1405/08/16
بسم الله الرحمن الرحیم
مسائل شماره 19 - 22/صلاة الجماعة /كتاب الصلاة
موضوع: كتاب الصلاة/صلاة الجماعة /مسائل شماره 19 - 22
مسأله شماره 19:
إذا نوى الانفراد بعد قراءة الإمام و تمَّ صلاته فنوى الاقتداء به في صلاة أخرى قبل أن يركع الإمام في تلك الركعة أو حال كونه في الركوع من تلك الركعة جاز و لكنه خلاف الاحتياط.[1]
امام جماعت قرائت خود را کامل کرد و مأموم منفرد شد و نماز خودش را تمام کرد، بعد به او در نماز دیگری که امام هنوز در همان رکعت است اقتدا کند؛ مثلا امام مشغول قنوت شد و این شخص نماز را تمام کرد و در نماز دیگر خود مثل نماز عصر به او اقتدا کرد، این اقتدا درست است؛ ولی این گونه عمل خلاف احتیاط است.
سیدنا الاستاد در کتاب شرح عروه، ج17، ص94 میفرماید: این احتیاط وجهی ندارد. مکلف که مجاز است از نماز بیرون آید و بعد اقتدا کند در نماز دیگر، این هم قطعا مجاز است.
سید الحکیم در کتاب مستمسک، ج7، ص197 میفرماید: این احتیاط مقتضی ندارد؛ برای این که اقتدا کردن مجدد به نماز دیگر از قطعیات است.
تحقیق این است احتیاطی که اینجا گفته شده است نسبت به انتقال و انفراد و اقتدای مجدد در یک رکعت است و این یک رکعت که هم اقتدای نماز قبلی در آن باشد و هم نماز به بعدی، به ظاهر ممکن است اقتدا تطبیق نکند. اقتدا حد اقل در یک رکعت صورت گیرد و دو نماز که در یک رکعت اقتدا شود، حد اقل این توهم در ذهن ایجاد میشود که یک رکعت قابلیت برای دو اقتدای دو نماز را نداشته باشد؛ لذا سید احتیاط کرده است.
مسأله شماره 20:
لو نوى الانفراد في الأثناء لا يجوز له العود إلى الائتمام نعم لو تردد في الانفراد و عدمه ثمَّ عزم على عدم الانفراد صح بل لا يبعد جواز العود إذا كان بعد نية الانفراد بلا فصل و إن كان الأحوط عدم العود مطلقا.[2]
طبق این مسأله مأموم قصد انفراد کرده و بعد به جماعت برگردد درست نیست؛ چون انفراد با یک قصد کامل نمیشود. اینجا قصد انفراد کرده و بعد از آن بلافاصله عود به جماعت را قصد میکند، چنین چیزی در ست نیست؛ چون شک در مشروعیت آن است و اصل عدم مشروعیت چنین عملی است.
اگر مردد باشد که انفراد را انجام دهد یا نه؟ در همین حالت عزم کند بر عدم انفراد، جماعتش درست است؛ چون در حالت تردد در انفراد از حالت جماعت خارج نشده است و انفراد هم قصد نشده است و یک تردیدی در بارهی انفراد ایجاد شده است که خود این تردید ذهنی است و ایجاد اشکال نمیکند. یک تردید ذهنی انفراد، ایجاد اشکال نمیکند و بر قصد قبلی خود بر جماعت باقی بماند اشکالی ندارد.
بلکه اشکالی نداشته باشد که باقی بماند بر جماعت اگر عود به جماعت بعد از نیت انفراد بلافاصله باشد؛ مثلا تا نیت انفراد کرد دو باره قصد کند که به جماعت باقی بماند اشکالی ندارد. مستند آن این است که تردد ذهنی در بارهی انفراد اشکالی ایجاد نمیکند. انفراد وقتی محقق میشود که فاصلهی زمانی صورت گیرد و یک قصد خالی انفراد بدون فاصله زمانی که صورت گرفته باشد، عرفا انفراد محقق نشده است و به جماعت بر گردد.
هر چند که احوط عدم عود است در هر سه صورت و عود مطلقا خلاف احتیاط است؛ برای این که اگر انفراد صورت گیرد و بعدش به اقتدا برگردد، در حقیقت شبههی در انفراد و جماعت به وجود میآید که آیا چنین چیزی شرعیت دارد یا نه؟ خلاف احتیاط میشود و احتیاط این است که در این موارد عود را در نظر نگیرد و به سمت انفراد برود.
سیدنا الاستاد و سید الحکیم در همان منابع مذکور میفرمایند که اقتدا به جزء نماز مشروعیت ندارد و اصل عدم آن است لذا این اقتدا از اساس مشروعیتش ثابت نیست و در رکوع و رکعت آخر دلیل خاص دارد. بنابراین همین احتیاطی که سید یزدی بیان کرده احتیاط درستی است منتهی احوط لزومی است.
مسأله شماره 21:
لو شك في أنه عدل إلى الانفراد أم لا بنى على عدمه.[3]
اگر مکلف شک کند که از جماعت بیرون رفته است یا نه؟ بنا را بر عدم عدول بگذارد که هم اصل عدم انفراد است و قاعده هم این است که در هر عنوانی باید عنوانی که دارای اثر باشد، احراز شود و عنوان مشکوک مورد ترتیب اثر در فقه نخواهد بود.
مسأله شماره 22:
لا يعتبر في صحة الجماعة قصد القربة من حيث الجماعة بل يكفي قصد القربة في أصل الصلاة فلو كان قصد الإمام من الجماعة الجاه أو مطلب آخر دنيوي و لكن كان قاصدا للقربة في أصل الصلاة صح و كذا إذا كان قصد المأموم من الجماعة سهولة الأمر عليه أو الفرار من الوسوسة أو الشك أو من تعب تعلم القراءة أو نحو ذلك من الأغراض الدنيوية - صحت صلاته مع كونه قاصدا للقربة فيها نعم لا يترتب ثواب الجماعة إلا بقصد القربة فيها.[4]
در صحت جماعت قصد قربت لازم نیست. قصد قربت نسبت به خود نماز است و قصد قربت در تحقق جماعت شرط نیست؛ برای این که ذات عبادت و اصل عمل صلاة است و جماعت از خصوصیات اضافه بر حقیقت آن است و لذا لازم نیست که قصد قربت شود. در تتمه میفرماید اگر قصد قربت نشده باشد ثواب جماعت را نمیبرد.
قصد قربت در اصل صلاة که ذات عمل است کفایت میکند. بنابراین اگر قصد امام از جماعت جاه طلبی باشد یا مطلب دیگر دنیوی باشد که مثلا مردم به او احترام بیشتری کنند یا کمک مالی نمایند؛ اما در اصل صلاة قصد قربت داشته باشد نمازش صحیح است؛ چون در اصل نماز قصد قربت شده است و جاه طلبی که اضافه آمده است نماز را باطل نمیکند. نکتهی اصلی برای صحت عبادت قصد قربت نسبت به خود نماز است و این قصد محقق شده و خود نماز هم درست انجام شده و یک جاه طلبی که فرد کرده باشد، عیب ندارد.
کسی که نماز میخواند و قصد قربت میکند و در آن حال چشمش به نامحرم میافتد نمازش باطل نمیشود با این که اثر سوء برای خودش دارد ولی نماز باطل نمیشود.
سیدنا الاستاد همین مطلب را در منبع مذکور شرح داده است و میفرماید جماعت از خصوصیات اضافی است و در اصل نماز دخالت ندارد و قصد قربت که نسبت به اصل نماز محقق شود اشکالی ایجاد نمیکند.
اگر در نماز قصد امر باطلی مثل ریاء صورت گیرد در این صورت قطعا باطل است برای این که خود دلیل مبطلیت ریاء کافی است برای باطل بودن نماز و ثانیا در صورتی که ریاء باشد قصد قربت محقق نمیشود ریاء در مقابل قصد قربت است و دو قصد در یک آن قابل تحقق نیست. اگر شبهه شد که هم ریاء باشد و هم قصد قربت، در کتاب وسائل روایتی است که در آن آمده عملی که انجام گیرد هم قصد قربت شود و هم ریاء، خدای متعال بهترین شریک است و عمل را به غیر خودش واگذار میکند.
شبهه این است که جاه طلبی یک عمل فاسدی است و این عمل مبطل میشود یا نه؟ سید یزدی میفرماید مبطل نیست چون ریاء نیست و ریاء قصد قربت را صدمه میزند ولی جاه طلبی قصد قربت را صدمه نمیزند. ریاء این است که من این نماز را میخوانم تا این فرد آن را ببیند مثل نماز بچه ها که قربة للأب است. مرائی نشان میدهد که من این عمل را انجام میدهم. جاه طلبی درخواست عنوان برتر است و میخواهد در جامعه عنوانی کسب کند.
اشکال کار در این است که در صورتی که جاه طلبی باشد اشکالی نسبت به عدالت امام جماعت به وجود میآید؛ یک امام جماعت جاه طلب عبودیتش زیر سؤال میرود و اصل عدالت ممکن است مورد شک و تردید قرار گیرد و از این جهت اقتدا مورد اشکال خواهد بود. این حکم مربوط به مأموم نمیشود و برای امام است و اگر امام این گونه است به طرف امامت نرود.
در انتها سید یزدی میفرماید: مأموم هم اگر یک غرضهایی را قصد کند مثل سهولت امر؛ بخصوص که الآن رسم شده نماز به سرعت خوانده شود، یا فراغ از وسوسه یا سختی تعلم قرائت و ... اضافه شدن این امور در نیت مأموم در صورتی که در اصل نماز قصد قربت کرده باشد اشکالی ایجاد نمیکند.
در انعقاد جماعت قصد اصل صلاة کافی است اما اگر جماعت را قصد کند و حتی عمل مباح را با قصد قربت به تعبیر شیخ صدرا میتوان عبادی درست کرد، در این صورت مکلف مستحق ثواب میشود. بنابراین اگر جماعت قصد شود اثر آن ترتب ثواب جماعت است.