موضوع: آیات الاحکام/آیه 28 سوره توبه/نجاست مشرکان

در آیه‌ی 28 از سوره‌ی مبارکه‌ی توبه، به موضوع نجاست مشرکین اشاره شده است:

﴿يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ‌ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ‌ نَجَسٌ‌ فَلاٰ يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ‌ بَعْدَ عٰامِهِمْ‌ هٰذٰا﴾[1]

کثیری از فقهاء برای نجاست مشرکین بلکه نجاست اهل کتاب، به این آیه استناد کرده‌اند. این آیه در جریان فتح مکه نازل شده است. زمانی که مکه به دست مسلمانان افتاد، آیه نازل شد که مشرکان نجس هستند و بعد از امسال، حق نزدیک شدن به مسجدالحرام را ندارند.

نَجَس مثل نجاست مصدر است، برخلاف نَجِس که صفت مشبهه است؛ به همین دلیل نَجَس را می‌توان بر مشرکین حمل کرد. اما وصف باید با موصوف خودش در تعداد مطابق باشد و به صورت جمع بیان شود. در آیه‌ی شریفه از باب مبالغه، به جای وصف از مصدر استفاده شده است و بدین جهت، می‌تواند بر جمع حمل شود. پس معنای آیه‌ی شریفه آن است که مشرکان دارای نجاست هستند.

اما دلالت این آیه بر نجاست اهل کتاب چگونه است؟ بعضی از فقهاء قائلند که اهل کتاب قسمی از مشرکین هستند و برای این مسئله، به این آیه استدلال کرده‌اند: ﴿وَ قٰالَتِ‌ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ‌ اللّٰهِ‌ وَ قٰالَتِ‌ النَّصٰارىٰ‌ الْمَسِيحُ‌ ابْنُ‌ اللّٰهِ ... وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِيَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ‌ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ‌ عَمّٰا يُشْرِكُونَ﴾[2] . اینکه یهود و نصاری قائلند که عُزیر یا مسیح فرزند خدا هستند، از مصادیق شرک است و بنابراین، تعبیر ﴿إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ‌ نَجَسٌ‌﴾ شامل آن‌ها نیز می‌شود.

مقصود از ﴿نَجَسٌ﴾

لکن آیا منظور از ﴿نَجَسٌ﴾ در آیه‌ی شریفه، نجاست ظاهری است یا به معنای قذارت و ناپاکی معنوی است؟ صرف تشکیک در اینکه منظور از آیه کدام یک از معانی نجاست است، استدلال آیه به نجاست ظاهری شرعی را زیر سؤال می‌برد.

به نظر می‌رسد مراد آیه نجاست ظاهری نیست، زیرا با ﴿إِنَّمَا﴾ بیان شده و «إِنَّمَا» مفید حصر است و حقیقت مشرکان را به نجاست منحصر می‌کند و چنین دلالتی صحیح نیست، بلکه «إِنَّمَا» تناسب با نجاست معنوی دارد.

همچنین اگر مراد نجاست ظاهری بود، وجهی برای عدم جواز ورود به مسجدالحرام ندارد، چرا که اگر نجاست او به جایی از مسجد سرایت نکند، اشکالی در ورود او وجود ندارد. این نیز شاهد بر قذارت معنوی است.

البته مقام بحث ما صرفاً دلالت آیه با غض نظر از روایات است و برای نظر نهایی در مورد مسئله، توجه به سایر قرائن روایی نیز لازم است.

اما در هر صورت آیه دلالت دارد که کافر نباید وارد مسجد شود، اگرچه به صراحت دلالت بر نجاست ظاهری ندارد.

***

آیه‌ی 90 سوره‌ی مبارکه‌ی مائده

﴿يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ‌ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ‌ وَ الْأَزْلاٰمُ‌ رِجْسٌ‌ مِنْ‌ عَمَلِ‌ الشَّيْطٰانِ‌ فَاجْتَنِبُوهُ‌ لَعَلَّكُمْ‌ تُفْلِحُونَ‌﴾[3]

خمر، قمار، انصاب (چیزهایی که برای پرستیدن نصب می‌کردند) و ازلام (چوب‌هایی که برای بخت‌آزمایی از آن‌ها استفاده می‌شده) این‌ها رجس و پلید و از عمل شیطان هستند؛ از آن‌ها اجتناب کنید تا به فلاح و رستگاری برسید.

در حرمت خمر شکی نیست، اما بحث در نجاست خمر است.

شیخ طوسی برای نجاست خمر به این آیه‌ی شریفه استدلال کرده است؛ با این توضیح که رجس به معنای پلید و بد، وصفی از اوصاف نجاست است.[4] همچنین این آیه دلالت دارد بر لزوم اجتناب از خمر به هر نحوی مثل خوردن، خوراندن به دیگران و ... و این ملازم با نجاست است.[5]

اما به نظر می‌رسد که نجاست ظاهری با موارد بعد از خمر که در سیاق واحد قرار دارند، سازگار نیست؛ یعنی نمی‌توان آن را نسبت به خمر نجاست ظاهری دانست اما نسبت به موارد بعدی صرف پلید بودن را بیان کند. بنابراین، نمی‌توان رجس را دال بر نجاست ظاهری برشمرد، بلکه این کلمه به معنای قذارت و پلید بودن معنوی است. در نتیجه، لزوم اجتناب در آیه‌ی شریفه به معنای نجاست نیست.

از این جهت که این آیه دال بر نجاست نیست، از آیات الاحکام نخواهد بود، اما به دلیل آنکه دلالت بر حرمت و لزوم اجتناب از آن‌ها را دارد، از جمله‌ی آیات الاحکام به شمار می‌رود.

نکته: اگر بپذیریم که «رجس» به معنای نجاست ظاهری است، می‌توان برای نجاست خون، میته و گوشت خوک به این آیه‌ی شریفه استناد کرد: ﴿قُلْ‌ لاٰ أَجِدُ فِي مٰا أُوحِيَ‌ إِلَيَّ‌ مُحَرَّماً عَلىٰ‌ طٰاعِمٍ‌ يَطْعَمُهُ‌ إِلاّٰ أَنْ‌ يَكُونَ‌ مَيْتَةً‌ أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ‌ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ‌ رِجْسٌ‌﴾[6] .

بگو بر کسی که طعام می‌خورد، هیچ چیز حرام نیست مگر اینکه میته باشد یا خون بیرون آمده باشد (خونی که در حیوان باقی مانده اشکالی ندارد) یا گوشت خوک باشد.

﴿فَإِنَّهُ‌ رِجْسٌ‌﴾ یعنی میته و دم و لحم خنزیر رجس هستند و اگر رجس به معنای نجاست باشد، می‌توان به نجاست این موارد استدلال کرد.