« فهرست دروس
درس خارج اصول استاد سید محسن مرتضوی

1405/08/18

بسم الله الرحمن الرحیم

جهت هیجدهم /أصالة الاستصحاب /الأصول العملية

 

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاستصحاب /جهت هیجدهم

 

جهت هجدهم: بررسی جریان قاعدتین در صورت شک در عنوان

آيا در صورت شك در اصل عنوان عمل قاعده فراغ و تجاوز جاري مي شود يا خير؟ مثلا اگر شخصی بعد از رفتن در آب شک کند که آیا به قصد خنک شدن رفته است یا به نیت غسل، آیا قاعده فراغ یا تجاوز در حق او جاری است؟

گفته شده قاعده فراغ مشروط به احراز اصل عمل و شک در صحت آن است لذا در جايي كه عنوان عمل که مقوِّم آن است، مشکوک باشد، اصل عمل احراز نشده است و قاعده فراغ جاري نخواهد شد. قاعده تجاوز نیز گرچه مشروط به مضیّ محل است لکن در مثال غسل که شک در عنوان دارد، محل نیّت نگذشته است؛ زیرا نیّت از واجباتی است که باید در طول کل عمل باشد لذا در اثناء عمل محل آن باقی است.

مرحوم آيت الله خوئی فرموده است که در یک صورت قاعده تجاوز در فرض شک در قصد عنوان جاری است و آن در جایی است که شخص در زمان حاضر، عنوان عملش را احراز کرده باشد(مثلا می داند الآن که در رکعت دوم نماز است نیّت نماز عصر دارد یا مثلا می داند در حال حاضر که مشغول خواندن سوره است نیت جزئیت نماز را دارد) لکن نسبت به قصد عنوان عمل مامور به از ابتدا تا زمان حاضر شک کرده است(مثلا نمی داند از ابتدا نیّت نماز عصر داشته یا خیر) در این فرض، قاعده تجاوز جاري مي شود؛ زیرا شک در وجود نیّت در زمان سابق دارد و محل نیت آن هم گذشته است، در حقیقت در این جا شک در وجود آن اجزاء سابقه به نحو صحیح دارد. لذا ادله قاعده تجاوز شامل این مورد می شوند؛ زیرا اطلاق ادله این قاعده شامل شک در نفس وجود و شک در وجود صحیح به مبنای ایشان می شود، لذا قاعده تجاوز جاری است. نعم، لو كان محرزاً لقصد العنوان في الجزء الذي هو مشغول به فعلًا، و شك في قصد العنوان بالنسبة إلى الأجزاء السابقة، كما إذا علم بأنّه قصد عنوان الصلاة في الركوع مع الشك في قصد العنوان بالنسبة إلى القراءة، لا مانع من جريان قاعدة التجاوز بالنسبة إلى الأجزاء السابقة، لكون الشك بالنسبة إليها شكاً في الوجود بعد الدخول في الغير، فيكون مورداً لقاعدة التجاوز.[1]

 

جهت نوزدهم: بررسی رخصت یا عزیمت بودن حکم به مُضیّ

در جایی که مثلا قاعده تجاوز نسبت به رکوع نماز جاری مي شود و طبق قاعده بايد بنا را بر اتيان به ركوع گذاشت آیا مکلّف می تواند با اين حال به شك خود اعتنا كند و رکوع را انجام دهد(رخصت) یا این که باید انجام آن را ترک کندو به شك خود نبايد اعتنا كند(عزیمت)؟

عمده دلیل عزیمت بودن مفاد قاعده دو وجه است:

1) در روایات قاعده، امر به مضی شده است و امر به مضی ظهور در وجوب دارد و حمل آن بر رخصت نیازمند دلیل خاص است.

2) شارع ما را متعبد به وجود مشکوک کرده است. لذا مثلا شخصی که در انجام رکوع نماز شک دارد و قاعده تجاوز در حق او جاری است، شارع او را متعبد به وجود رکوع کرده است. در نتیجه اگر اقدام به انجام رکوع کند مصداق زیاده عمدیه در نماز خواهد شد.

نسبت به وجه اول اشكال شده است كه این امر در موردی وارد شده است که توهّم حذر بوده است، لذا نمی توان از آن استفاده وجوب کرد. لذا مرحوم صاحب جواهر[2] قول به رخصت بودن را از مرحوم شهید اول در ذکری نقل کرده است و ظاهرا دلیل مرحوم شهید توهّم حذر بوده است. البته در کلام محقق همدانی تصریح به تأثیر توهم حذر شده است.

بعضی از اعلام در کتاب قاعده فراغ و تجاوز فرمودند: به فرض این که توهم حذر نباشد، لکن امر فقط در مسائل تکلیفی حمل بر وجوب می شود ولی در مسائل غیر تکلیفی مثل مورد بحث، ارشاد به صحت و عدم وجود نقص در عمل است. ايشان مي فرمايد: ظهور الأمر بالمضي في الوجوب و اللزوم.و فيه: أولا- انّ الأوامر المذكورة ارشادية و ليست تكليفية، أي ارشاد الى صحة العمل من ناحية المشكوك فلا موضوع لاستظهار الوجوب في المقام اصلاو ثانيا- و لو فرض كونها تكليفية فلا اشكال في عدم لزوميتها لكونها واردة في مورد الحظر المحتمل من باب قاعدة الاشتغال و لزوم الاتيان بتمام اجزاء العمل و مع ورودها في هذا السياق لا يكون لها ظهور في اللزوم.[3]

ولي مي توان گفت در مورد بحث چون احتمال و توقع وجوب عملی که متعلق امر است وجود دارد و قرائن بر ظهور امر در وجوب مضّي در خود روايات نيز وجود دارد باشد، لذا مجرد توهم حذر مانع از ظهور امر در وجوب نمی شود. همچنين مجرد ارشادی بودن منافاتی با ظهور در عزیمت ندارد؛ زیرا(اگر چه ارشادی بودن این امر مورد قبول است) این امر ارشادی مثل اوامر ارشادی به اجزاء و شرایط عمل است، مثلا در مورد نماز امر به رکوع می شود، این امر ارشادی است لکن ارشاد به تقوّم نماز، به رکوع است و در حقیقت شارع کیفیت امتثال امرش را نشان می دهد لذا اتیان به رکوع واجب خواهد شد و در مورد بحث هم حكم به مضيّ کیفیت امتثال امر مولی را نشان می دهد، لذا عدم تدارک واجب خواهد شد.نتيجه آن كه به نظر وجه اول براي قول به عزيمت تمام است.

نسبت به وجه دوم که مفاد قاعده تجاوز تعبد به وجود و مفاد قاعده فراغ تعبد به صحت عمل مشکوک است. لذا اگر شخص بخواهد مشکوک را انجام دهد مصداق زیاده در عمل می شود و این موجب بطلان است.

مرحوم بجنوردی در القواعد الفقهیه فرموده است: اشکال دلیل مذکور این است که زیاده زمانی صدق می کند که شخص به قصد جزمی جزء مشكوك را انجام اما اگر احتیاطا آورده شده باشد صدق زیاده نمی کند.[4] ولي مي توان پاسخ داد نمی توان به طور مطلق ملتزم شد که اضافه کردن احتیاطی موجب صدق عنوان زیاده نمی شود بلکه باید بین اجزاء نماز تفصیل داد مثلا در اضافه کردن سجده حتی به نیت احتیاط، صدق زیاده خواهد كرد، لذا سجده تلاوت هم موجب زیاده و خلل در نماز است. رکوع را هم از باب اولویت ملحق به سجده کرده اند.

پس در نماز اجزائی وجود دارد که حتی اگر احتیاطا انجام شوند نیز شارع راضی به زیادت آن ها نیست.

بله در قرائت و تشهد و ذکر و امثال این ها قصد جزمی نیاز است و اتیان غیر جزمی آن ها خللی وارد نمی کند.

اشكال ديگر به وجه دوم اين است كه دلیل اخصّ از مدعی است؛چون زیاده فقط در نماز و طواف به خاطر دلیل خاصّ مبطل است اما در غیر این دو، اصل بر عدم بطلان در صورت زیاده است. به نظر می رسد این مناقشه صحیح باشد.

نتيجه آن كه به مقتضاي وجه اول و وجه دوم در خصوص باب صلاه و طواف عدم تدارک، عزیمت است نه رخصت ؛همان طور كه مشهور فقها نيز بر آن ملتزم شده اند. صاحب جواهر در اين باره مي فرمايد: أن الظاهر من التلافي في المحل و عدمه في خارجه العزيمة لا الرخصة، كما هو ظاهرالأخبار، فمن ترك التلافي في محله أو تلافى في غيرالمحل بطلت صلاته،لظاهر قوله(عليه السلام): «يمضي» المقتضي للوجوب.[5]


[1] مصباح الاصول ج2 ص382.
[2] جواهر الكلام ج12 ص322.
[3] قاعده الفراغ و التجاوز ص231 .
[4] القواعد الفقهيه ج1 ص353 .
[5] جواهر الكلام ج12 ص322 .
هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo