تعلیم اسماء/تفسیر آیه 31 سوره بقره /تفسیر آیات مشکل

موضوع: تفسیر آیات مشکل/تفسیر آیه 31 سوره بقره /تعلیم اسماء

منظور از تعلیم اسماء به حضرت آدم علیه السلام:

در جلسه اول شرح بسمله و در جلسه دوم شرح حروف مقطعه داده شد. در این جلسه اولین آیه‌ی که مورد بحث قرار می‌گیرد آیه 31 سوره بقره است که فهم آن نیاز به دقت بیشتر دارد. خداوند متعال می‌فرماید: ﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء كُلَّهَا﴾.[1]

خداوند کل اسماء را به حضرت آدم تعلیم کرده است. در باره‌ی اسماء که جمع اسم است، اختلاف نظر بین صاحب نظران دیده می‌شود. ظاهر آیه این است که خداوند تعلیم ابتدائی کرده است حضرت آدم را به اسماء و اسم‌ها را به او آموخته است. برای اثبات مطلوب و روش شدن معنا مراجعه کنیم به تفسیر قمی که یکی از تفاسیر معتبر است و تفسیر عیاشی هم معتبر است ولی متأسفانه سند روایات آن در تجدید چاپ حذف شده است. در رجال گفته ایم اعتبار کتاب یکی از مواردی است که موجب وثوق به صدور می‌شود.

در تفسیر قمی این گونه آمده که امام باقر علیه السلام فرمود: مقصود از تعلیم اسماء، تعلیم اسماء موجودات عالم اعم از جبال، بحار، اودیه، نبات، حیوان و ... است که خداوند اسماء آن را به حضرت آدم تعلیم کرد. وقتی آدم به دنیا آمد زبان و تکلمی نبود و نیاز بود که اسماء اشیاء عالم را بلد باشد تا مراوده محقق شود.

در تفسیر شیخ عیاشی، ج1، ص32 از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند: عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‌ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها» مَا ذَا عَلَّمَهُ قَالَ: الْأَرَضِينَ وَ الْجِبَالَ وَ الشِّعَابَ وَ الْأَوْدِيَةَ، ثُمَّ نَظَرَ إِلَى بِسَاطٍ تَحْتَهُ فَقَالَ: وَ هَذَا الْبِسَاطُ مِمَّا عَلَّمَه‌.[2] طبق این روایت منظور از تعلیم اسماء، تعلیم عنوان‌ها و اسم‌های موجودات عالم است.

در تفسیر منسوب به امام عسکری آمده که علاوه بر اسماء اشیاء، اسماء انبیاء و اولیاء را هم معرفی کرد.

افرادی از آدم و ملائکه و موجودات دیگر ارتباطاتی داشته‌اند و این ارتباطات به وسیله‌ی کلام و تکلم صورت گرفته است و کلام و تکلم باید توسط الفاظ وضع شده برای معنا باشد؛ لذا تعلیم اسماء یعنی این که اسماء موجودات چیست؟ برای حضرت آدم معلوم و مشخص باشد تا ارتباطات و مکالمه حاصل شود. برای تحقق تمدن و ارتباط، راه ارتباط اصلی همین کلام است که ذهنیات را منتقل می‌کند و خداوند الفاظ موضوعه برای معنای را آفرید تا تکلم صورت گیرد.

تفسیر دیگری که در کتب ابناء عامه دیده می‌شود به طور عمده تفسیر شواهد التنزیل حاکم حسکانی است که سنی مذهب و از اقطاب علمی آنان است. در این کتاب روایاتی را در مورد ائمه اطهار آورده است. در شواهد التنزیل ذیل این آیه روایتی با پانزده راوی از حضرت رسول (ص) نقل می‌کند که حضرت فرمود: خداوند به حضرت آدم همه‌ی علوم را آموخت و همه‌ی علوم آدم در امیرالمؤمنین علیه السلام است: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى آدَمَ فِي عِلْمِهِ، وَ نُوحٍ فِي فَهْمِهِ- وَ إِبْرَاهِيمَ فِي حِلْمِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ‌.»[3]

قرآن ظاهر و باطن دارد و ما پیروان اهل بیت برای فهم باطن قرآن راهی داریم و آن روایات ائمه اطهار علیهم السلام اند که ائمه علیهم السلام من خوطب‌به هستند. باطن این آیه و اسماء چیست؟ در کتاب کافی، ج1، ص144 از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «نَحْنُ وَ اللَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى الَّتِي لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنَ الْعِبَادِ عَمَلًا إِلَّا بِمَعْرِفَتِنَا.»[4]

ظاهر آیه اسماء کل موجودات است و باطن آن ائمه اطهار علیهم السلام اند. کل موجودات یک موجود کاملی دارند. عصاره و خلاصه و جوهره‌ی کل موجودات، معصومین علیهم السلام هستند. کل موجودات اسماء خداست و جوهر و عصاره‌ی آن معصومین اند. در حقیقت روایت هم بیان می‌کند که اسماء حسنی اهل بیت علیهم السلام هستند.

اگر گفته شود که در روایت اسماء حسنی آمده و در آیه «الاسماء کلها» آمده و این دو با هم فرق دارند، جواب این است اسماء که به خداوند نسبت داده شود همه اسماء حسنی است. حسنی بودن یک وصف اضافی است و اگر نه اسماء الله به حسب ذات همه اسماء الحسنی هستند. در تفسیر منسوب به امام عسکری آمده که خداوند اسماء انبیاء و اولیاء را هم تعلیم کرده است و این نشان می‌دهد که جوهره‌ی هستی در حقیقت ائمه معصومین علیهم السلام هستند.

تفسیر ولائی و روائی و علمی مرحوم فیض کاشانی، این روایت را شرح داده است و می‌فرماید: «و ذلك لأنّهم عليهم السلام وسائل معرفة ذاته و وسائط ظهور صفاته‌ و أرباب أنواع مخلوقاته و لا يحصل لأحد العلم بالأسماء كلّها إلّا إذا كان مظهراً لها كلّها و لا يكون مظهراً لها كلّها إلّا إذا كان في جبلّته استعداد قبول ذلك كلّه و هو ما ذكرناه فافهم ترشد إن شاء اللَّه.»[5]

در بیان فیض کاشانی ارتباط اسماء کلها با اسماء حسنی به صورت دقیق بیان شده است که خلاصه‌ی آن چنین است: معرفت واقعی تمامی اسماء و اشیاء (یسبحون بحمده) بر می‌گردد به مظهر معرفت که مظهر و جلوه‌ی اصلی آن ائمه اطهار علیهم السلام هستند و به وسیله‌ی آنان معرفت کامل حاصل می‌شود. کل هستی آیات خدا هستند و معرفت به جوهره‌ی هستی که حاصل شود آنگاه معرفت به خدا محقق خواهد شد.

بیان فیض کاشانی مطلب را کامل بیان کرده است. تکمله این است که توهم نشود این اسماء، اسماء خود خدا است؛ چون خداوند اسماء متعدد ندارد و یک اسم دارد و آن فقط الله است و بقیه صفات اند و معنای کمالی دارند. الله معنای لغوی ندارد و فقط اسم است برای خداوند. در دعای جوشن کبیر که هزار اسم می‌گویند همه صفات الله هستند.

اگر از نحوه‌ی تعلیم خداوند به حضرت آدم سؤال شود، جوابش این است که نحوه‌ی تعلیم خداوند به آدم و پیامبر و امام علیهم السلام به توسط وحی و الهام است.

اگر راجع به آیه مورد بحث سؤال شود که منظور از اسماء در آیه، آیا اسماء اشیاء و موجودات عالم است یا منظور حقایق اشیاء است، پاسخ این است که منظور از اسماء نام‌های تمامی موجودات عالم؛ حتی انبیاء و اولیاء است بر حسب تفسیر و ظاهر آیه و منظور از حقایق اشیاء، حقیقت آفریده شدن اشیاء به عنوان مخلوق خدا و مخلوق الهی است.

بعد از آن که جوهره‌ی اسماء بیان شد و گفته شد اسماء حسنی ائمه هستند، در نتیجه می‌توان گفت که کل معرفت جهان خلاصه می‌شود به معرفت معصوم و معرفت معصوم دو تا اثر دارد. اثر اصلی آن این است که انسان را به سمت معرفة الله می‌برد و اثر تعلیمی آن این است که برای همه‌ی انسان‌ها آفرینش را شرح می‌دهد و حقایق آفرینش را بیان می‌کند که این‌ها مخلوقات خدا هستند و آفریده شده اند که انسان از آن استفاده کند؛ چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: ﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا﴾.[6]

تمام این حقایق که به وجود ائمه و امیرالمؤمنین خلاصه می‌شود و از این طریق به معرفة الله می‌رسیم مؤید آن آیه ذیل است: ﴿وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ﴾.[7]

در تفسیر قمی آمده است که مولی امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: « أَنَا وَ اللَّهِ الْإِمَامُ الْمُبِينُ أُبِينُ لِلْحَقِّ مِنَ الْبَاطِلِ- وَ وَرِثْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (ص‌).»[8] امیرالمؤمنین امام مبین است یعنی سبیل نجات و اسم الله الاعظم است که تمامی علوم و معارف در نزد اوست و معرفت او به معرفت حق منتهی می‌شود و «علم الاسماء» یکی از نکته‌های معرفتی اش این است که ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام فطری است و تعلیم حضرت آدم تعلیم عملی و فطری است. فطرت را خدا به بشر داده است و برای حضرت آدم و کل انسان فطرتی داده که خدا را بشناسند و فطرتی داده که ولی الله الاعظم را بشناسد؛ لذا وقتی گفته می‌شود که ولایت فطری است، ریشه در تعلیم اسماء حسنای الهی و تعلیم حضرت آدم دارد.