موضوع: آیات الاحکام/آیه 43 سوره نساء/نماز

بعد از بیان احکام مربوط به آیه‌ی ششم از سوره‌ی مبارکه‌ی مائده که بحث از طهارات سه‌گانه بود، به آیه‌ی 43 از سوره‌ی مبارکه‌ی نساء که مربوط به طهارات است، می‌پردازیم.

﴿يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ‌ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ‌ وَ أَنْتُمْ‌ سُكٰارىٰ‌ حَتّٰى تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ‌ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِي سَبِيلٍ‌ حَتَّىٰ‌ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ‌ كُنْتُمْ‌ مَرْضىٰ‌ أَوْ عَلىٰ‌ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ‌ أَحَدٌ مِنْكُمْ‌ مِنَ‌ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ‌ النِّسٰاءَ‌ فَلَمْ‌ تَجِدُوا مٰاءً‌ فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ‌ وَ أَيْدِيكُمْ‌ إِنَّ‌ اللّٰهَ‌ كٰانَ‌ عَفُوًّا غَفُوراً﴾[1]

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نزدیک نماز نشوید در حالی که مست هستید تا زمانی که بدانید آنچه که می‌گویید؛ یعنی متوجه باشید که چه می‌خوانید.

﴿سُكٰارىٰ﴾ جمع سکران است.

﴿حَتّٰى تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ‌﴾ غایت است برای ﴿لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ‌﴾.

﴿وَ لاٰ جُنُباً﴾ عطف است بر ﴿لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ‌﴾ و این جمله حال است؛ یعنی در حال مستی به نماز نزدیک نشوید تا زمانی که بدانید چه می‌گویید و همچنین در حال جنابت به نماز نزدیک نشوید مگر اینکه در حال عبور باشید تا زمانی که غسل کنید.

ذیل آیه نیز مثل آیه‌ی ششم سوره‌ی مبارکه‌ی مائده است که موارد تیمم و کیفیت تیمم را بیان می‌کند.

این آیه‌ی شریفه سه فراز دارد و هر کدام یک حکم را بیان می‌کند:

فراز اول: ﴿یٰا أَيُّهَا الَّذِينَ‌ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ‌ وَ أَنْتُمْ‌ سُكٰارىٰ‌ حَتّٰى تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ‌﴾

منظور از ﴿الصَّلاٰةَ‌﴾

در اینکه مراد از صلاة چیست، دو احتمال وجود دارد:

1. یک احتمال یعنی همان نماز، پس اراده‌ی حقیقی از واژه صلاة شده است.

2. احتمال دیگر آن است که مراد از صلاة موضع صلاة است نه خود صلاة، یعنی مکانی که در آن نماز خوانده می‌شود که منظور مسجد است.

اگر مراد از صلاة خود نماز باشد، یعنی در حال مستی اصلاً نماز نخوانید تا زمانی که حالت مستی برطرف شود و به حالت هوشیاری برگردید تا متوجه باشید چه می‌گویید. بنابر همین معنا گفته شده که در صحت صلاة، عدم السکر شرط است، یعنی اگر کسی مست بود و نماز خواند، نماز او باطل است.

اگر مراد از صلاة، مسجد باشد، یعنی در حال مستی وارد مسجد نشوید.

هر کدام از این دو احتمال مؤیدات و وجوه تقویت دارند:

ظاهر آیه‌ی شریفه مؤید احتمال اول است، خصوصاً با ملاحظه‌ی غایتی که بعد از ﴿حَتّٰى﴾ ذکر شده است؛ می‌فرماید نماز نخوانید مگر اینکه بفهمید چه می‌گویید. این با اصل صلاة سازگار است و این غایت ارتباطی با مکان ندارد.

مؤید احتمال دوم، فراز بعدی آیه‌ی شریفه است که می‌فرماید ﴿وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِي سَبِيلٍ‌﴾. یکی از احکام مسجد این است که جنب نباید در مسجد توقف کند، مگر به نحو عبور که اشکالی ندارد. لذا این فراز دوم با احتمال اینکه منظور از صلاة مسجد باشد سازگارتر است.

احتمال دیگری که می‌توان گفت آن است که صلاة در هر دو معنا استفاده شده باشد، یعنی نسبت به فراز اول منظور خود صلاة است و در فراز دوم منظور مکان صلاة باشد.

منظور از ﴿سُكٰارىٰ﴾

نکته‌ی دیگر آن است که منظور از ﴿سُكٰارىٰ﴾ چیست؟

1. احتمال اول مستی بعد از نوشیدن مسکر است، یعنی در حال مستی وارد نماز نشوید. ظاهراً این آیه مربوط به قبل از تحریم کلی خمر است. لذا گفته‌اند که این آیه از جمله آیاتی است که زمینه‌ساز تحریم کلی خمر است.

2. احتمال دوم آن است که منظور مستی نیست، بلکه ضعف مشاعر به سبب کسالت و خواب‌آلودگی است؛ چنان‌که در آیه‌ی ﴿وَ تَرَى النّٰاسَ‌ سُكٰارىٰ‌ وَ مٰا هُمْ‌ بِسُكٰارىٰ‌ وَ لٰكِنَّ‌ عَذٰابَ‌ اللّٰهِ‌ شَدِيدٌ﴾[2] بیان شده است که مردم مست نیستند، بلکه هول و ترس روز قیامت این حالت را برای آنان به وجود آورده است.

احتمال دوم با ﴿یٰا أَيُّهَا الَّذِينَ‌ آمَنُوا﴾ تناسب بیشتری دارد، چرا که اهل ایمان به دنبال مستی نمی‌روند، اما اشکال این احتمال آن است که آیه در زمان عدم تحریم مسکر نازل شده است.

در هر حال ظاهر آیه بیان می‌کند که در حال مستی نماز نخوانید مگر اینکه بدانید چه می‌گویید. نماز برای کسب تقرب به خداوند است، در حالی که مستی تناسبی با تقرب الهی ندارد.

البته چنان‌که بیان شد احتمال دیگر در آیه‌ی شریفه آن است که در حال مستی وارد مسجد نشوید. البته در این احتمال مرتکب مجاز از نوع علاقه‌ی مکان خواهیم شد، اما در احتمال اول مجازی صورت نمی‌گیرد.