مقتضای تحقيق در تخصيص عام با مفهوم/ امر هشتم /عام و خاص

موضوع: عام و خاص / امر هشتم / مقتضای تحقيق در تخصيص عام با مفهوم

مقتضای تحقیق در مسأله تخصيص عام با مفهوم این است که گفته شود: چنانچه نسبت بين دليل عام و دليلی که افاده مفهوم می‌کند، عموم و خصوص مطلق بوده و دليل عام مطلقاً اخص از دليل ديگر باشد، اشکالی در تقديم دليل عام بر مفهوم وجود نخواهد داشت.

و چنانچه نسبت بین عام و مفهوم، عموم و خصوص مطلق باشد به نحوی که مفهوم مطلقاً اخص از عام باشد، از آنجا که دلالت عام بر عموم مبتنی بر تمامیت مقدمات حکمت نبوده و وضعی است، اگر استفاده مفهوم از دلیل متوقف بر تمامیت مقدمات حکمت نباشد ـ مثل مفهوم غایت و حصر، هرچند سابقاً گفتیم که اطلاق مفهوم بر آنچه که از غایت و حصر برداشت می‌گردد مسامحی است و در واقع معنای مستفاد از آنها مدلول التزامی آنها می‌باشد ـ در اين صورت اشکالی در تخصیص عام به واسطه مفهوم از باب تقدیم عرفی خاص بر عام وجود نخواهد داشت.

و چنانچه نسبت بین عام و مفهوم، عموم و خصوص من وجه باشد، در فرض عدم توقف اصل برداشت مفهوم از دلیل بر مقدمات حکمت، نمی‌توان قائل به تقدیم یکی از دو دلیل بر دیگری شد و باید به حسب مورد، بررسی شود که کدام یک از دیگری دارای ظهور قوی‌تری است؛ مگر این که شمول مفهوم بر مورد اجتماع به واسطه اطلاق دلیلی باشد که افاده مفهوم می‌کند که در این صورت، عموم عام بر اطلاق مفهوم مقدم خواهد بود.

مثلاً در تعارض بین مفهوم: «إنّما يجب إکرام عدول الفقهاء» يا «إنّما يجب إکرام من هو فقيه عادل» با عموم: «أکرم العلماء»، مفهوم بر عام مقدم خواهد بود، و در تعارض بین مفهوم: «إنّما يجب إکرام العدول» با عموم «أکرم العلماء»، تقدیم هيچ یک از دو دلیل بر دیگری در ماده اجتماع ـ يعنی: «عالم غير عادل» ـ ممکن نیست، در حالی که در تعارض بین: «إنّما يجب إکرام من هو عادل» با عموم: «أکرم العلماء»، عموم دلیل دوم بر اطلاق مفهوم دلیل اول در مورد اجتماع مقدم است.

اما در صورتی که اصل استفاده مفهوم از دلیل، متوقف بر تمامیت مقدمات حکمت باشد ـ مثل مفهوم شرط ـ عموم مستفاد از وضع در جانب عام، قرینه‌ای بر خلاف تمامیت مقدمات حکمت در جانب مفهوم می‌باشد و در نتیجه باید ملتزم شویم که عام در این فرض مطلقاً مقدم بر مفهوم است، چه نسبت بین آنها عموم و خصوص من وجه باشد و چه عموم و خصوص مطلق.

البته ممکن است به ادعای مذکور اشکالاتی وارد گردد که ذکر آنها و طريق دفع آنها را به جلسه آينده واگذار می‌کنيم ان شاء الله.