بررسی ادله روایی حجیت خبر واحد از منظر سیدالخوئی/خبر واحد /امارات و حجج

موضوع: امارات و حجج/خبر واحد /بررسی ادله روایی حجیت خبر واحد از منظر سیدالخوئی

اسعد الله ایامکم. در روز نیمه شعبان که روز ولادت با سعادت حضرت ولی عصر علیه السلام است، یک حمد و صد تا توحید قرائت کنید و هدیه به روح مقدسه مادر امام عصر علیه السلام نمایید و زیارت السلام علی الحق الجدید نیز خوانده شود. غرض این است که حد اقل ارادت خود را به محضر امام عصر علیه السلام ابراز نماییم و از کسانی باشیم که بستر نشستگان در انتظار فرج اند.

بحث و تحقیق در باره‌ی استدلال در جهت اثبات حجیت خبر واحد از منظور سیدنا الاستاد:

گفته شد که استدلال به ادله اربعه صورت می‌گیرد. استدلال به آیات گفته شد. بر اساس رأی ایشان فقط آیه نفر از لحاظ دلالت در باره‌ی اعتبار حجیت خبر درست و کامل و اتم است و آیات دیگر دلالتش کامل نیست.

بعد از بحث آیات، نوبت می‌رسد به بررسی روایات. مستند دومی که به وسیله‌ی آن حجیت برای خبر واحد به اثبات می‌رسد، اخبار و ورایات است. این اخبار به چهار طائفه تقسیم می‌شود:

دسته بندی روایات دال بر حجیت خبر:

طائفه اول عبارت است از اخبار علاجیه که به طور عمده در کتاب وسائل، باب 9 از ابواب صفات قاضی، مقبوله عمر بن حنظله است. مطلبی که در آن دیده می‌شود اعتماد به خبر واحد است.

طائفه دوم روایاتی است که در آن ارجاع نسبت به افراد معین و راویان مشخصی از جمله زراره، صورت گرفته است.

طائفه سوم روایاتی است که اعلام می‌کنند به اخبار ثقات اعتماد کنید. در باب یازده از ابواب صفات قاضی آمده «لا عذر لأحد من موالينا في التشكيك فيما يرويه عنّا ثقاتنا»[1] کسی حق تشکیک نسبت به آنچه ثقات ما نقل می‌کنند ندارد.

طائفه چهارم روایاتی است که اعلام می‌کنند احادیث باید استماع و حفظ شوند.

این طوئف چهارگانه در کتاب وسائل از 8 -19 ابواب صفات قاضی آمده است.

این روایات که مستند برای اثبات اعبتاری برای خبر واحد باشند باید در حد تواتر قرار داشته باشند. تواتر بر سه قسم است:

اقسام تواتر:

1-تواتر لفظی که تعداد کثیری از روایات لفظا و معنا نسبت به یک مطلب متحد باشند. شک در حجیت تواتر لفظی وجود ندارد و در رجال به آن سنت قطعیه گفته می‌شود. سنت قطعیه در معرض تعارض قرار ندارد؛ چون اگر یک مورد در حد تواتر قطعی باشد و در برابر آن روایت بر خلاف باشد، تواتر نیست و خلف است. در تواتر نفی خلاف قطعی است.

2-تواتر معنوی آن است که روایات با تعابیر مختلف و اتحاد در معنا، در حدی است که برای یک محقق معتدل که در حد وسوسه و خوش باوری نباشد، علم می‌آورد. در برابر آن خبر مستفیض قرار دارد که با متواتر معنوی قریب المخرج اند؛ چون هر دو دارای کثرت اند و هر دو در یک مورد اتفاق دارند؛ منتها کثرت تواتر در حدی است که موجب علم می‌شود و استفاضه موجب اطمینان می‌شود.

3-تواتر اجمالی که در بین صاحب نظران معروف است و محقق نائینی بر آن اشکال می‌گیرد. تواتر اجمالی این است که الفاظ و مضامین روایات در آن مختلف است؛ ولی کثرت دارد که در ضمن آن کثرت و توفر، یک قطعی حاصل می‌شود نسبت به صدور بعضی از این روایات از معصومین علیهم السلام.

سیدنا الاستاد می‌فرماید تواتر اجمالی قابل انکار نیست و شاهد آن وجدان است. در کتاب وسائل الشیعه مجموعه‌ی از روایات است و یقین داریم که برخی از آن قطعا از معصوم صادر شده است. در زندگی روز مرده خود هر شب و روز اخبار و روایاتی داریم و یقین داریم که قسمتی از آن درست است؛ لذا روایاتی که در حد زیادی وارد شده باشد، اقوال افراد عادی نیست و محال است که همه اش کذب و خلاف واقع باشد. یقین داریم که قسمتی از آن صحت صدور دارد. در نتیجه در اثر همین تواتر اجمالی علم پیدا می‌کنیم که قدر متیقن، خبر ثقه مورد استناد روات بوده است.

اشکال: این تواتر اجمالی که لفظ مختلف است و مضمون هم مختلف است؛ اما از مجموع آن یقین به صحت صدور برخی از روایات پیدا می‌شود و از چنین تواتری علم به صدور را استفاده می‌کنیم، در حالی که مقصود مدلول روایات است و نسبت به حجیت خبر بحث می‌کنیم. به تعبیر دیگر تواتر اجمالی تا اینجا درست است که مفید علم به صدور است؛ ولی نسبت به مضمون خودت می‌گویی که مضمون مختلف است و اگر گفتی قدر متیقن دارد، تواتر معنوی می‌شود و تواتر اجمالی نخواهد بود.

جواب: این تواتر اجمالی هر چند یک مدلول خاصی به عنوان قدر متیقن ندارد تا بگوییم تواتر معنوی است؛ از باب مثال چهار طائفه‌ی که ذکر شد در مجموع یک وحدت جهت دارند. در روایت اصالة الصدور، أصالة الجهة و اصالة الظهور از اصولی است که در اعتبار روایت دخل اصلی دارد. این چهار طائفه در مجموع جهتش بیان مکانت، جایگاه، خصوصیت و آثار روایت و قدر و منزلت آن است. بنابراین بر اساس وحدت جهت، می‌توان از تواتر اجمالی استفاده کرد و در مجموع جهت، اعتبار و حجیت برای خبر واحد است.

در نتیجه سیدنا الاستاد در باره‌ی روایات رأی مثبت دارد و حجیت خبر واحد را به توسط تواتر اجمالی قابل اثبات می‌داند.

مستند سوم: اجماع

در باره‌ی حجیت خبر، اجماع وجود دارد و پس از آن حجیت برای خبر واحد به اثبات می‌رسد. سیدنا الاستاد می‌فرماید اجماع به چند وجه تصور می‌شود: اجماع منقول، اجماع قولی، اجماع تمامی علماء حتی سید مرتضی و اجماع اصحاب.

هیچکدام از آن نمی‌تواند اعتبار را برای خبر واحد ثابت کند؛ چون اجماع منقول روحش خبر واحد است. صورت دوم که اجماع قولی است؛ اولا اثبات آن کار مشکلی است. ثانیا مستند به مدارک است و مدرکی می‌شود. قسم سوم که اجماع تمامی علماء حتی سید مرتضی است، این اجماع فرضی و تقدیری است و نسبت به آن مخالف وجود دارد و سید مرتضی مخالف است. اجماع اصحاب که عملا به خبر عمل می‌کردند، این اجماع در واقع اجماع نیست؛ بلکه سیره عقلاء است.

تحقیق این است که سیره عقلاء در باره‌ی اعتبار خبر واحد مستقر است و دارای اعتبار و ثبات می‌باشد و از پایگاه مستحکمی برخودار است و ردعی در باره‌ی آن نیامده و استمرارش قطعی است. این که گفته شده آیات ناهیه به عنوان ردع اعلام شده، پاسخ این است سیره‌ی که استقرارش ثابت است بر مفاد آیات ناهیه از پیروی غیر علم ورود یا حکومت دارد؛ همانند حکومت امارات بر اصول. آیات ناهیه می‌گوید به امر غیر علمی اعتماد نکنید و اگر امر معتبری مثل سیره آمده باشد، از قلمرو نهی خارج است. پس معتبر ترین و مهم ترین مستند برای اعتبار خبر واحد و اثبات حجیت آن سیره عقلاء است.