خانواده، محیط، استاد و تصمیم خود شخص/راه‌های اصلاح نفس /اصلاح نفس

موضوع: اصلاح نفس/راه‌های اصلاح نفس /خانواده، محیط، استاد و تصمیم خود شخص

قال الکریم فی القرآن العظیم: ﴿ قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا؛ وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا.﴾[1]

عوامل و اسباب اصلاح:

گفته می‌شود که عوامل و اسباب اصلاح نفس چند چیز است:

اول تربیت خانوده است. اگر خانواده به یاد خدا و توجه به عبادت باشد و توجه به ترک گناه در آن وجود داشته باشد، باید این خانواده خدا را شکر کند. تقوا به معنای زهد و شب زنده‌داری و روز گرفتن در روز نیست؛ بلکه حد اقل آن این است که در مورد گناه بی اعتنا نباشد و حد اقل اهل نماز و روزه باشد و اگر خانوده‌ی در این حد باشد جای شکر دارد. اگر والدین از دنیا رفته باشند، از سوی فرزندان و بستگان قرآن خوانده شود و به روح آنان هدیه شود و برای شان دعا شود.

عامل دوم محیط و جامعه است. جامعه اگر اصلاح شود و جامعه صالحی شود، مردم نوعا تحت تأثیر جوّ آن قرار می‌گیرند. استثناء وجود دارد؛ افرادی که عقل بالاتر از حد متعارف داشته باشد و نابغه باشند یا سفیه باشند که از حد متعارف عقلش کمتر باشد، این دو دسته تحت تأثیر جامعه قرار نمی‌گیرند؛ اما مردم عادی تحت تأثر جامعه قرار می‌گیرند. بچه‌ها تحت تأثر جوّ خانواده و محیط قرار می‌گیرند.

عامل سوم عبارت است از استاد خوب. اگر کسی مرشد اخلاقی داشته باشد می‌تواند در اصلاح نفس او اثر گذار باشد. امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید: «هَلَكَ مَنْ لَيْسَ لَهُ حَكِيمٌ يُرْشِدُهُ»‌.[2] هلاک شود کسی که یک فرزانه‌ی ندارد که او را ارشاد کند.

عامل اصلی اصلاح نفس خود آدم است. ﴿عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُم‌﴾[3] خداوند برای انسان دو تا قدرت هدایتگر داده است: یکی عقل و دیگری فطرت. این دو تا هدایتگر بدون دغدغه و منت و زحمتی برای هر فردی وجود دارد و فقط مراجعه می‌خواهد و همین که انسان مراجعه کند جواب می‌دهد و اگر مراجعه نکند این شعر را باید در مورد او خواند:

چندین چراغ دارد و بی‌راهه می‌رود بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش

چندین چراغ عقل و فطرت و ولایت است.

عاملی که از ابتدا در دست رس است خود آدم است و عاملی دیگر که از تربیت بالاتر است، سلوک و معرفت و عرفان ‌است. در این مرحله عامل برای سلوک و عرفان، اولیاء الله و معصومین علیهم السلام اند. اگر فقیهی را هم به عنوان یک عام در نظر گیرید، فقیه یک پل ارتباطی و معرّف است و اگر نه فقط ارباب است که دست انسان را می‌گیرد و به معرفت حق هدایت می‌کند. امیرالمؤمین علیه السلام در مورد ائمه اطهار علیهم السلام می‌فرماید: «إنَّهُمْ عُرَفَاءُ اللَّه»[4] ‌ عرفاء واقعی ائمه اطهار علیهم السلام اند.

خود آدم این گونه عامل اصلاح نفس است که فطرت و عقل دارد و یک مراجعه کوچک می‌خواهد و لحظه‌ی که تفکر کند فورا او را کمک می‌کند. یک لحظه فکر کند که من انسان هستم یا حیوانم؟ اگر انسان هستم یک عبودیتی دارم یا نه؟ عبودیت جلوه‌ی فطرت انسان است. انسان به طور فطری میل به عبادت دارد. فطرت آدم را به طرف عبودیت می‌کشاند و عقل حد اقل به طرف خوبی‌ها می‌کشاند. دوست داشتن خوبی‌ها امر فطری و عقلانی است و هر عاقلی به طور فطری و طبیعی؛ بلکه غریزی، خوبی‌ها را دوست دارد. خوبی‌ها و بدی‌ها فطری است. ﴿فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾[5] اگر فطرت کسی سالم باشد به طور طبیعی دوست دارد که بین مردم آبرومند باشد. عقل می‌گوید راهش این است که آبروی کسی را نریزد؛ مثلا اگر کسی عیبی دارد شما نسبت به عیب دیگران مسئولیتی ندارید و نسبت به عیوب خود مسئولیت دارید. با یک دقت آسیب شناسی کنیم و عیوب خود را پیدا کنیم. خود آدم وارد تر است نسبت به عیب‌های خود. عیب جویی از دیگران فایده ندارد و عامل آن شیاطین است.

انسان به طور طبیعی دوست دارد که سلامت و آبرو داشته باشد. اگر کسی عیبی دارد و در جلسه آن را اعلام کنید، درست نیست و اگر خواستید اصلاح کنید، خصوصی آن را مطرح نمایید با تواضح و تمنا. یکی از رمزهای موفقیت‌ پیامبر اعظم (ص) همین بوده است.

الگوی عملی برای ما، فقهای از اتباع اهل بیت علیهم السلام هستند. در رأس الگوها پیامبر و ائمه علیهم السلام را قرار دهید، بعد فقهای واصل را و ببینید که آنان چه رفتاری داشته اند؟

مقدس اردبیلی در جلسه‌ی با عالم دیگری بحث کرد. در نتیجه، بحث به گونه‌ی خاتمه یافت که به صورت برد برد بود. این دو عالم وقتی از جلسه بیرون آمدند، رفتند کنار رود یا سبزه‌زاری، مقدس اردبیلی آن بحث را شرح کامل داد و فرمود نظر شما درست نیست. طرف مقابل او گفت در جلسه چرا این شرح را ندادی؟ چرا اثبات نکردی که نظر من درست نیست؟ مقدس اردبیلی فرمود به خاطر حفظ شخصیت شما بود و نخواستم که شخصیت شما آسیب ببیند.

انسان باید سعی نماید که آبروی کسی را نبرد. اگر دوست دارید که آبروی خودتان محفوظ باشد به هیچ وجه آبروی کسی را نبرید. در غیاب و حضور مؤمنی انسان باید سعی نماید به کسی آسیب وارد ننماید و کسی را آزار و اذیت نکند.

نکته‌ی دیگر این است که هر انسانی به طور فطری و عقلانی دوست دارد که آرام باشد و کسی به او اذیت و آزاری وارد نکند. کسانی که اذیت و آزارد وارد می‌کند و اگر کشف شود فقط در اثر لجاجت و حسادت است، باطن انسانی ندارد. اگر دوست دارید که کسی به شما اذیت و آزاری وارد نکند، سعی کنید به کسی اذیت و آزاری وارد نکنید.

چگونه شکر این نعمت گذارم که روح مردم آزاری ندارم

در کتاب وسائل، باب 29 از ابواب صلاة مندوبه، حدیث شماره 7 در باره‌ی فضیلت نماز شب بیانی دارد که از آن همین نکته‌ی که اشاره شد استفاده می‌شود. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «شَرَفُ‌ الْمُؤْمِنِ‌ صَلَاةُ اللَّيْلِ وَ عِزُّ الْمُؤْمِنِ كَفُّهُ الْأَذَى عَنِ‌ النَّاس‌.»[6]

شرف مؤمن و شرافت او به وسیله‌ی نماز شب است. عزت مؤمن این است که به مردم آزاری نرساند و از اذیت مردم خودداری کند. اگر شیطان تحریک کند که کاری نماید تا موجب اذیت دیگری شود، اینجا باید خود را کنترل کند و به کسی اذیت نرساند.

شرافت و عزت برای مؤمنین و مردان خاص خداوند است. عزت هم به دست خداست. «وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء.»[7] اگر کسی پول دار است و با دادن پول عزت به دست نمی‌آورد. معنای عزت این است که در دل مردم یک جایگاه مثبت و یک محبوبیت داشته باشد. عزت با پول، زر و زور و قدرت به دست آورد. عزت را خدا می‌دهد و زمینه‌هایش از روایات استفاده می‌شود که نباید کسی را اذیت کند. اگر کسی بخواهد اذیت نشود به هیچ کسی آزاری نرساند.

سؤال: افرادی را می‌بینیم که ما را اذیت می‌کنند در حالی که ما کسی را اذیت نکرده ایم.

جواب: انسان گاهی متوجه نیست و یک اذیت‌هایی از او سرزده است و یادش نیست. ثانیا اذیت‌هایی که از سوی نا اهلان صورت می‌گیرد برای آدم با معرفت اذیت نیست و نتیجه‌ی مثبت می‌گیرد.

ما شاخ درختیم پر از میوه‌ی توحید هر رهگذری سنگ زند عاری نداریم

این فرد باطنش حیوان درنده است و از صدای کلاب کسی ناراحت نمی‌شود. فردی که بدون موجب کسی را اذیت می‌کند اذیت نیست و خودش را اذیت می‌کند.

بنابراین عامل اصلی اصلاح نفس، خود آدم است که عقل و فطرت دارد و تفکر و توجه به فطرت و عترت و ولایت انسان را به جایی می‌رساند که انسانیت او رشد کند تا سالم شود و عارف گردد و عبد صالح گردد و جزء مقربین و ابرار گردد.

عزت و شرافت موقعی محقق می‌شود که انسان راه انسانی را در پیش گیرد. راه انسانی راه صراط مستقیم و راه ولایت اهل بیت علیهم السلام است. اگر ولایت ما درست شد طبق خطبه‌ی حضرت زهرا سلام الله علیها در مسائل زندگی او الهاماتی صورت می‌گیرد؛ چنانکه حضرت می‌فرماید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَنْعَمَ، وَ لَهُ الشُّكْرُ عَلَى مَا أَلْهَمَ.»[8]