موضوع: آیات الاحکام/آیه 3 سوره نساء/نکاح

﴿وَ إِنْ‌ خِفْتُمْ‌ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِي الْيَتٰامىٰ‌ فَانْكِحُوا مٰا طٰابَ‌ لَكُمْ‌ مِنَ‌ النِّسٰاءِ‌ مَثْنىٰ‌ وَ ثُلاٰثَ‌ وَ رُبٰاعَ‌ فَإِنْ‌ خِفْتُمْ‌ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً‌ أَوْ مٰا مَلَكَتْ‌ أَيْمٰانُكُمْ‌ ذٰلِكَ‌ أَدْنىٰ‌ أَلاّٰ تَعُولُوا﴾[1]

خداوند متعال در آیه‌ی دوم سوره‌ی مبارکه‌ی نساء بیان فرموده که اموال یتامی را بدهید و اموال بد خود را با اموال خوب آن‌ها عوض نکنید و اموال آن‌ها را با اموال خود مخلوط نکنید. در این آیه‌ی شریفه می‌فرماید: اگر مى‌ترسيد كه نتوانيد در مورد دختران يتيم در صورت ازدواج با آنان عدالت را رعایت کنید، با سایر زنانی که برای شما پاک و حلال و یا خوشایند شما هستند، ازدواج کنید.

﴿فَانْكِحُوا مٰا طٰابَ‌ لَكُمْ‌ مِنَ‌ النِّسٰاءِ‌ مَثْنىٰ‌ وَ ثُلاٰثَ‌ وَ رُبٰاعَ‌﴾

این آیه‌ی شریفه جواز ازدواج با بیش از یک همسر را بیان فرموده است. اما اگر خوف عدم رعایت عدالت را دارد، لازم است که به یک همسر بسنده کند یا اینکه به سراغ اماء و کنیزان برود؛ چرا که محدودیت‌هایی که در حرائر هست، در اماء نیست. مثلاً از جمله‌ی وظایف مرد نسبت به همسران خود، حق قَسم است، یعنی باید شب‌ها را بین همسران خود تقسیم کند؛ اما چنین حقی در مورد اماء نیست.

﴿وَ إِنْ‌ خِفْتُمْ‌ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِي الْيَتٰامىٰ‌ فَانْكِحُوا مٰا طٰابَ‌ لَكُمْ‌ مِنَ‌ النِّسٰاءِ‌﴾

وجه ارتباط و علاقه بین شرط و جواب در این آیه چیست؟ اینکه فرموده اگر نمی‌توانید رعایت قسط در یتامی کنید، با زنانی که مورد علاقه‌ی شما هستند یا زنانی که پاک هستند، ازدواج کنید، به چه معناست؟

در این خصوص، توجیهات متعددی بیان شده است. یک توجیه این است که یتیمانی در سن ازدواج بودند و اموالی از پدرانشان داشتند؛ افراد زیادی تمایل به ازدواج با آن‌ها داشتند تا از این طریق، از اموال آن‌ها بهره‌مند شوند و قرآن می‌فرماید اگر چنین ازدواجی کردید، به اموال آن‌ها چشم طمع نداشته باشید. چنان‌که این مطلب در ادامه‌ی آیه‌ی قبلی آمده که موضوع آن نگهداری از اموال یتیمان و برگرداندن آن اموال به یتیمان در سن بلوغ و رشد و مخلوط نکردن اموال آن‌ها با سایر اموال خود است. بدین جهت قرآن کریم می‌فرماید که اگر می‌ترسید با ازدواج با یتیمان، نتوانید نسبت به اموال آن‌ها رعایت قسط و عدل کنید، به سراغ آن‌ها نروید، بلکه با زنان دیگر ازدواج کنید.

﴿فَانْكِحُوا مٰا طٰابَ‌ لَكُمْ‌ مِنَ‌ النِّسٰاءِ‌﴾

﴿فَانْكِحُوا﴾ امر به ازدواج کردن است. آیا در اینجا صیغه‌ی امر دال بر وجوب است؟ خیر، مراد در اینجا وجوب نیست، بلکه صرفاً اباحه را بیان می‌کند و امر مذکور در مورد توهم حظر وارد شده است؛ چون که مخاطب احتمال می‌داده که تعدد زوجات ممنوع باشد، این امر برای دلالت بر جواز و اباحه وارد شده است، نه وجوب.

﴿وَ إِنْ‌ خِفْتُمْ‌ أَلاّٰ تُقْسِطُوا ... فَإِنْ‌ خِفْتُمْ‌ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً‌﴾

چه تفاوتی بین قسط و عدل وجود دارد؟

گاهی برخی واژه‌ها که به ظاهر مترادف هستند، اگر در کنار یکدیگر بیان شوند، معانی متفاوتی دارند (إذا اجتمعا افترقا)؛ مثل مسکین و فقیر (مسکین کسی است که وضعیتی بدتر از فقیر دارد). اما اگر جداگانه بیان شوند، بیانگر معنای واحدی هستند (إذا افترقا اجتمعا). از سوی دیگر، اصل در لغت عرب عدم ترادف است و لغات حتماً در یک جهتی تفاوت دارند؛ لذا این قاعده بیان شده که «اختلاف المبانی یدلّ علی اختلاف المعانی».

عدالت به معنای تساوی نیست، بلکه «اعطاء کلّ ذی حقّ حقَّه» را عدالت می‌نامند. نقطه‌ی مقابل عدالت، جور و تجاوز به حقوق دیگران و ظلم است، یعنی عدالت زمانی محقق می‌شود که کسی به حق دیگری تجاوز نکند. اما نقطه‌ی مقابل قسط تبعیض است؛ قسط یعنی رفتار بدون تبعیض، بدین صورت که حق هر کسی را به خود او بدهیم و به دیگری ندهیم. در نتیجه مفهوم عدالت اعم از قسط است و مفهوم قسط در عدالت نیز وجود دارد.

لسان‌العرب می‌گوید: عدالت در مورد حکومت و داوری است، ولی قسط مربوط به حیطه‌ی تقسیم اموال و حقوق است: «إِذَا حَكَمُوا عَدَلُوا وَإِذَا قَسَمُوا أَقْسَطُوا».[2]

از این جهت نیز عدل مفهومی وسیع‌تر از قسط دارد، یعنی قسط تنها در تقسیم به کار می‌رود و عدل در اعم از آن در داوری نیز به کار می‌رود.

همچنین عدل در جایی است که تعددی باشد و لازم است بین متعددها عدالت رعایت شود. مثلاً اگر یک همسر داریم برخورد منصفانه با او قسط است، اما اگر چند همسر باشد، رعایت رفتار منصفانه با آن‌ها عدالت نام دارد. در آیه‌ی شریفه نیز رعایت انصاف میان چند همسر با تعبیر عدل آمده است.

﴿مَثْنىٰ‌ وَ ثُلاٰثَ‌ وَ رُبٰاعَ‌﴾

کلمه مثنی به معنای دوتا نیست (نفرموده اثنتین) بلکه به معنای دوتا دوتاست. چون مخاطب عموم مسلمین هستند، یعنی هر کدام دوتا یا هر کدام سه‌تا یا چهارتا همسر اختیار کنید.

برخی تصور کرده‌اند که چون فرموده سه‌تا سه‌تا یعنی می‌توان شش همسر اختیار نمود یا اینکه فرموده چهارتا چهارتا یعنی می‌توان هشت همسر اختیار نمود. در حالی که مخاطب مجموع و عموم مسلمین هستند، یعنی ای عموم مسلمین شما می‌توانید در یک مجموعه دوتایی یا سه‌تایی و یا چهارتایی ازدواج کنید و مخاطب یک نفر نیست که بتوان چنین تصوری نمود.

همچنین اگرچه اصل در معنای «واو» جمع است، اما واو بین ﴿مَثْنىٰ‌ وَ ثُلاٰثَ‌ وَ رُبٰاعَ‌﴾ به معنای «أو» است، نه به معنای جمع بین این اعداد.