1405/03/31
بسم الله الرحمن الرحیم
اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (دو) فی أن واجب الوجود لا یکون بالذات و بالغیر جمیعا و فی عدم العلاقة اللزومیة بین واجبین لو فرضنا/ فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (دو) فی أن واجب الوجود لا یکون بالذات و بالغیر جمیعا و فی عدم العلاقة اللزومیة بین واجبین لو فرضنا/ فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
در این فصل دو مطلب را بیان کردند؛ یکی اینکه واجب، بالذات و بالغیر نمیشود و دیگر اینکه علاقه ضروری و رابطه ضروری که همان رابطه وجوب بالقیاس باشد نیز بین دو واجب مفروض نیست. قسمت اول را گفت؛ در قسمت دوم دو دلیل برای تبیین نفی رابطه ضروری بین دو واجب میآورد که به یکی اشاره کردیم.
۱. طریق دیگر در عدم علاقه لزومی بین دو واجب مفروض:
دلیل دیگر این است که اگر واجب بالذات و واجب بالغیر با هم جمع شوند، به معنای اجتماع دو وجود است. چرا دو وجود؟ معنای واجب بالغیر این است که وجودش را از غیر گرفته است؛ اگر وجود از ناحیه غیر است به آن واجب بالغیر میگوییم. واجب بالذات آن است که وجود از خودش است بالضروره و برای همین که وجود از خودش و عین خودش است به او اطلاق واجب بالذات میکنیم. پس اجتماع وجوب غیری و وجوب ذاتی به معنای اجتماع وجود ذاتی و وجود غیری نیز هست؛ نه اینکه یک وجود واحد باشد، دو عنوان وجوب غیری و وجوب ذاتی بر آن صدق کند. وجود واحد، ضرورت ذاتی و ضرورت غیری نمییابد؛ بلکه اگر دو ضرورت شد، یعنی دو وجود است. همانطور که یک وجوب و ضرورت، ذاتی و از ناحیه خودش است و یک ضرورت از ناحیه غیر است، کذلک آن وجودی هم که موصوف این دو وجوب است دو تا میشود؛ لذا به این معناست که شیء واحد دو وجود داشته باشد. از همین مطلب معلوم میشود که پس رابطه لزومی و ضرورت بین دو واجب مفروض قابل تصور نیست؛ چون رابطه ضروری بین دو شیء یا از این جهت است که با یکدیگر نسبت علی و معلولی دارند که این با وجوب سازگاری ندارد؛ یا اگر با هم نسبت علی و معلولی ندارند، هر دو مستند به علت واحدی هستند که هرکدام در قیاس با آن علت و نسبت به او واجب هستند و از او وجوب گرفتهاند؛ علت، این دو را با هم ضروری میکند.
الف) معنای محصل امکان بالقیاس در دو واجب مفروض:
البته بین واجبین مفروضین امکان بالقیاس قابل تصور است. معنای امکان بالقیاس این است که شما شیئی را با شیء مفروض دیگر مقایسه کنید؛ شیء مفروضِ اول وجوداً و عدماً در قیاس با مفروضِ دوم وجوداً و عدماً هیچ ضرورت، اقتضاء و بدهبستانی مطلقاً به هیچ اعتباری و از هیچ جهتی نداشته باشد. همانطور که امکان ذاتی صرف عدم الاقتضا است وجوداً و عدماً، امکان بالقیاس الی الغیر نیز عدم الاقتضا نسبت به آن مفروض بعدی است وجوداً و عدماً به هیچ اعتباری. این معنا قابل فرض و تصور است؛ ولی فقط بین واجبین مفروضین یا احیاناً بین دو ممتنع بالذات که به یکدیگر برنگردند قابل تصور است. اینکه ممتنعات به چه برگشت میکنند خود بحث مستقلی است؛ مثلاً اجتماع ضدین به اجتماع نقیضین برمیگردد؛ ولی اگر به فرض، دو ممتنع بالذات که قابل ارجاع به هم نباشند داشته باشید نسبتشان با یکدیگر امکان بالقیاس است. این معنای امکان بالقیاس قابل فرض است؛ یعنی معنای محصل و معقولِ قابل تصور است؛ برخلاف امکان بالغیر که اصلاً فرض نمیشود. ولی امکان بالقیاس مصداق ندارد؛ چون تنها نظیر و موردش این است که باید این دو مفروض با یکدیگر هیچ عُلقه و ارتباطی علیالاطلاق نداشته باشند و وجوداً و عدماً نسبت به یکدیگر عدمالاقتضا باشند.
ب) تببین ضرورت در متضایفین:
ممکن است سوالی در اینجا پیدا شود؛ در متضایفین و طرفین اضافه ممکن است ارتباطی با یکدیگر نداشته باشند، بعضی متضایفین با هم مرتبط هستند، ولی بعضی متضایفین هیچ ارتباطی ندارند و بین آنها ضرورت است. ممکن است در وهم اولیه و فهم اولیه به نظر بیاید که در پارهای از طرفین اضافه اینچنین است؛ ارتباط ندارند اما بین آنها ضرورت است. در حالی که شما گفتید فقط بین واجب مفروض اول با واجب مفروض دوم و معلولهای مفروض دوم، امکان بالقیاس معنا میدهد و بین آنها رابطه ضروری نیست؛ چون اقتضاء نسبت به یکدیگر ندارند. بعضی از متضایفین نیز همینگونه هستند؛ نسبت به هم رابطه علی و معلولی ندارند، ولی ضرورت دارند.
پاسخ این است که ضرورت متضایفین و طرفین اضافه از ناحیه آن امری است که سبب این ارتباط و این ضرورت میشود و به تعبیر ایشان ایقاع ضرورت میکند. چون متضایفین در معرفت و جهالت عِدل یکدیگرند، با هم شناخته میشوند و یا با هم مجهولاند، پس هیچکدام را نمیشود به دیگری تعریف کرد؛ پس باید او را به چیزی تعریف کنیم که سبب ضرورت بین این دو است. آن چیزی که سبب ایقاع ضرورت بین طرفین اضافه است باید در تعریف بیاید و ضرورت نیز از ناحیه اوست. بنابراین طرفین اضافه نقض ادعای ما نیست. ما گفتیم امکان بالقیاس بین واجب مفروض اول و دوم یا معلولهای یکی با دیگری است که با هم علقهای ندارند؛ اما ضرورتها چه بالذات، چه بالغیر، چه بالقیاس، همیشه در محدوده یک واجب و یک علت با زیرمجموعه خودش است. حال خودش برای خودش واجب بالذات است، ضرورت ذاتی دارد، به معلولش ضرورت غیری میدهد؛ معلولها در قیاس با علت واجب بالقیاساند؛ واجب نیز در قیاس با معلولها وجوب قیاسی دارد. خودِ معلولها نیز با یکدیگر وجوب قیاسی دارند ولو نسبت به هم علت و معلول نباشند؛ به خاطر همان علتی که بین اینها ایقاع ضرورت کرده است. در متضایفین نیز علتی هست که بین اینها ایقاع ضرورت کرده است؛ پس نقض حرف ما نشد.
متن کتاب
طريق آخر لو كان بين الواجبين تلازم لزم اجتماع وجودين معا في ذات واحدة[1]
توضیح: اگر دو واجب با یکدیگر تلازم داشتند، در وجوب غیری و ذاتی اجتماع دو وجود در وجود واحد میشود.
و الملازمة تظهر بأدنى تأمل و كذا بطلان اللازم
توضیح: از این جهت که به حکم واجب بالذات، وجود و هستی از خودش است؛ به حکم واجب بالغیر، هستی از غیر گرفته است؛ شیء واحد هم هست. پس شیء واحد هم هستی ذاتی دارد و هم هستی غیری. بطلان لازمهاش نیز معلوم است.
فالذات الواجبية بما هي واجبية لا يعرض لها الوجوب بالقياس إلى ما لا يحتاج إليه
توضیح: بنابراین وجوب قیاسی نیز فضلاً از وجوب غیری عارض بر او نمیشود.
سواء كان واجبا أو ممكنا كما لا يعرض لها الوجوب بالغير
توضیح: چه «ما لا یحتاج الیه» واجب باشد، چه ممکن باشد. مقصود از ممکن، ممکنی است که معلول واجب دیگر است، نه معلول خودِ آن واجب، وگرنه با معلول خود که وجوب قیاسی دارد.
و لا يأبى طباع مفهوم الواجبية عن أن يكون للواجب إمكان بالقياس إلى الغير و للغير إمكان بالقياس إليه
توضیح: یعنی اگر مفهوم واجب و طبیعت معنای واجب را در نظر بگیرید، این طبیعت بما هی طبیعتِ واجب با امکان بالقیاس مشکلی ندارد. اگر میگوییم محقق نمیشود، از باب اینکه واجب دیگری نیست؛ نه از این باب که طبیعتِ واجب با امکان بالقیاس تعاند داشته باشد.
إلا إذا لوحظت بينهما علاقة العلية و المعلولية و ارتباط الإيجابي و الوجوبي
توضیح: «الا» یعنی امکان بالقیاس نیست مگر در این صورت. ایجاب و وجوب یعنی از یک ناحیه ایجاب است و معلول واجب میشود.
و شيء من ذلك لا يتحقق بين الواجبين كما علمت
توضیح: بین دو واجب مفروض رابطه علی و معلولی نیست.
فلو فرض وجود واجبين لا يكون بينهما معية ذاتية و لا علاقة لزومية بل مجرد صحابة اتفاقية يثبت لكل منهما إمكان بالقياس إلى الآخر
توضیح: اگر دو واجب فرض کنید که بین این دو معیت ذاتی (که رابطه علی و معلولی باشد)، یا علاقه لزومی (به نحو دیگری مثل وجوب بالقیاس) نباشد، بلکه صحابت و همراهی اتفاقی است، نه اینکه یکی اثر کرده که ملازم دیگری باشد، برای هرکدام از آن دو امکان بالقیاس با دیگری ثابت میشود. معیت ذاتی و علاقه لزومی یعنی اینکه با یکدیگر تلازم بالذات و ارتباط ضروری داشته باشند؛ چه از باب واجب بالغیر و بالذات، چه از باب واجب بالقیاس.
و المضافان اللذان وجوب كل منهما مع الآخر لا يكفي في تحققهما موضوعاهما
توضیح: «و المضافان» پاسخ سوال مقدر است. سوال این است که بین متضایفین نیز همینگونه است؛ ممکن است ارتباط علی و معلولی بین آن دو نباشد، ولی با هم ضرورت دارند. آن مضافانی که هرکدام همراه دیگری واجب و ضروریاند، در تحقق و ضرورتی که بینشان است، موضوعشان کافی نیست. چون آنها با هم معیت دارند و نمیشود یکی به دیگری وجوب بدهد.
بل يفتقران إلى ثالث جامع بينهما موقع الإضافة
توضیح: ثالثی باید باشد که بین این دو جمع کند و ایقاع اضافه کند.
كما فصل في كتاب البرهان حيث تبين فيه كيفية تحديد كل منهما و أنه يجب أن لا يؤخذ فيه المضاف الآخر
توضیح: در کتاب برهان بحث تعریفها که مطرح میشود یکی از چیزهایی که تعریف میشود همین امور مضاف است. مثلاً در برخی از تعاریف قید «من حیث هو کذا» را میآوردند؛ این قید حیثیت در خیلی موارد ناظر به همینها است. یعنی آن حرف قبلی تکرار میشود با اینکه شما در تعریف نباید تکرار داشته باشید؛ مثلاً گفتند فلان مطلب از آن جهت که اینطور است؛ یعنی دوباره همان قبلی تکرار میشود. اینها از این باب است که چون در باب اضافات نمیتوان مضاف را به طرف دیگر اضافه تعریف کرد -چون با یکدیگر در معرفت و جهالت یکساناند- باید این قید را اضافه کرد تا به آن موقع اضافه اشاره شود؛ یعنی آن چیزی که باعث شده است بین اینها اضافه بیاید؛ وگرنه طرف مقابل را نمیتوانید بیاورید که در کتاب برهان این را توضیح دادهاند. پس آنجا که تبیین شد در این کتاب کیفیت، نحوه تحدید و تعریف هرکدام از این مضافین و اینکه واجب است که اخذ نشود «فیه» یعنی در این تحدید و تعریف مضاف دیگر.
بل إنما يؤخذ في التحديد السبب الموقع للإضافة بينهما.[2]
توضیح: همیشه به آن سبب باید تعریفش کنی وگرنه تعریف دوری خواهد شد.
نفی ماهیت از واجبالوجود:
فصل بعد در بحث نفی ماهیت از واجبالوجود است. این بحث، بحث لازمی است؛ در گذشته نیز مطرح بود.
الف) نظر قائلین به ماهیت داشتن خداوند:
کثیری از متکلمین معتقد بودند خداوند ماهیت دارد، ولی ماهیت مجهولة الکنه که ما نمیتوانیم کنه ذات او را بشناسیم؛ ولی کنه ذات ماهیتهای دیگر را میتوان را شناخت. مثلاً «انسان حیوان ناطق است»، پس ذات انسان معلوم شد؛ و از اشیاء دیگر هرچه که بتوانیم به کنه ذات آن برسیم همینگونه است. کنه ذات خداوند نامعلوم است؛ اما ذات او غیر از وجود اوست.
امروز نیز عدهای هستند، حتی ممکن است مدرس فلسفه هم باشند و القابی یدک میکشند، ولی همین سخنان را میگویند که یعنی خدا ماهیت دارد. لذا بحثی نیست که بگوییم دیگر تمام شد و بدیهی بوده است. هر زمان که در سیر مسائل انسان گمان میکند مسائلی از حیث تکرار و تعدد اقامه براهین بر او به جایی رسیده است که مخالفی ندارد و نمیشود کسی با این همه برهان مخالف آن باشد، بعد میبیند خدا مخلوقاتی خلق میکند که دوباره به اشعریگری بازمیگردند. یکی از آنها این مسئله است.
ب) تبیین نظر فلاسفه:
سخن فلاسفه در اینجا این است که انیت (یعنی نحوه وجود خداوند) ماهیت اوست؛ اگر هم به خداوند اطلاق ماهیت کردیم -که در روایات نیز اطلاق شده «له مائيةٌ»[3] ؛ چون بعضی میگفتند یعنی خداوند یک چیزی است؟ بله مائیت دارد- همان وجود و هستی اوست؛ همان علم، قدرت و هر کمال دیگری که به او نسبت بدهید. اگر احیاناً در این معنا به خداوند ماهیت نسبت دادیم، یعنی «ما به الشیء هو هو» به معنای عام. آن چیزی که در صدد نفی آن هستیم ماهیتی است که مقابل وجود است؛ و ماهیتِ مقابلِ وجود آن است که میتواند باشد، میتواند نباشد، پس وجود عین او نیست.
البته آن کسانی که قائل به ماهیت برای خداوند میشوند نمیگویند ماهیت واجب ممکن است، که نسبت ماهیت به وجود و عدم علیالسواء باشد؛ او باید تبیین کند که ماهیت امکانی که به حق تعالی نسبت نمیدهید، طبعاً میخواهید ماهیت وجوبی نسبت بدهید، نسبت این وجود با آن ماهیت چیست؟ بعضی از دلایلی که فلاسفه در اینجا اقامه کردهاند بر همین اساس است.
ج) دلیل اول بر نفی ماهیت از واجب الوجود:
دلیل اول اینکه واجبالوجود بسیط است و در این بساطت حرفی نیست؛ هیچ نحوه ترکیبی در او راه ندارد. سوال این است: اگر شما ماهیت را از انیت و تحقق واجب جدا کردید و برای او ماهیت و ذاتی غیر از انیت و نحوه وجودش اثبات کردید، پس او ذاتی دارد که معروض وجود است. عارض و معروضی هست. هر عارضی در عروض بر معروض سببی دارد. گاهی شما به حسب ظاهر قضیه، موضوع و محمول میسازید؛ ما به هر موضوع و محمولی، عارض و معروض نمیگویم؛ ظاهر لفظی اشتباه انداز نباشد. مثلاً در گزارههای «انسان انسان است»، «انسان موجود است»، «انسان ناطق است» مقصود این نیست که عارض و معروضاند، اگرچه موضوع و محمول هستند. لازمه و معنای عارض و معروض این است که باید مرتبهای برای معروض در نظر گرفت که عارض در آن مرتبه نباشد؛ عارض خارج از آن مرتبه به او اضافه میشود. مثلاً در گزاره «چهار زوج است»، حقیقت و ذات چهار غیر از زوجیت است؛ دو معنای مختلفاند و نیز نسبت به یکدیگر جنس و فصل نیستند؛ اگر جنس و فصل یا نوع و جنس باشد عارض و معروض نیست. و یا امکان که به ماهیتهای مختلف نسبت میدهیم، عارض و معروض است، ولی ذاتیِ هیچ ماهیتی نیست. معنای عارض و معروض این است که باید مرتبهای در معروض ملاحظه شود که خالی از عارض و غیر از اوست، سپس مرتبهای که این عارض، عارض بر اوست ملاحظه شود. حال این عروض مفارق باشد، دائمی باشد، محتاج به انضمام ضمیمه باشد، نباشد، مطلب دیگری است.
اگر گفتید وجود خداوند غیر از ماهیت اوست به این معناست که پس مرتبه ذات ماهیت الهی غیر از مرتبه وجود است؛ به حکم اینکه هر معروضی غیر از عارض است. هر عارضی در عروض بر معروض علتی میخواهد. حال این علت را هرگونه میخواهید تحلیل کنید، فعلاً در جزئیات بحثی نداریم. واضح است که عروض وجود بر ذات خداوند به سبب علت خارجی نیست؛ چون با ضرورت ذاتی سازگار نیست. پس علت عروض، خودِ این ماهیت است. بنابراین ماهیت واجب که بسیط است و معروضِ این وجود است، خودش علت عروض وجود نیز هست. گفتیم معنای عارض و معروض این است که باید مرتبهای را در نظر بگیرید که خالی از عارض باشد، پس فاقد آن است؛ از طرف دیگر علتِ این عارض است، پس واجد است. اجتماع فقدان و وجدان، اجتماع فعل و قبول پیش میآید؛ باید فعل و قبول در ذات واحد بسیط جمع شود. به حکم مقدمات نیز واجب، بسیط محض است و هیچ کثرتی ندارد.
متن کتاب
فصل (3) في أن واجب الوجود إنيته ماهيته
توضیح: البته اینجا یا سهو خودش یا اشتباه نُساخ است؛ در اصل با توجه به جمله بعدی باید میگفت «ماهيتُه انیتُه».
بمعنى أنه لا ماهية له سوى الوجود الخاص المجرد عن مقارنة الماهية
توضیح: میگوید معنای این جمله این است: حقیقتی برای او نیست جز همان وجودی که مقارن ماهیت نیست. ماهیت دوم، ماهیت به معنای خاص است؛ ماهیت اول، ماهیت به معنای عام است.
بخلاف الممكن كالإنسان مثلا فإن له ماهية هو الحيوان الناطق و وجودا و هو كونه في الأعيان
توضیح: مثلاً در انسان و اشیاء دیگر این حیثیتها را از هم جدا میکنیم.
و فيه وجوه.
الأول لو لم يكن وجود الواجب عين ذاته يلزم كونه مع بساطته كما سنبين قابلا و فاعلا
توضیح: اگر وجود واجب عین ذات و ماهیتش نباشد، لازم میآید با اینکه بسیط است، هم قابل و هم فاعل باشد.
بيان اللزوم أن وجوده لكونه عرضيا لماهيته يكون معلولا لأن كل عرضي معلول
توضیح: وجه لزوم این است: وجود عرضی است، یعنی عارض بر این ذات است؛ «ماهية الواجب موجودةٌ»، معنای عروض ملاحظه مرتبهای از معروض خالی از عارض است؛ برای همین میگویند «کلّ عرضيٍ معلولٌ».
إما لمعروضه و إما لغيره
توضیح: حال اینکه معلول است دو احتمال دارد: یا معلول خود واجب است، یا معلول غیر است. موجب و سبب این عرضی یا خودِ معروض است، یا غیر آن معروض است.
فلو كان معلولا لغيره يلزم إمكانه إذ المعلولية للغير ينافي الواجبية هذا خلف
توضیح: اینکه وجودِ واجب معلول غیر باشد واضحالبطلان است؛ چون با اصل واجب بودن منافات دارد.
فإذن الماهية يكون قابلا للوجود من حيث المعروضية فاعلا له من حيث الاقتضاء
توضیح: ماهیت واجبه مفروضه قابل وجود است از آن جهت که معروض است؛ از یک طرف علت هم بوده که مقتضی و سبب خواهد بود.
و في بطلان التالي كلام سيرد عليك إن شاءالله.
توضیح: در نمط چهارم اشارات، فصل هفدهم این سخنان را آورده. در آنجا فخر رازی و خواجه سخنانی دارند که این قسمت ناظر به اوست.[4]