جهت سیزدهم /أصالة الاستصحاب /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاستصحاب /جهت سیزدهم

جهت سیزدهم: مقصود و معناي فراغ در قاعده

سه احتمال در مورد معنای فراغ وجود دارد:

1) مقصود فراغ حقیقی است؛ یعنی اگر شخص حقیقتا از عمل فارغ شده و شک او بعد از فراغ بود اعتناء به شک خود نکند.

مرحوم آيت الله خوئی و برخی دیگر این نظر را انتخاب کردند. أنّ المعتبر في قاعدة الفراغ هو صدق المضي حقيقة.[1]

2) فراغ ادعایی(مسامحه ای) هم کافی است؛یعنی همین که معظم اجزاء گذشته باشد کافی است تا فراغ صدق کند. مثلا کسی که تشهد را خوانده ولی نمی داند سلام را هم خوانده است یا خیر؟ مي تواند قاعده فراغ را جاري كند. مرحوم نائینی قائل به این نظريه شده است، اگر چه لفظ ادعایی بودن را ايشان نیاورده ولی از كلمات ايشان می توان این نظر را استفاده کرد. ایشان فرموده است: اگر معظم عمل گذشته باشد برای صدق فراغ کافی است. ايشان در اجود التقريرات مي فرمايد: و أما تحقق التجاوز عن الشي‌ء فالظاهر انه يكفي فيه تحقق معظم الأجزاء و ليس لإحراز الجزء الأخير مدخلية فيه أصلا و حيث أن المفروض في المقام تحقق معظم الأجزاء و لو مع الشك في الجزء الأخير فيكون مقتضى قاعدة الفراغ هو عدم الاعتناء بالشك المذكور.[2]

3) مقصود، فراغ بنائی باشد؛ملاک، اعتقاد به فراغ است نه تحقق حقیقی آن. مرحوم آقای حکیم ملتزم به این نظريه شده اند.

مي توان گفت ظاهر عنوان فراغ یا مُضیّ(که در ادله قاعده فراغ اخذ شده) فراغ حقیقی است و حمل آن بر ادعایی یا بنائی بودن خلاف ظاهر و نیازمند قرینه است.

مرحوم نائینی فرموده است که با مضی معظم اجزاء عنوان مضیّ و فراغ صادق است. ولي اشكال اين است كه در جایی که معظم اجزاء گذشته باشد ولی هنوز تمام اجزاء نگذشته، عرفا فراغ صدق نمی کند بلکه برای صدق آن باید ترک اشتغال به عمل سابق صدق کند که در این جا صادق نیست. عنوان فراغ ظهور در این دارد که فراغ حقیقی باشد.

مرحوم آقای حکیم فرموده است که حمل بر معنای حقیقی محذور دارد و آن این که فراغ حقیقی در زمانی است که شخص عمل را با تمام اجزاء و شرائط انجام دهد اما کسی که ناقص انجام داده نسبت به او فراغ از عمل حقیقتا حاصل نشده است، این در حالی است که ما قاعده فراغ را در جایی جاری می کنیم که احتمال نقص در عمل داده باشیم. با این اوصاف باید گفت که حتی در مواردی که اصحاب اتفاق نظر بر جریان قاعده فراغ در آن ها دارند، قاعده فراغ جاری نباشد مثلا اگر بعد از سلام شک در صحت رکوع رکعت چهارم کند فراغ حقیقی صادق نیست در حالی که مسلما در این جا قاعده فراغ جاری است. ضمنا اگر احراز تمامیت عمل کنیم که شکی در عمل وجود نخواهد داشت تا بخواهیم قاعده فراغ را جاری کنیم. پس ملاک قرار دادن فراغ حقیقی محذور دارد. اما فراغ اعتقادی و بنايي محذوری ندارد. فالمراد به إما الفراغ الحقيقي، أو الادعائي أو البنائي. و الأول موجب لسقوط القاعدة عن الحجية، إذ مهما شك في الجزء فقد شك في الفراغ الحقيقي، فلا يمكن التمسك بها لإثباته و الثاني مما لا يمكن الالتزام به، لتحققه بفعل معظم الأجزاء، و لا ريب‌ في عدم جريان القاعدة حينئذ، فإنه خلاف الصحيح المتقدم. فلا بد أن يكون المراد الأخير الحاصل بمجرد انتهاء العمل لاعتقاد تمامه.[3]

مرحوم آيت الله خويي به اين كلام اشكال كرده اگر مقصود فراغ حقيقي باشد محذور مذکور لازم نمی آید چون عنوان فراغ از صلاه، بر فراغ از صلاه صحیح و فاسد صادق است و مقصود از فراغ، اتمام عمل نیست تا متوقف بر انجام جمیع اجزاء و شرایط باشد بلکه مقصود و متفاهم عرفی از آن، جدا شدن و ترک اشتغال به عمل است و این متوقف بر انجام جمیع اجزاء و شرائط معتبر در عمل نیست. غاية الأمر كون الماضي أعم من الصحيح و الفاسد بقرينة الشك المذكور في الرواية، إذ لا يتصور مضي الصحيح مع فرض الشك في الصحة و الفساد.[4]

سپس مرحوم آيت الله خويي فرموده موارد شك در جزء اخير(سلام نماز) خود اقسام وصوري دارد كه بايد حكم هريك جداگانه بيان شود:

- شخص وارد عمل دیگر نشده و سکوت طویلی که موجب فوت محل تدارک شده باشد هم انجام نداده است.

- وارد عملی دیگر شده که مترتب بر جزء اخیر نیست و در عین حال مانع از تدارک آن عمل مشکوک نیست؛ مثلا بعد از نماز مشغول حرف زدن شده است.

- شخص مشغول به عملی دیگر شده که مترتب بر جزء اخیر است و مانع از تدارک نیست؛ مثلا بعد از نماز مشغول تعقیقات نماز شده است. این عملی است که در مطلوبیت آن تاخّر از صلاه معتبر است و محل تدارک هم باقی است.

- شخص کاری را انجام داده که حتی اگر سهوا هم انجام گیرد، منافی تدارک است؛ مثلا استدبار قبله کرده یا سکوت طویلی کرده که ديگر قابلیت انضمام جزء اخیر نباشد..

مرحوم نائینی فرموده فقط در صورت اول قاعده فراغ جاری نمی شود و در غیر آن جاری مي شود.مرحوم آيت الله خوئی مي فرمايد: فقط در صورت اخیر قاعده فراغ جاری می شود و در ما بقی جاری نیست..در صورت اول گفته شده كه عنوان فراغ صادق نيست و لذا قاعده فراغ جاري نخواهد شد.مرحوم نائيني در اجود التقریرات فرموده است که قاعده فراغ در اين صورت جاری است؛ زیرا فراغ و دخول در غیری که مباین با عمل سابق است، دو رکن قاعده فراغ است که در این جا حاصل است؛ چرا که در تحقق عنوان فراغ و مضیّ، تحقق معظم اجزاء کافی است. مرحوم آيت الله خوئی در مقام اشکال می فرماید که دخول در غیر در جریان قاعده فراغ معتبر نیست بلکه صرفا فراغ از عمل معتبر است و این در جایی که هنوز محل باقی باشد، صادق نیست.

بله، اگر مقصود از فراغ فراغ اعتقادی و بنائی بود می توانستیم بگوییم که فراغ حاصل شده اما اگر قائل به فراغ حقیقی شدیم اشکال می شود که به حسب عرف در این جا فراغ حاصل نشده است.