« فهرست دروس
درس خارج اصول استاد سید محسن مرتضوی

1405/08/17

بسم الله الرحمن الرحیم

جهت شانزدهم /أصالة الاستصحاب /الأصول العملية

 

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاستصحاب /جهت شانزدهم

 

جهت شانزدهم: اختصاص قاعده فراغ به مورد شک حادث بعد از عمل

در كلمات فقها اين بحث مطرح شده که آیا قاعده فراغ اختصاص به شک حادث بعد از عمل دارد یا این که شک بعد از فراغی را که مسبوق به شک حال عمل هست نیز در بر می گیرد. این بحث به تناسب فرعی بیان می شود که در تنبیه اول از تنبیهات استصحاب آمده است که اگر شخصی قبل از نماز شک در گرفتن وضو داشت، استصحاب حدث به او حکم می کرد که باید وضو بگیرد ولی او غفلت کرد و نماز را خواند و بعد از نماز شک دارد که نمازش با وضو بوده است یا خیر؟

اگرچه اصل این بحث مربوط به شک تقدیری است لکن به تناسب حکم این بحث، فرع فعلی مطرح شده است.براي اختصاص قاعده فراغ به شك حادث بعد از عمل به دو وجه استدلال شده است:

وجه اول: ظاهر تعبیرات روایات قاعده فراغ(مضی، فراغ) این است که مورد نظر در قاعده فراغ شکی است که بعد از تمام کردن عمل پیدا می شود، نه شکی که قبل از فراغ وجود داشته و تا بعد از فراغ ادامه یابد.

وجه دوم: تعلیل به اذکریت که در ذیل برخی روایات وارد شده است نشان دهنده این است که آن چه مد نظر است شک بعد از عمل می باشد، زیرا قوام این تعلیل به این است که بین زمان شک و زمان عمل فرق است پس معلوم است که در زمان عمل نباید شکی باشد و به نظر حتي بنا بر حکمت بودن تعبير "هو حين يتوضأ اذكر..." هم اشتراط بعدیت شک قابل استفاده است، زیرا این که شارع از بیان خود چیزی را اراده کند که با حکمت مذکور خود منافات داشته باشد، قابل التزام نیست. حال بین اعلام بحث شده است که آیا سبق شک مطلقا مانع جریان قاعده فراغ است یا صرفا در صورتی که شک در حین عمل مورد التفات باشد مانع است و اگر در این بین غافل شد باز هم قاعده در حق او جاری است مثلا شخصی بعد از نماز شک می کند نمازش با وضو بوده است یا خیر؟ در حالی که قبل از نماز استصحاب حدث داشته است ولی غافل شده و نماز را خوانده است. این شخص دو صورت دارد:

1) یقین دارد که وضویی بعد از آن استصحاب حدث نگرفته است ولی چون یقین به حدث نداشته احتمال با وضو خواندن نماز را می دهد.

2) احتمال این را می دهد که بعد از استصحاب حدث و قبل از نماز، وضو گرفته باشد.

در صورت اول محقق عراقی و مرحوم نائینی هر دو قبول دارند که قاعده فراغ جاری نیست، اما در صورت دوم اختلاف کرده‌اند.

مرحوم نائینی فرموده است که قاعده فراغ در صورت دوم جاری است؛ زیرا استصحاب حدث از یقین به حدث كه بالاتر نیست. اگر شخصی یقین به حدث داشته باشد و سپس نماز بخواند، قاعده فراغ در حق او قطعا جاری می شود. پس در جایی که یقین به حدث ندارد و فقط استصحاب حدث دارد به طریق اولی قاعده فراغ جاری است.

محقق عراقی در مقام مناقشه فرموده است: از ادله قاعده فراغ بدست می آید که شکی که مسبوق به شک دیگری نباشد مجرای قاعده فراغ است، لکن در این جا شک دیگری وجود داشته است. لذا به همان دلیلی که در صورت اولی قاعده جاری نیست در صورت دوم نیز جاری نمی‌باشد.[1]

خلاصه آن كه عرض شد که فی الجمله حدوث شک بعد از عمل، در جریان قاعده فراغ شرط است. اما مرحوم نائینی فرموده است که در یک صورت شک حادث قبل از عمل مانع از جریان قاعده فراغ نمی شود و آن در جایی است که قبل از عمل شک کند و حین عمل غافل باشد و با این حال احتمال اتیان شرطی را که مؤثر در صحت عمل است(مثل وضو برای نماز) در زمان غفلت بدهد. دلیل ایشان این بود که هم چنان که در حال یقین به حدث، قاعده فراغ جاری است، پس به طریق اولی در صورت استصحاب حدث، قاعده فراغ جاری می شود. محقق عراقی اشکال کردند که قاعده فراغ اصلا مواردی را که شک بعد از عمل، مسبوق به شکی دیگر باشد، در بر نمی گیرد.

لذا نتيجه آن است كه قاعده فراغ در جایی جاری است که شک در وظیفه وجود داشته باشد و لذا اصلا ادله قاعده فراغ جایی را که شک بعد از فراغ مسبوق به شک باشد، در بر نمی گیرد؛ زیرا ظاهر روایات قاعده فراغ این است که باید شک حادث باشد.

 

جهت نوزدهم: عدم جریان قاعده فراغ در شبهه حکمیه

جریان قاعده فراغ در شبهات موضوعيّه مسلّم است. اما آیا در صورتی که شک بعد از فراغ بر اساس شبهه حکمیه باشد باز هم این قاعده جاری مي شود يا خير؟ مثلا می داند که سوره را در نماز نخواند، ولی بعد از نماز شک می کند که عملی که انجام داده مطابق مامور به بوده است یا خیر؟ زیرا احتمال می دهد که خواندن سوره اصلا جزء نماز واجب نباشد؛ یا مثلا با آبی که برای رفع حدث اکبر استفاده شده وضو گرفته است و بعد از وضو شک می کند که آیا این آب برای وضو کافی و مجزي است یا خیر؟

برخي از فقها همچون مرحوم نائيني بر اين نظرند که اگر شک در صحت از شک در حکم ناشی باشد(مثل دو مثال مذکور) قاعده فراغ جاری نیست و جریان قاعده فراغ منحصر در شکی است که ناشی از شک در امور خارجیه باشد چون اگرچه عنوان مذکور در روایات به حسب نظر بدوی اطلاق دارد یعنی هم شک ناشی از شبهه حکمیه و هم ناشی از تردید در موضوع را در بر می گیرد، لکن با توجه به تعبیرات مذکور در همین روایات استفاده می شود که مجرای قاعده فراغ جایی است که شک، ناشی از اشتباه در موضوع خارجي باشد؛ زیرا در روایت آمده است «كُلُّ مَا شَكَكْتَ فِيهِ مِمَّا قَدْ مَضَى فَامْضِهِ كَمَا هُو» شک اضافه به عمل شده است و ظاهرش آن است که خصوصیت خود عمل مورد تردید است. اما در صورتی که شخص کیفیت عمل خودش را می داند و در این شک دارد که امر شارع به چه چیزی تعلق گرفته است، مثل شک در وجوب سوره، ادله قاعده فراغ شاملش نمي شود.


[1] نهايه الافكار ج4 ص75.
هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo