مقصود از فراغ /أصالة الاستصحاب /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاستصحاب /مقصود از فراغ

صورت دوم: این بود که شخص مشغول عملی شده که عمل منافی نیست و با آن عمل هنوز امکان تدارک می باشد همانند حرف زدن یا تماشای تلویزیون و...

مرحوم نائینی فرموده در این صورت قاعده فراغ جاری است؛ زیرا فراغ و دخول در غیری که مباین با عمل سابق است، دو رکن قاعده فراغ است که در این جا حاصل است؛ چرا که در تحقق عنوان فراغ و مضی، تحقق معظم اجزاء کافی است.

مرحوم آیت الله خوئی در مقام اشکال از مرحوم نائینی می فرماید که دخول در غیر در جریان قاعده فراغ معتبر نیست بلکه صرفا فراغ از عمل معتبر است ولی عنوان فراغ در جایی که هنوز محل باقی باشد، صادق نیست ولی می توان گفت عرفا در این موارد فراغ از نماز و ترک اشتغال به آن صادق است و لذا قاعده فراغ قابل جریان می باشد.

صورت سوم: جایی بود که شخص مشغول به امری شده است که بر ما سبق مترتب است، به نحوی که با وجود آن، همچنان تدارک ممکن است، مثل جایی که شخص مشغول به تعقیبات نماز شده است. مرحوم نائینی فرموده است که در این جا هم قاعده فراغ جاری است؛ زیرا دو رکن قاعده فراغ در آن موجود است.

مرحوم آيت الله خوئی همان اشکال وجه قبل را در این جا بیان می کنند چون در این جا مفروض این است که هنوز در جزء اخیر شک دارد و مجرد ورود در غیر، موجب فراغ نمی شود. بله در خصوص باب وضو به خاطر صحیحه زراره می توان استفاده کرد که اگر شخص مشغول عملی دیگر شده و در صحت و فساد وضویی که گرفته شک کرده است، به شکش اعتنا نکند. اما این در خصوص وضو است لذا در غیر آن باید به عناوین کلیه اخذ کنیم که همان عنوان «مضی» و «فراغ» است که در فرض بحث ما صادق نیستند.

مرحوم آيت الله خويي در اين باره مي فرمايد: فلا يكون الشك في التسليم مع الاشتغال بالتعقيب شكاً بعد مضي المحل، لبقاء محل التدارك، و لذا من تذكر حال التعقيب أنّه لم يأت بالتسليم يجب عليه التدارك و لم يلزم منه إخلال أصلًا، و لا شي‌ء عليه حتى سجدة السهو.كذا لا تجري قاعدة الفراغ أيضاً، إذ مع الشك في الجزء الأخير لم يحرز الفراغ من العمل حتى يكون مورداً لقاعدة الفراغ، إلّا في باب الوضوء فانّه تجري قاعدة الفراغ عند الشك في الجزء الأخير منه مع الاشتغال بشي‌ء آخر و لو لم يتجاوز محل التدارك، كما إذا شك في مسح الرجل مع الاشتغال بالصلاة، أو بالدعاء المأثور بعد الوضوء، و ذلك لقوله(عليه السلام) في صحيحة زرارة: «فاذا قمت من الوضوء و فرغت منه و قد صرت إلى حالٍ اخرى في الصلاة أو في غيرها، فشككت في بعض ما سمّى اللَّه مما أوجب اللَّه عليك وضوءه لا شي‌ءعليك فيه...» فان مفاده عدم الاعتناء بالشك في أجزاء الوضوء بعد الاشتغال بشي‌ء آخر، بلا فرق بين الجزء الأخير و غيره، و حيث إنّ هذا الحكم على خلاف القاعدة، يجب الاقتصار على مورد النص و هو الوضوء، فلو شك في الجزء الأخير من الغسل مع الاشتغال بشي‌ء آخر كالصلاة، لا مجال لجريان قاعدة الفراغ، بل لا بدّ من الاعتناء بالشك‌.[1]

ممکن است در خصوص صورت سوم عرض کنیم که قاعده فراغ جاری است؛ زیرا اگر چه ما فراغ حقیقی را موضوع قرار دادیم، لکن معنای فراغ حقیقی این است که عنوان فراغ به حسب نظر عرف صادق باشد. در مورد بحث در جایی که شخص مشغول عملی دیگر شده که جایگاه آن عمل به حسب جعل شارع بعد از نماز است، عرف او را مشتغل به عمل سابق ندیده و(حتی با التفات هم) این شخص را فارغ از عمل سابق می بیند.

صورت چهارم: این بود که شخص بعد نماز سکوت طولانی کرده یا فعل منافی انجام داده است، مثل صدور حدث یا استدبار قبله، این جا قطعا از موارد قاعده تجاوز نیست؛ زیرا شرط آن قاعده این است که مشغول عمل دیگری باشد که مترتب بر عمل قبل است در حالی که صدور حدث و استدبار قبله مترتب بر جزء اخیر نیست بلکه مترتب بر تمام شدن اصل نماز است. اما شرایط جریان قاعده فراغ فراهم است؛ زیرا اگر چه آن چه انجام داده است تمام العمل نیست، لکن چون فعل منافی انجام داده است مکلف نمی تواند جزء قبل را انجام دهد. لذا عنوان مضیّ و فراغ صادق است.مرحوم آيت الله خويي در اين باره مي گويد: و لا تجري فيه قاعدة التجاوز، لما ذكرناه في الصورة السابقة من أنّ المعتبر في قاعدة التجاوز أن يكون محل المشكوك فيه سابقاً على الغير بحسب الجعل الشرعي و المقام ليس كذلك، إذ لم يعتبر في التسليم كونه قبل المنافي العمدي و السهوي..فلا مجال لجريان قاعدة التجاوز.نعم، تجري قاعدة الفراغ، فانّ الصلاة قد مضت حقيقةً، و شك في صحتها و فسادها، فيحكم بصحتها لقاعدة الفراغ‌.[2]

نتيجه: به نظر از صور اربعه در صورت دوم و سوم و چهارم قاعده فراغ جاري خواهد شد.