود نمیتوانید بگویید ماهیت وجود هم باشد هم میتواند نباشد، اتصاف به نقیض است.
فان ماهیه الوجود
توضیح: یعنی حقیقت وجود
لا یخلو عن ان تکون موجوده
توضیح: اصلاً نمیشود بگویید موجود نیست؛ وجود وجود است وگرنه سلبش از خودش است.
و لیس کماهیه کون الزوایا کقائمتین من حیث لا یجب لها دائما وجود ما دامت ماهیه بل هذه الماهیه توجد بعد وجود المثلث
توضیح: آن وقت این ماهیت وجود که بنا بر فرض لازمه ماهیت واجب است، این مثل ماهیت صد و هشتاد درجه بودن که لازمه ماهیت مثلث است، نیست، با هم فرق میکنند؛ چون در مورد ماهیت صد و هشتاد درجه بودن میتوانید بگویید باشد یا نباشد؛ منتها اگر نیست یعنی آن ملزومش هم نیست. ولی در مورد وجود حتی اگر بگوییم ملزومش هم نیست غلط است بگوییم وجود، معدوم است.
بل هذه الماهیه
توضیح: یعنی آن صد و هشتاد درجه بودن.
توجد بعد وجود المثلث و ان عدم المثلث عدمت هذه الماهیه
توضیح: دوباره یک کسی بیاید بگوید ما بر اساس همین قاعده علیت که شما میگویید اگر علت نباشد معلول نیست، به نحو شرطیه میگوییم اگر ماهیت واجب نباشد آن وجودش هم نباشد؛ اینطوری میگوییم، که دیگر نگویید که اتصاف به نقیض پیش میآید، بر اساس همان علیتی که خودتان قبول دارید.
فان قال قائل
توضیح: همانطور که در مورد مثلث گفتید، ما اینطوری میگوییم.
وایضا فان عدمت ماهیه الواجب عدم الوجود
توضیح: ماهیت واجب اگر معدوم شد وجودش هم که لازمهاش است معدوم میشود.
فیکون حینئذ لیست الماهیه سببا للوجود بل کونها موجوده سبب للوجود[4]
توضیح: بعضی نسخهها اینجا «قلنا» دارد؛ اگر «قلنا» باشد که معلوم است جواب «فان قال» است. اگر هم نباشد این «فیکون» جوابش است. اگر کسی اینطوری بگوید که پس بر اساس قاعده علیت میگوییم اگر ماهیت واجب معدوم شد، وجودش هم که لازمهاش است معدوم است؛ میگوییم ﴿وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ﴾[5] خودتان گفتید اگر ماهیت واجب باشد، یعنی پس ماهیت من حیث هی علت نیست، ماهیت من حیث الوجود علت است.یعنی ماهیتِ موجوده سبب وجود است. اگر ماهیتِ موجوده سبب وجود است، میگوییم این وجود از کجاست؟ همان وجودی که بعد میخواهد بیاید است؟ یا وجود دیگری است؟
فیحتاج اذن ان تکون موجوده حتی یلزمها وجود الوجود
توضیح: پس باید این ماهیت باشد تا لازمهاش وجود و تحقق این لازم که وجود است باشد.
و الا لم یلزمها الا عدم الوجود
توضیح: و الا اگر بگویید ماهیت نیست، به قول خودتان که میگویید اگر ماهیت نبود وجود هم نیست، اگر ماهیت نبود پس همان لازم هم نیست، پس لازمهاش وجود نیست، عدم الوجود است.
فتکون قبل اللازم الموجود موجوده فیکون قد عرض لها الوجود قبل ان لزم عنها الوجود و هذا محال
توضیح: اگر قبل از این وجود باز هم بگویید این ماهیت بدون این وجود علت وجود است، یعنی قبل از وجود، علت است و این محال است.
فاحفظ بهذا الکلام فانه لم یوجد نظیره فی هذا المقام
توضیح: با یک عبارت مندمجی ایشان خدا رحمتش کند فرموده است، هم تکرار دارد هم در هم است، و مطلب مطلب سادهای است، این عبارتش خیلی دَرهم است؛ و الا مطلب واضح است که بالاخره اگر شما آمدید گفتید وجود لازمه ماهیت واجب است، پس یعنی لازمه ماهیت به آن معنایی که شما میگویید، لازم من حیث هی است؛ پس ماهیت واجب را معدوم هم فرض کنیم باز هم باید وجود داشته باشد. اگر هم نه وجود عینی است، وجود عینی متوقف بر ملزوم عینی است؛ ملزوم عینی یعنی وجود دارد؛ پس یعنی ماهیت واجب قبل از این لازمهاش خودش وجود دارد. در هر صورت این محذورها پیش میآید. و الحمدلله رب العالمین.