1405/08/17
بسم الله الرحمن الرحیم
مسائل شماره 23 - 24/صلاة الجماعة /كتاب الصلاة
موضوع: كتاب الصلاة/صلاة الجماعة /مسائل شماره 23 - 24
مسأله شماره 23:
سید طباطبائی یزدی میفرماید: «إذا نوى الاقتداء بمن يصلي صلاة لا يجوز الاقتداء فيها سهوا أو جهلا كما إذا كانت نافلة أو صلاة الآيات مثلا فإن تذكر قبل الإتيان بما ينافي صلاة المنفرد عدل إلى الانفراد و صحت و كذا تصح إذا تذكر بعد الفراغ و لم تخالف صلاة المنفرد و إلا بطلت.»[1]
اگر کسی اقتدا کند به نمازی که اقتدا در آن جا ندارد؛ مثل اقتدا در نماز آیات و نافله که اقتدا و جماعت در نماز آیات و نافله نیست، اگر کسی چنین اقتدائی کند از روی سهو باشد یا جهل، اگر به ذهنش برسد که این اقتدا درست نبوده و منافیات صلاة منفرد را انجام نداده باشد، به نماز انفرادی عدول کند نمازش درست است و با یک اقتداء سهوی نمازش باطل نمیشود.
سرّ اصلی صحت این صلاة این است که اصل عمل، صلاة است و جماعت یک خصوصیت اضافی است. خود صلاة و ماهیت آن که مورد تقرب قرار گیرد و با قصد قربت انجام شود درست است به شرط این که منافیاتی انجام نداده باشد. در ابتدا فقط جماعت نیست بلکه ورود به اصل نماز است و جماعت یک خاصیت اضافی است؛ لذا نمازش صحیح است و یک اقتداء سهوی یا جاهلانه اشکالی ایجاد نمیکند.
اگر این فردی که اشتباها به کسی اقتدا کرده که اقتدا در آن جا ندارد مثل نماز نافله بعد از فراغ اگر متوجه شود به شرط این که نماز خوانده شده مخالف با صلاة منفرد از لحاظ ارکان نباشد، نمازش صحیح است و اگر یک عمل منافی انجام داد نمازش باطل است. وجه بطلان آن این است که جماعت نبوده و صلاة منفرد هم درست انجام نشده مثلا قرائت را نخوانده است. در این صورت نمازش باطل است چون نه منفرد است و نه جماعت.
فرض ما این است که جماعت است ولی نماز انفرادی اش درست نبوده مثلا در نماز آیات اقتدا کرده که در آن رکوع متعدد است نه جماعتش درست بوده و نه فرادایش. در نافله اگر اقتدا بوده قرائت را نخوانده باشد.
فردی اقتدا کرده به شخصی که نمازش برای جماعت صلاحیت ندارد مثلا یا نافله است یا جماعت اگر این اقتدا در رکوع آخر نماز نافله بوده و حمد و سوره را خودش خوانده باشد و در قیام و قعود شکلی با امام بوده است، نمازش درست است اگر اشکالی در انفراد بوده است به خاطر تبعیت از امام یا سجده مکرر در تبعیت از امام کرده باشد با صلاة انفرادی مطابقت ندارد نماز صحیح نیست.
مسأله شماره 24:
«إذا لم يدرك الإمام إلا في الركوع. أو أدركه في أول الركعة أو في أثنائها أو قبل الركوع فلم يدخل في الصلاة إلى أن ركع جاز له الدخول معه و تحسب له ركعة و هو منتهى ما تدرك به الركعة في ابتداء الجماعة على الأقوى بشرط أن يصل إلى حد الركوع قبل رفع الإمام رأسه و إن كان بعد فراغه من الذكر على الأقوى.»[2]
اگر مأموم در ابتدا با امام همراه نشود و در رکوع امام را درک نکند، جماعت محقق نمیشود. درک رکوع کافی است و یک رکعت مستقلی به حساب میآید. اگر مأموم درک کند امام را در رکوع و تکبیر رکوع را بگوید و امام را هم در تکبیر رکوع درک کند، بالاجماع درست است. اگر امام به رکوع رسیده و مأموم تکبیر بگوید و امام را در رکوع درک کند، مشهور قریب به اجماع این است که این درک درست است؛ اما علامه حلی و شهید و بعضی از محققان دیگر میفرمایند این مطلب درست است مگر این که شیخ فرموده است مأموم باید امام را در تکبیر رکوع درک کند و رکوع تنها کافی نیست. کتاب مبسوط، ج1، ص223: اگر مأموم امام را درک کند در تکبیر رکوع کافی است و اگر درک نکند مجزی نخواهد بود.
در بارهی رأی شیخ مشکل این است که رأی ایشان در عداد مستندات ذکر میشود. علامه حلی در کتاب تذکره، ج4، ص44 در علاج آن میفرماید: شیخ که این مطلب را بیان کرده است قابل توجیه است و توجیه آن است که تکبیر رکوع معنایش این است که خود مأموم تکبیر بگوید که تکبیر امام را درک کند تا به رکوع امام برسد.
شهید در کتاب ذکری، ج4، ص449 میفرماید: رأی شیخ توجیه شده است و توجیه آن این است که منظور از تکبیر رکوع، خود رکوع است چون تکبیر رکوع حد رکوع و داخل در آن است؛ حد شیء داخل در خود آن شیء است.
دلیل این توجیه این است که خود شیخ در کتاب خلاف، ج1، ص623، بحث صلاة جماعت فرموده اند که اگر مأموم امام را در رکوع درک کند کافی است به اجماع فرقه. بنابراین توجیهی که علامه و شهید بیان کرده اند با این مطلب شیخ در کتاب خلاف درست خواهد بود.
مستند اصلی ما روایات مستفیضه بلکه متواتره در این مورد است. کتاب وسائل، باب 45 از ابواب صلاة جماعت، حدیث 1، 2 و 3 که صحاح اند. این صحاح مطلب را کامل بیان فرموده اند. صحیحه اول عبارت است از صحیحه سلیمان بن خالد:
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: فِي الرَّجُلِ إِذَا أَدْرَكَ الْإِمَامَ وَ هُوَ رَاكِعٌ وَ كَبَّرَ الرَّجُلُ وَ هُوَ مُقِيمٌ صُلْبَهُ ثُمَّ رَكَعَ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ الْإِمَامُ رَأْسَهُ فَقَدْ أَدْرَكَ الرَّكْعَةَ.[3]
این حدیث با این متن تمامی مطلب را بیان میکند. کسی که امام را درک کند در حالتی که امام در رکوع است و تکبیر بگوید در صورتی که حالت تکبیرش درست باشد و قبل از آن که امام سر از رکوع بردارد اقتدا کند، این اتصال درک یک رکعت است و جماعتش درست است.
حدیث دوم صحیحه حلبی است:
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَدْرَكْتَ الْإِمَامَ وَ قَدْ رَكَعَ فَكَبَّرْتَ وَ رَكَعْتَ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ الْإِمَامُ رَأْسَهُ فَقَدْ أَدْرَكْتَ الرَّكْعَةَ وَ إِنْ رَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلَ أَنْ تَرْكَعَ فَقَدْ فَاتَتْكَ الرَّكْعَةُ.[4]
مطلب در این بیان هم صریح است که درک امام در رکوع کافی است و یک رکعت به حساب میآید.
حدیث سوم: وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ يَعْنِي زَيْداً الشَّحَّامَ : أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عَنْ رَجُلٍ انْتَهَى إِلَى الْإِمَامِ وَ هُوَ رَاكِعٌ قَالَ إِذَا كَبَّرَ وَ أَقَامَ صُلْبَهُ ثُمَّ رَكَعَ فَقَدْ أَدْرَكَ.[5]
سند آن صحیح و درست است. اسناد شیخ صدوق به ابی اسامه درست است. مردی به سوی امام جماعت رفت که امام راکع بود، حضرت فرمود اگر امام را در رکوع درک کند یک رکعت به حساب میآید و نیازی به تکبیر رکوع نیست.
این روایات که از نظر سند درست و صحیح اند و مورد عمل اصحاب میباشند و در حد استفاضه بلکه در حد تواترند؛ ولی در مقابل آن یک دسته از روایاتی است که با اسناد معتبر و متعدد اعلام میکنند که اگر به تکبیر امام نرسد نماز جماعت محقق نمیشود. وسائل، باب 44 از ابواب صلاة جماعت، حدیث 1 و 2 و 3، هر سه حدیث صحیحه اند. حدیث اول صحیح اعلائی است:
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ اَلنَّضْرِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: إِذَا أَدْرَكْتَ التَّكْبِيرَةَ قَبْلَ أَنْ يَرْكَعَ الْإِمَامُ فَقَدْ أَدْرَكْتَ الصَّلاَةَ.[6]
وَ عَنْهُ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: قَالَ لِي: إِنْ لَمْ تُدْرِكِ الْقَوْمَ قَبْلَ أَنْ يُكَبِّرَ الْإِمَامُ لِلرَّكْعَةِ فَلاَ تَدْخُلْ مَعَهُمْ فِي تِلْكَ الرَّكْعَةِ.[7]
اگر تکبیر امام را درک نکردید دخول در رکعت معنا ندارد.
عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ اَلْعَلاَءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: لاَ تَعْتَدَّ بِالرَّكْعَةِ الَّتِي لَمْ تَشْهَدْ تَكْبِيرَهَا مَعَ الْإِمَامِ.[8]
این روایت هم ظهور دارد به این که امام را در تکبیر رکوع درک کند.
در این نصوص آمده که امام جماعت در تکبیر رکوع درک شود و بعد از آن، جا برای ورود در جماعت نیست. این نصوص از لحاظ سند صحیح اند.
روایت متواتره تعارض نمیکنند چون قطعی اند. در مستفیضه که تعارض کنند باید جمع کرد. فقیه همدانی در کتاب مصباح الفقیه، ج16، ص26 و 27 میفرماید: اولا توقیع علیه آنان است. در باب 45 روایت شماره پنج توقیعی است که شیخ طبرسی در احتجاج آن را نقل کرده است که از امام صاحب الزمان سؤال کرد:
أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ الطَّبْرِسِيُّ فِي اَلْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ : أَنَّهُ كَتَبَ إِلَيْهِ يَسْأَلُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَلْحَقُ الْإِمَامَ وَ هُوَ رَاكِعٌ فَيَرْكَعُ مَعَهُ وَ يَحْتَسِبُ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ فَإِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا قَالَ إِنْ لَمْ يَسْمَعْ تَكْبِيرَةَ الرُّكُوعِ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ فَأَجَابَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ إِذَا لَحِقَ مَعَ الْإِمَامِ مِنْ تَسْبِيحِ الرُّكُوعِ تَسْبِيحَةً وَاحِدَةً اعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ وَ إِنْ لَمْ يَسْمَعْ تَكْبِيرَةَ الرُّكُوعِ.[9]
در این توقیع تصریح شده است که اگر تکبیر رکوع امام درک نشود اشکالی ندارد. فقیه همدانی میفرماید کسانی که ادعا میکنند تکبیر رکوع باید درک شود این توقیع حجت علیه آنان است.
محقق همدانی توجیه دومی را نقل کرده است و آن این است که در همان منبع، ص27 میفرماید: روایاتی که در بارهی لزوم درک تکبیر آمده است در باب 44 فقط از محمد بن مسلم نقل کرده اند و بر اساس غلبهی ظن و به احتمال قوی، آن روایات یک روایت باشند و مستفیضه نیست و یک روایت در برابر ورایات مستفیضه قابلیت مقاومت را ندارد.