جمع بندی مباحث حجیت خبر و نکات تحقیقی/خبر واحد /امارات و حجج

موضوع: امارات و حجج/خبر واحد /جمع بندی مباحث حجیت خبر و نکات تحقیقی

تحقیق و جمع بندی در باره‌ی اقوال صاحب نظران نسبت به حجیت خبر ثقه:

جمع بندی نظرات:

در بحث‌های گذشته آراء صاحب نظران را به توفیق الهی یادآور شدیم. در جمع بندی خلاصه‌ی آراء و نکات تحقیقی ارائه می‌گردد.

در بحث‌ها بیان شد که استدلال به ادله اربعه وجود داشت؛ از شیخ طائفه تا شیخ انصاری و صاحب نظران اخیر و شهید صدر به آن استدلال کرده اند. جمع بندی به این صورت است که ابتدا نقطه‌ی مشترک بین آراء را به دست آوریم و بعد از آن در مرحله‌ی دوم نقطه‌ی که اکثریت صاحب نظران بر آن اند بیان شود و در آخر نکات تحقیقی بیان گردد.

در باره‌ی نقطه‌ی مشترک بین صاحب نظران از شیخ انصاری، محقق خراسانی، محقق نائینی و سیدنا الاستاد تا امام خمینی و سید الشهید صدر، عبارت است از سیره‌ی عقلاء که همه‌ی این اعاظم فرمودند مستند درست و عمده در ادله حجیت خبر، سیره‌ی عقلاء است که در تحقق آن شک و شبهه‌ی وجود ندارد و استقرار و عدم ردع آن به طور کامل بیان شد. پس اگر دلیل دیگری نداشته باشیم، می‌توانیم اعلام کنیم که حجیت خبر ثقه برگرفته از سیره‌ی عقلاء است.

ادله‌ی که اکثریت بر آن بودند؛ از جمله در باره‌ی آیه‌ی نبأ علامه حلی در کتاب تهذیب، محقق قمی در قوانین الاصول، محقق خراسانی در کفایة الاصول، محقق نائینی در اجود التقریرات و سید الشهید صدر در حلقه ثالثه اعلام می‌دارند آیه نبأ دلالتش بر اعتبار خبر درست و کامل است.

در باره‌ی آیه نفر صاحب نظران از قبیل محقق قمی، محقق نائینی و سیدنا الاستاد اعلام می‌دارند که آیه نفر هم دلالتش بر اعتبار خیر ثقه کامل است.

در باره‌ی روایات که یکی از مستندات است، شیخ انصاری، محقق خراسانی، محقق نائینی، سیدنا الاستاد و شهید صدر که ده طائفه از روایت را ذکر می‌کنند، در آخر می‌فرمایند: از مجموع این روایات قطع به صدور محقق می‌شود و در صورتی که این روایات قطعی الصدور باشند، مستند برای حجیت خبر ثقه واقع می‌شوند. این اعاظم از جمله شیخ انصاری قائل اند بر این که از مجموع آن وثوق حاصل می‌شود. محقق خراسانی می‌فرماید مجموع روایات در حد تواتر اجمالی است و محقق نائینی تصریح دارد که این روایات در حد تواتر است. سیدنا الاستاد می‌فرماید این روایات در حد تواتر اجمالی است. این اعاظم قائل اند بر این که می‌شود از روایات استفاده کرد و اعتبار خبر ثقه را به دست آورد.

در باره‌ی اجماع آنچه که در صدر جدول دیده می‌شود شیخ طوسی در کتاب العدة است و می‌فرماید: اعتبار خبر ثقه مورد اجماع فرقه محقه است. محقق قمی هم این اجماع را تأیید می‌کند.

در باره‌ی دلیل عقل، صاحب نظران دلیل عقلی را در حد یک دلالتی که بشود به آن استناد کرد، اعلام نکرده اند و دلالت آن را کامل تلقی نکرده اند.

نکات تحقیقی:

تحقیق این است که ابتدا در باره‌ی آیه نبأ توجه شود که نسبت به آن مشهور و معروف این است که قضیه شرطیه و اثبات اعتبار به وسیله‌ی آیه نبأ یک امر مشهور و معروف است. اما اشکالاتی که در باره‌ی آیه نبأ گفته شد برگفته از دقت‌های عقلی است و اگر نه برداشت اولی و اولین استفاده از آیه این می‌شود که خبر فاسق نیاز به تبیّن دارد و خبر عادل نیاز به تبین ندارد.

نکته‌ی دیگر این است که در آیه نبأ چنانکه شهید صدر و محقق خراسانی فرمودند در این آیه موضوع فاسق و نبأ نیست؛ بلکه جائی به خبر است. نکته‌ی تحقیقی این است که در خود آیه کلمه جاء آمده است و فاعلش جائی خواهد بود. چنانکه شهید صدر فرمود ظهور دارد در این که موضوع جائی است. در صورتی که چنین ظهوری باشد، قضیه شرطیه درست می‌شود و مفهوم محقق است و دلالت آن بر اعتبار خبر ثقه کامل خواهد بود.

در باره‌ی روایات باید گفت که روایات در حد چهار یا ده طائفه گفته شده است و آنچه که از مجموع این دسته‌های متعدد به دست می‌آید این است که به نقل روایت ترتیب اثر داده می‌شود. درست است که موارد مختلف و متشتت است؛ ولی به دست می‌آید که به نقل روایت ترتیب اثر داده می‌شود و تواتر معنوی محقق می‌شود و بر اساس آن حجیت برای خبر ثقه به اثبات می‌رسد.

مسأله‌ی اجماع را که شیخ طوسی مطرح کرده است و در بیان صاحب نظران دیگر ادعا شده و محقق قمی وجود آن را اعلام می‌کند، تحقیق این است که نسبت به وجود اعتبار برای خبر ثقه علی التحقیق تسالم اصحاب محقق است. ما در بحث فقهی که وارد شویم از ابتدا تا انتها می‌بینیم که تمامی صاحب نظران و اهل استنباط به خبر ثقه استناد و اعتماد دارند و این امر یک امر متسالم علیه و بالاتر از اجماع است.

اشکال: سید علم الهدی نسبت به اعتبار خبر واحد به طور مطلق اشکال می‌کند.

جواب: سید نسبت به خبر واحد اشکال می‌کند ولی از ضمن کلامش استفاده می‌شود که خبر اگر ثقه باشد، به آن اعتماد می‌شود و ما هم گفتیم خبر ثقه مورد تسالم است.

نکته‌ی آخر که عبارت است از سیره‌ی عقلاء، در این باره همان طوری که یادآوری شد تمامی صاحب نظران به سیره عقلاء اعتماد کامل دارند و مکرر اعلام کرده اند که سیره عمده ترین دلیل است. عقلاء در تمامی امور زندگی شان به خبر ثقه اعتماد می‌کنند. معاملات و تعاملات و روابط که ارتباطات مستقیم به اطلاع رسانی دارد، اطلاع رسانی ها به وسیله‌ی خبر ثقه است؛ مثلا فردی وارد شهری می‌شود و از قبله سؤال می‌کند، یک فرد که بگوید به سمت راست است، اعتماد می‌کند. در امور زندگی فردی که بگوید این راه پر مخاطره است یا امن است، به آن اعتماد می‌شود. در تمامی شئون زندگی روابط و ارتباطات، وابسته‌ به اعتبار خبر ثقه است. این سیره، سیره عقلائی است و همین روابط عقلائی که الآن وجود دارد در زمان معصوم علیه السلام نیز وجود داشته و استمرار داشته و ردع نشده است و آیات ناهیه نسبت به راه‌های غیر علمی و غیر معتبر است، نه نسبت به راه معتبر عقلائیه و مربوط به سیره نیست و جهت آن جدا است.

علاوه بر این که می‌توان با استفاده از بعضی از آراء بگوییم سیره‌ی فقهاء هم در این رابطه محقق است؛ چون که سیره هم مثل عرف خاص و عام، بر دوم قسم است. سیره عام همان سیره عقلاء است و سیره خاص سیره متشرعه، سیره متخصصین، سیره اهل خبره و سیره فقهاء است. سلسله‌ی فقهاء سیره شان بر این است که بر خبر ثقه اعتماد می‌کنند و این سیره محقق است و این سلسله از زمان اصحاب تا کنون ادامه دارد. اصحاب هم روات بوده و هم فقهاء بوده اند. آنان بر خبر ثقه اعتماد داشته اند.

نکته‌ی تحقیقی دیگر این است که می‌گوییم خبر ثقه اعتبار دارد عقلائیاً و عقلاً؛ عقلائیاً یعنی بر اساس سیره عقلاء و عقلاً یعنی بر اساس حکم عقل کلامی قطعی. قاعده‌ی داریم به نام حفظ نظام مدنی و مثل قاعده «ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده»، اصل و عکس دارد. اصل آن حفظ نظام مدنی و عکس آن اختلال نظام مدنی است که یک قاعده عقلی و کلامی است. هر امری که دخالت مستقیم در حفظ نظام مدنی داشته باشد، بر اساس حکم عقل اعتبار دارد و اعتبار آن قطعی است. حکم عقل کلامی قطعی، از حجج شرعیه‌ی معتبره است. ادله چهار گانه که می‌گوییم مراد از دلیل عقل در آن، عقل قطعی کلامی است که جانمایه‌ی آن تحسین و تقیبح عقلیه و حکم عقل عملی است، نه حکم عقل نظری و در اصول حکم عقل عملی معتبر است. پس بر اساس حکم عقل، اعتبار خبر ثقه ثابت می‌شود که اگر به خبر ثقه اعتماد نشود، اختلال در نظم اجتماعی به وجود می‌آید، نظم جامعه بهم می‌خورد و آن وقت سنگ روی سنگ بند نمی‌شود. شکوک و دغدغه زندگی را تحت پوشش قرار می‌دهد و زندگی مختل می‌گردد. پس عقل حکم می‌کند چیزی که موجب حفظ نظام شود، اعتبارش قطعی است.

نکات اخلاقی:

حدیث معروفی است از حضرت رسول (ص) که می‌فرماید: «ايها الناس انه قد اقبل إليكم شهر الله بالبركة والرحمة والمغفرة».[1]

توصیه بنده این است که یک روحانی و یک طلبه تا ارتباطش با امام عصر برقرار نشود، به جایی نمی‌رسد. ماه مبارک رمضان، ماه قرائت قرآن است. یک قرآن کامل ختم کنید و آن را هدیه کنید به ارواح والدین آقا امام عصر علیه السلام و این یک ارتباط عاطفی است که خود حضرت نسبت به والدین خود جنبه‌ی عاطفی زیادی دارد، آنگاه راه ارتباط برقرار می‌شود.