1405/04/01
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
سخن در تبیین این معنا بود که حقیقت، ذات یا ماهیت واجبالوجود همان نحوه وجود است. پس در تحلیل عقل، آنچنانی که سایر اشیاء به ذاتی و وجودی تحلیل میشود، واجب الوجود تحلیل نمیشود. ایشان سه دلیل و سپس نکاتی در مورد آنها آوردهاند. دلیل اول را اشاره کردیم.
۱. بررسی ادله نفی ماهیت از واجب الوجود:
الف) دلیل دوم؛ تقدم شیء بر خود:
اگر برای واجب ماهیت و ذاتی سوای وجودش باشد، لازمه آن تقدم شیء بر خودش است. برای تبیین این معنا که چرا تقدم وجود بر وجود پیش میآید فخر رازی بیانی دارد که مرحوم صدرالمتألهین میگوید نیازی به آن نیست و خودشان به یک بیان دیگر توضیح میدهند.
۱) بیان فخر رازی:
فخر رازی در تقریر این استدلال اینطور گفته است که اگر برای واجب ماهیتی سوای وجود باشد و او به ماهیت و وجودی تحلیل شود، لازمهاش این است که این ماهیتِ معروض تقدم بر این وجود عارض داشته باشد. به سراغ این ماهیت موجوده متقدمه میرویم؛ تقدم وجودی این ماهیت به چه وجودی است؟ آیا به همین وجود عارض است؟ پس باید دو وجود داشته باشد. این ماهیت یک وجود سابق متأخر به خاطر وجود عارض دارد، و چون خودش معروض است و باید قبل از عارض، معروض باشد یک وجود سابق متقدم دارد. این یک احتمال. پس منجر میشود که دو وجود در نظر بگیرید؛ یکی وجود ماهیت به نحو سابق، یکی هم بعد از آن که با عارض وجود پیدا میکند.
و اما اگر این ماهیت معروضة موجود است به وجود سابقی غیر از وجود لاحق خودش؛ نه اینکه خودش دو بار تکرار شود سابقا و لاحقا، اصلا وجود دیگری است؛ چون وجود در واجب عین ماهیت او نیست، نقل کلام میکنیم به همین وجودِ ماهیتِ معروضه سابقه که این وجود نیز دقیقا غیر از آن وجود بعدی است. او نیز زائد بر ذات واجب است. سپس این سؤال در مورد او تکرار میشود و منجر به تسلسل میشود. این وجه تقریر و بیان فخر رازی در اینکه چرا تقدم وجود بر وجود پیش میآید بود.
۲) بیان مرحوم صدرالمتألهین:
ایشان بیان دیگری دارد. میگوید این وجودِ عارض وابسته به آن ماهیت معروضه است؛ چون ماهیت معروض است و این وجود عارض است. پس این ماهیت معروضه تکیهگاه و علتِ وجود عارض است؛ واضح است که نمیتوان گفت علتِ وجودِ عارض شیء دیگری باشد؛ چون با اصل وجوب ذاتی منافات دارد. پس وجودِ عارض معلول ماهیت معروض میباشد. علت باید وجوداً بر معلول و عارض خود تقدم داشته باشد. پس باید ماهیتِ معروضه واجبه به حکم اینکه منشأ این وجودِ عارض است بر خودِ وجودِ عارض تقدم داشته باشد؛ بنابراین ماهیت معروضه بر وجود بالوجود تقدم خواهد داشت. تقدم شیء بر خود است؛ چون فرض این است که این وجود، وجود همین ماهیت است. این حاصل وجه دوم بود. بعدا فخر رازی در مورد این وجه اشکالی دارد، ملاصدرا نیز پاسخی دارد و بحثی مفصل است. قبل از اینکه به اشکال فخر رازی برسیم، ایشان دلیل سوم و اشکالی که پیرامون دلیل سوم مطرح شده است را بیان میکنند.
ب) دلیل سوم؛ امکان زوال وجود عارض:
دلیل سوم برای نفی ماهیت از واجب این است که اگر حقیقت حقتعالی مرکب از ذات و وجود عارض باشد، این وجودِ عارض قابل زوال است. اگر خودِ وجودِ عارض را در نظر گرفته شود، بیشتر از دو احتمال در مورد آن نیست؛ یا امکان زوال دارد، یا امکان زوال ندارد. اگر وجودِ عارض امکان زوال دارد -سخن ما نیز همین است- پس وجود واجبتعالی از قبیل ممکنات و جایزالزوال است. و اما اگر بگوییم این وجودِ عارض امکان زوال ندارد، چیزی که امکان زوال ندارد واجبالوجود بالذات است و استقلال دارد. پس چرا گفتید این وجود، عارض بر ماهیت و متعلق به ماهیت واجب است؟ او خودش یک حقیقت واجب است؛ ماهیت مفروض هم یک حقیقت واجب دیگر است؛ بین این دو نباید نسبت و تعلقی باشد. در حالی که فرض این است که این وجود، عارض بر ماهیتِ معروضه واجبه است.
به بیان دیگر مستدل میگوید اگر وجود زائد باشد و غیر از اصل ماهیت واجب باشد، پس شما یک ماهیتِ واجبه معروضه و یک وجودِ زائدِ عارض دارید. این وجود زائد عارض امکان زوال دارد یا ندارد؟ اگر امکان زوال دارد که پس واجب نیست؛ جزو ممکنات است. اگر امکان زوال ندارد خودش واجبالوجود بالذات است. آن ماهیت معروضه را نیز واجبالوجود بالذات فرض کردید؛ نمیتوانید بگویید این وجودِ عارض و زائد امکان زوال ندارد، در عین حال وابسته به ماهیت معروض، عارض بر اوست و تعلق به او دارد. چیزی که امکان زوال ندارد یعنی تعلق به چیزی ندارد و برای خود استقلال دارد.
اما کسی که قائل به اصالت ماهیت شد اصلا وجود زائد را قبول ندارد؛ میگوید وجود مفهوم است؛ اصلا ما در خارج چیزی به نام وجود زائد نداریم. کسانی که مثل متکلمین قائل به ماهیت مجهولةالکنه هستند نمیگویند این وجودِ زائد یعنی مفهوم وجود؛ بلکه میگویند در خارج اینطور است؛ همانطور که صفات را زائد و مغایر با ذات میدانند ولی نه به معنای اینکه انتزاعی هستند، وجود را نیز همینطور میدانند، نه به معنای انتزاعی بودن.
۱) نقد و بررسی امکان زوال وجود عارض: ایشان میگوید در استدلال سوم بحثی است و میشود نکتهای گفت. نحوه استدلال مدنظر باشد؛ مستدل گفت اگر وجود زائد باشد امکان زوال دارد و این با وجوب ذاتی سازگار نیست. اگر کسی بگوید امکان زوال ندارد نیز به معنای تعدد واجب است؛ در این صورت چرا میگویید این وجود تعلق به ماهیت واجبه دارد؟ او برای خود یک ماهیت واجبهای است، دیگری هم برای خود یک واجبالوجود مستقل است.
مستشکل میگوید اینکه شما گفتید امکان زوال دارد، مقصود امکان زوالِ چیست؟ دو احتمال است: یا مقصود امکان زوال ماهیت معروضه است، یا مقصود امکانِ زوالِ وجود عارض است. سخن در استدلال امکانِ زوال وجود عارض بود؛ بحث ماهیت معروض نبود. اینکه واضح است؛ محل خلاف نیست که امکان زوال برای ماهیت معروضه نیست. چون فرض این است که ماهیت همان ذات خداوند است.
احتمال دیگر که امکان زوال وجود عارض باشد نیز به دو گونه قابل ملاحظه است. یک وقت مقصود از امکانِ زوالِ وجود این است که به خودِ این وجود با صرفنظر از معروض بنگریم؛ آیا خودِ این وجودِ عارض با صرفنظر از معروض به خودیِ خود قابل زوال است؟ میگوییم بله، قابل زوال است؛ یعنی فرض زوال میشود کرد. و اما گاهی مقصود این است که آیا این وجود عارض با توجه به ماهیتِ معروضه و آن مقتضی امکان زوال دارد؟ خیر، امکان زوال ندارد. چون ماهیتِ معروضه مقتضیِ این وجود عارض است؛ به زبان دیگر علتِ این وجود عارض است. اگر مقتضی است نمیتوان گفت آن مقتضا حتی با توجه به تأثیر مقتضی نیز امکان زوال دارد؛ مقتضا با توجه به تأثیر مقتضی دیگر امکان زوال ندارد؛ حتی احتمال زوال را هم ندارد، چون واجب بالغیر است. چیزی که واجب بالغیر است در حینی که وجوب غیری دارد امکان زوال ندارد. خلاصه این استدلال که اگر وجود زائد شد امکان زوال دارد، به یک نحوه امکان زوال آن مخل و مضر به مقصود ما نیست؛ به یک احتمال امکان زوال هست ولی اشکالی ندارد که باشد. مرحوم ملاصدرا فقط به همین مقدار گفتند «هاهنا بحثٌ» و این اشکال را مطرح کردند و فعلاً رد شدند.
ج) اشکال فخر رازی بر وجه دوم:
و اما به وجه دوم برگردیم که به قول ایشان عمده در استدلال همین وجه دوم بود که لازمه آن تقدم شیء بوجوده علی وجوده است. فخر رازی بعد از اینکه تقریر خود را -که یا تسلسل و یا تقدم وجود شیء در دو مرتبه و تکرر وجود پیش بیاید- مطرح کرد، اشکالی کرده است. توجه کنید که فخر رازی یک اشعری است که اصطلاحات فلسفی را بلد است. لذا او هر کجا که بین مطالب فلسفی با مباحث اساسی اشعریگری تعارض باشد، جانب اشعری را میگیرد و اشکال هم میکند. البته ممکن است جاهایی اشعریگری نداشته باشد یا با اشعریگری مخالف باشد، ولی تشکیکاتش را میکند؛ ذاتش همینطور است. چون او میخواهد بگوید خداوند همانطور که اشاعره نیز باور دارند ذات مجهولةالکنه و وجود زائد بر آن دارد اشکالی مطرح میکند.
استدلال دوم این بود که اگر وجود زائد باشد، پس این ماهیت معروضه باید قبل از وجودِ عارض باشد؛ حال این ماهیتِ معروضه که قبل از وجودِ عارض است باید تقدم وجودی بر این عارض داشته باشد. به سراغ وجودِ ماهیت معروضه برویم؛ یا این وجود همان وجود قبلی است یا وجود دیگری است؛ یا تقدم شیء یا تسلسل. فخر رازی میگوید ما نیز قبول داریم که ماهیتِ معروضه باید تقدم داشته باشد، اما چرا این تقدم، تقدم بالوجود باشد؟ تقدم بالماهیه و تقدم بالذات باشد؛ نیازی به تقدم وجودی نیست.
۱) مثال نقض از کلام حکما:
دو مورد از سخنان حکما نشان میدهد که در مواردی تقدم را میپذیرند و اذعان میکنند که این تقدم، تقدم وجودی نیست.
مورد اول: اگر ماهیت را با ذاتیاتش بسنجید، مثلاً انسان را با حیوان و ناطق مقایسه کنید، به تقدم ذاتیات بر انسان حکم میکنید. ولی خود شما نیز میگویید مقصود ما از این تقدم این نیست که اول حیوان و ناطق است، سپس با یکدیگر ترکیب میشوند و انسان به وجود میآید؛ پس تقدم ذاتیات بر ماهیت تقدم بالوجود نیست. یا هر ماهیتی لوازمی دارد، مثل زوجیت برای اربعه؛ حکم به تقدم اربعه بر زوجیت میکنید، ولی میگویید این تقدم تقدم بالوجود نیست که ابتدا اربعه بیاید، سپس زوجیت به او اضافه شود؛ اما در عین حال تقدم دارد. این مورد اول که در اتصاف ماهیت به لوازم و همچنین حکم به تقدم ذاتیات بر خود ماهیت است.
مورد دوم: مورد دیگر در نسبت وجود به خودِ ماهیت است؛ بحث ما در ماهیت واجب بود، شما ماهیتهای دیگر را که قبول دارید؛ مثلاً در گزاره «الانسان موجودٌ»، انسان باید موضوع قرار بگیرد و وجود بر او حمل شود، بعد انسان قابل و پذیرای وجود است. این انسان که پذیرا و قابل وجود است بر مقبول که وجود است، باید تقدم داشته باشد. قابل آن است که میپذیرد؛ پس باید قابلی ملاحظه شود تا سپس وجود را به او نسبت بدهید. آیا مقصود شما از گزاره «انسان موجود است» و قابل و مقبولی که دارید این است که ابتدا قابل موجود است، سپس خودِ وجود به او اضافه میشود و این قابلِ موجود پذیرای وجود میشود؟ خیر؛ تقدم ماهیت قابله بر وجود مقبول تقدم بالوجود نیست. پس اگر مورد اول را دوتا حساب کنیم سه مورد نقض میشود.
پس ما این موارد را نشان دادیم که قابل و مقبول، عارض و معروض، تقدم و تأخر هست ولی اینها از قبیل تقدمات بالوجود نیست. در ما نحن فیه نیز ما همینطور میگوییم. ذات و ماهیت واجبه معروضه بر وجود عارض تقدم دارد، ولی نه تقدم بالوجود تا به دنبال آن این سخنان پیش بیاید؛ تقدم بالماهیه دارد، آن ماهیت من حیث هی تقدم بر وجودش دارد. این اشکال فخر رازی بود.
د) پاسخ محقق طوسی به شبهات فخر رازی:
مرحوم محقق طوسی (رحمة الله علیه) به این اشکال پاسخ دادند. فرموده است سخن ما در یک امر خارجی است؛ سخن در تحلیلهای ذهنی نیست. سخن در این است که شما در خارج، ذات و حقیقتی را به عنوان ماهیت واجب، و وجودی که در متن خارج است و وجودِ همین ذاتِ واجبه است مطرح کرده و در نظر میگیرید. وقتی سخن در امر خارجی و حقیقت عینی است، اگر ذات یک موجود خارجی و حقیقت عینی است، علیت و اثرگذاری او نیز همینگونه است. اگر لازم به تقدم است تقدم او نیز باید همینگونه باشد. پس سخن در یک حقیقت عینی است؛ هیچکدام از مواردی که شما گفتید از این قبیل نیست.
۱) پاسخ مورد اول: تقدم قابل بر مقبول در ملاحظه عقل و ذهن است که باید ما در وجود ذهنی قابلی تصور کنیم، سپس این قابل را که ماهیت باشد بدون وجود و عدم، من حیث هی در نظر بگیریم، بعد بگوییم این قابلِ وجود و قابلِ عدم است. چون اگر این قابل را با وجود در نظر بگیرید و بعد بگویید این قابلِ موجود، قابل موجود است تحصیل حاصل پیش میآید. اگر قابل را با وجود در نظر گرفتید و گفتید «قابل موجود میتواند موجود باشد»، او که موجود است، یعنی چه که میتواند موجود باشد؟ اگر این قابل را با عدم در نظر بگیرید و بگویید «قابل معدوم، قابل وجود است»، به معنای اجتماع متنافیین است. پس ما ناچاریم این قابل را بدون ملاحظه وجود و عدم، من حیث هی در نظر بگیریم، سپس بگوییم این ماهیت من حیث هی قابلِ وجود است.
۲) پاسخ مورد دوم: در ذاتیات یا لوازم ماهیت نیز تقدم به حسب وجود عقلی است؛ یعنی ما در مقام تعقل تا مفهوم این ذاتیات را در عقل و ذهنمان ملاحظه نکرده باشیم، نوبت به ملاحظه انسان نمیرسد. تا حیوان و ناطق را در نظر نگیرید حقیقت معنای انسان را نمیتوانید تصور کنید؛ پس باید بالوجود العقلی تقدم داشته باشد. در اتصاف ماهیت به لوازم نیز همینطور است. تا ذات موصوف را در نظر نگیرید لوازم لاینفک او قابل اتصاف نیست؛ اینجا نیز در ملاحظه عقلی است، یا به عبارت دیگر تقدم بالتجوهر که در اصطلاحات تقدم و تأخر گفته شد.[1]
اما آيا در مورد ماهیت واجب -که گفته شد این ماهیت ذاتِ معروضه متقدمه است و وجود عارض است- در وجود عقلی و تحلیلی سخن میگوییم یا مقصود یک امر عینی خارجی است که این حقیقت عینی خارجی در متن واقعیت علت برای وجود خود میشود؟ نه اینکه در تحلیل ذهنی ما اینگونه باشد، به تحلیل ما کاری ندارد. پس مواردی که شما گفتید از بحث بیرون است. عقل بالضرورة حکم میکند تا وقتی موجودی را ملاحظه نکنید نمیتوانید او را به عنوان مبدأ موجود دیگر ملاحظه کنید. اگر چیزی مبدأ موجود دیگری شد، یعنی خودِ آن مبدأ باید موجود باشد تا منشأ برای یک شیء موجود دیگر شود. نه اینکه شما این مبدأ را بدون وجود در نظر بگیرید، سپس این مبدئی که بدون وجود ملاحظه شد منشأ برای چیزی که خودش موجود است بشود؛ اینکه معنا نمیدهد. پس هیچکدام از قیاسهای شما ربطی به این بحث ندارد و قیاس معالفارق است.
متن کتاب
الثاني لو كان وجوده زائدا عليه يلزم تقدم الشيء بوجوده على وجوده و بطلانه ضروري[2]
توضیح: اگر وجود زائد بر ذات واجب باشد، تقدم شیء بالوجود علی الوجود پیش میآید که بطلان آن ضروری است.
من دون الاستعانة بما ذكره صاحب المباحث
توضیح: از عبارت «من دون الاستعانه» تا عبارت «و تسلسل» مثل جمله معترضهای است که بیان فخر رازی است در اینکه چرا چنین محذوری پیش میآید. اینکه ایشان میگوید «من دون الاستعانه» و نیازی به حرف فخر رازی نیست، به این جهت است که فخر رازی در ضمن این استدلال، تقدم شیء بالوجود علی الوجود را به بطلان تسلسل (که خود یک امر نظری است) منوط کرده است. گفته دو احتمال است، یکی منجر به تسلسل میشود. اگر ما بتوانیم این مطلب را بدون نیاز به تسلسل اثبات کنیم بهتر است تا اینکه از راه تسلسل پیش برویم. نیازی به استعانت از آنچه صاحب مباحث مشرقیه گفته است نداریم. او چه گفته است؟
من أنه يفضي إلى وجود الشيء مرتين و إلى التسلسل في الوجودات[3]
توضیح: این وجود زائد بر ذات و ماهیت، افضا میشود و کشانده میشود به اینکه یا شیء دو مرتبه وجود داشته باشد و احتمال دیگر اینکه تسلسل پیش بیاید.
لأن الوجود المتقدم إن كان نفس الماهية فذاك و إن كان غيرها عاد الكلام فيه و تسلسل
توضیح: وجود متقدم اگر مربوط به خودِ ماهیت است، تقدم شیء پیش میآید. اگر وجود متقدمی که ماهیت معروضه دارد، وجود دیگری است غیر از وجود عارض بعدی، منجر به تسلسل میشود. این تقریر فخر رازی بود.
وجه اللزوم أن الوجود حينئذ يحتاج إلى الماهية احتياج العارض إلى المعروض
توضیح: این تقریر ملاصدرا است. وجودِ عارض محتاج به ماهیتِ معروضة است از باب اینکه هر عارضی به معروضی محتاج است.
فيكون ممكنا ضرورة احتياجه إلى الغير
توضیح: پس این وجودِ عارض وابسته به غیر است. علت آن نیز خودِ همین ماهیت است.
فيفتقر إلى علة هي الماهية لا غير
توضیح: علت این وجود عارض خودِ ماهیت واجبه است؛ واضح است که نمیتوان گفت علتش شیء دیگری است؛ این با وجوب ذاتی سازگار نیست.
لامتناع افتقار الواجب في وجوده إلى الغير
توضیح: سرّ اینکه میگوییم علتِ این وجودِ عارض ماهیت معروضه است، امتناع و استحاله نیازمندی واجب در وجودش به غیر است. پس آن احتمال که واضحالبطلان است، بنابراین وجودِ عارض متوقف و وابسته به ماهیت معروض است.
و كل علة فهي متقدمة على معلولها بالضرورة
توضیح: علت هم که باید مقدم بر معلول باشد.
فيكون الماهية متقدمة على وجودها بوجودها.
توضیح: بنابراین خودِ ماهیت تقدم پیدا میکند.
الثالث لو كان زائدا يلزم إمكان زوال وجود الواجب و هو ضروري الاستحالة
بيان الملازمة أن الوجود إذا كان محتاجا إلى غيره كان ممكنا و كان جائز الزوال نظرا إلى ذاته
توضیح: چرا امکان زوال پیش میآید؟ بیان ملازمه این است که وجود اگر محتاج به غیر باشد ممکن است. این وجود عارض چون محتاج به معروض است، پس به خودی خود جایزالزوال است.
و إلا لكان واجبا لذاته مستقلا في حقيقته غير متعلق بالماهية هذا خلف.
توضیح: اگر بگویید نه، این وجودِ عارض جایزالزوال نیست؛ اگر جایزالزوال نیست پس برای خود واجبالوجود است؛ چرا وجودِ ماهیتِ دیگر باشد؟ بنابراین وجودِ عارض به خودی خود جایزالزوال است؛ وجود واجب جزو ممکنات میشود.
و هاهنا بحث: و هو أن إمكان الشيء لذاته لا ينافي وجوبه للغير نظرا إلى ذات ذلك الغير
توضیح: بحثی که اینجا میشود گفت این است که امکان شیء با توجه به ذات خود و به خودی خود، با وجوب غیری سازگار است؛ میشود چیزی ممکن بالذات و واجب بالغیر باشد.
فإن أريد بإمكان زوال الوجود إمكان زواله نظرا إلى ذات ذلك الوجود العارض المفروض زيادته على ذات الواجب فهو مسلم
توضیح: اینکه شما گفتید این وجود امکان زوال دارد، یعنی این وجودِ عارض که فرضا زائد بر ذات واجب است به خودی خودی امکان زوال دارد؟ ما این را قبول داریم.
لكن لا يستلزم إمكان زواله نظرا إلى ذات المعروض
توضیح: ولی به این معنا نیست که چون به خودی خود امکان زوال دارد، با توجه به ارتباطی که با معروض (ماهیت واجب) دارد نیز امکان زوال داشته باشد؛ مستلزم این نیست.
لأن الذات بذاتها مقتضية و موجبة لوجودها على ذلك التقدير
توضیح: «الذات» یعنی ماهیت؛ چون این ماهیت معروضه به خودی خود مقتضی، موجِب و ضرورتبخش وجودش است.
و الإيجاب ينافي الاحتمال و الإمكان الخاصي
توضیح: ایجاب و ضرورتبخشی با امکان خاصی منافات دارد.
و إن أريد بإمكان الزوال ما هو بحسب الذات الموجبة للوجود فهو ممنوع و السند ما مر.[4]
توضیح: و اما احتمال دیگر: اگر مقصود امکان زوالِ خودِ ماهیت معروضه است، او اصلا امکان زوال ندارد؛ این ممنوع است، سندش هم این است که او خود مقتضی وجود است. این حاصل اشکالی که به وجه سوم شد.
و حاصل ما ذكره صاحب المباحث في الاعتراض على الوجه الثاني الذي هو العمدة من الوجوه الثلاثة أنه لم لا يجوز أن يكون علة الوجود هي الماهية من حيث هي هي
توضیح: حاصل اشکال به وجه دوم این است: به چه دلیل جایز نیست که علتِ وجود خود ماهیت واجبه باشد؟
فيتقدمه لا بالوجود بل بنفس ذاتها بذاتها
توضیح: این ماهیت من حیث هی تقدم پیدا میکند بر وجود عارض، ولی نه بالوجود که بگویید تقدم شیء بر خودش بالوجود شد؛ بلکه تقدم بالماهیه و بالذات داشته باشد.
كما أن ذاتيات الماهية متقدمة عليها لا بالوجود بل بالماهية و كما أن الماهية علة للوازمها بذاتها لا بوجودها
توضیح: ذاتیات بر صاحب ذاتی تقدم دارند. همچنین لوازم ماهیت؛ اربعه به خاطر وجودش علت زوجیت نیست، به خاطر ذاتِ خود علت زوجیت است.
و كما أن ماهية الممكن قابل لوجوده مع أن تقدم القابل أيضا ضروري.
توضیح: چون ماهیت ممکن قابل وجود است، قابل باید بر مقبول تقدم داشته باشد.
و رده الحكيم الطوسي في مواضع من كتبه كشرح الإشارات و نقدي التنزيل و المحصل
توضیح: «نقد التنزیل» و «نقد المحصل»، دو کتاب است.
بأن الكلام فيما يكون علة لوجود أو موجود في الخارج
توضیح: فرمود: سخن در امر خارجی است که یک چیزی در خارج علت برای چیز دیگری باشد؛ نمیتوانید بگویید این علت خارجی بالوجود تقدم بر معلول موجودش ندارد، بلکه بذاته تقدم دارد. اگر این ماهیتِ معلول، موجود است در خارج، علتش نیز باید تقدم وجودی بر این ماهیت داشته باشد. سخن در این است که بر فرض عروض وجود بر ذات واجب، ماهیت واجب علت این وجود عارض است؛ این وجود هم که وجود عینی است، پس ماهیت نیز باید در خارج عینیت داشته باشد. اشکال همین بود؛ استدلال دوم این بود که این ماهیت باید بالوجود تقدم بر وجود عارض داشته باشد؛ فخر رازی میگوید نه بالوجود نباشد، بالماهیه باشد.
و بديهة العقل حاكمة بوجوب تقدمها عليه بالوجود
توضیح: عقل بالضرورة حکم میکند که تقدم علت بر معلولش به حسب وجود ضروری است.
فإنه ما لم تلحظ كون الشيء موجودا امتنع أن تلحظه مبدءا لوجود و مفيدا له
توضیح: تا وقتی که تو ملاحظه نکنی یک شیء موجود را، محال است که او را ملاحظه کنی که مبدأ یک موجود دیگر است.
بخلاف القابل للوجود
توضیح: اتفاقا قابلِ وجود را نباید با وجود ببینید؛ چون اگر با وجود دیده شد باید بگویید «قابل موجود موجود است». اگر بگویید قابلِ وجود معدوم است منجر به اجتماع نقیضین میشود. باید بدون وجود ملاحظه کنید؛ ولی فقط در ملاحظه ذهنی اینگونه است.
فإنه لا بد أن يلحظه العقل خاليا عن الوجود
توضیح: عقل باید قابلِ وجود (یعنی ماهیت) را بدون وجود و خالی از وجود ملاحظه کند؛ یعنی چه خالی از وجود؟
أي غير معتبر فيه الوجود لئلا يلزم حصول الحاصل
توضیح: نه خالی از وجود به معنای واقعی که یعنی واقعا در ذهن ماهیتِ خالصِ بدون وجود باشد؛ حتی در ذهن هم اینطور نیست. وجود را با ماهیت اعتبار نمیکنید و در نظر نمیگیرید.
و عن العدم لئلا يلزم اجتماع المتنافيين
توضیح: یعنی عقل باید همانطور که قابل را از وجود خالی میبیند، از عدم نیز خالی ببیند.
فإذن هي الماهية من حيث هي هي
توضیح: پس آن قابل ماهیت من حیث هی میشود. این پاسخ آن نقضی است که به قابل و مقبول داد.
و أما الذاتيات بالنسبة إلى الماهية و الماهية بالنسبة إلى لوازمها فلا يجب تقدمها إلا بالوجود العقلي
توضیح: ما با تحلیل عقلی و ذهنی حکم به تقدم میکنیم، نه به حسب خارج. اصلا در خارج بین اینها رابطه علیت نیست که مثلا ذاتیات در خارج اثر کنند و آن ماهیت به وجود بیاید؛ یا ماهیت در خارج اثر کند، سپس لازمهاش را ایجاد کند.
لأن تقومها بالذاتيات و اتصافها بلوازمها إنما هو بحسب العقل لا كالجسم مع البياض.
توضیح: این جدایی، عارض و معروض و تقدم و تأخر به حسب عقل است؛ نه مثل جسمی با بیاض، که واقعا ابتدا جسمی است، بعد سفید میشود، بعد سیاه میشود. در اتصاف به لوازم اینطور نیست که اول اربعه باشد، سپس زوج بشود؛ و هکذا در ذاتیات.