شناخت صفات الهی و توصیه به تقوا/فراز اول و دوم /خطبه هشتاد و سوم

موضوع: خطبه هشتاد و سوم/فراز اول و دوم /شناخت صفات الهی و توصیه به تقوا

متن خطبه:

صفتُه جَلّ شأنُه‌: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَلَا بِحَوْلِهِ وَ دَنَا بِطَوْلِهِ، مَانِحِ كُلِّ غَنِيمَةٍ وَ فَضْلٍ وَ كَاشِفِ كُلِّ عَظِيمَةٍ وَ أَزْلٍ؛ أَحْمَدُهُ عَلَى عَوَاطِفِ كَرَمِهِ وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ، وَ أُومِنُ بِهِ أَوَّلًا بَادِياً وَ أَسْتَهْدِيهِ قَرِيباً هَادِياً، وَ أَسْتَعِينُهُ قَاهِراً قَادِراً، وَ أَتَوَكَّلُ عَلَيْهِ كَافِياً نَاصِراً. وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ لِإِنْفَاذِ أَمْرِهِ وَ إِنْهَاءِ عُذْرِهِ وَ تَقْدِيمِ نُذُرِهِ‌.

الوصية بالتقوى: أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي ضَرَبَ الْأَمْثَالَ وَ وَقَّتَ لَكُمُ الْآجَالَ وَ أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ وَ أَرْفَغَ لَكُمُ الْمَعَاشَ وَ أَحَاطَ بِكُمُ الْإِحْصَاءَ وَ أَرْصَدَ لَكُمُ الْجَزَاءَ وَ آثَرَكُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ وَ الرِّفَدِ الرَّوَافِغِ وَ أَنْذَرَكُمْ بِالْحُجَجِ الْبَوَالِغِ، فَأَحْصَاكُمْ عَدَداً وَ وَظَّفَ لَكُمْ مُدَداً فِي قَرَارِ خِبْرَةٍ وَ دَارِ عِبْرَةٍ أَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِيهَا وَ مُحَاسَبُونَ عَلَيْهَا.

ترجمه‌ی خطبه:

1. شناخت صفات الهی

ستايش خداوندى را سزاست، كه به قدرت، والا و برتر، و با عطا و بخشش نعمت‌ها به پديده‌ها نزديك است. اوست بخشنده تمام نعمت‌ها، و دفع كننده تمام بلاها و گرفتارى‌ها. او را مى‌ستايم در برابر مهربانى‌ها و نعمت‌هاى فراگيرش. به او ايمان مى‌آورم چون مبدأ هستى و آغاز كننده خلقت آشكار است. از او هدايت مى‌طلبم چون راهنماى نزديك است، و از او يارى مى‌طلبم كه توانا و پيروز است، و به او توكّل مى‌كنم چون تنها ياور و كفايت كننده است و گواهى مى‌دهم كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بنده و فرستاده اوست. او را فرستاده تا فرمان‌هاى خدا را اجرا كند و بر مردم حجّت را تمام كرده، آنها را در برابر اعمال ناروا بترساند.

2. سفارش به پرهيزكارى

سفارش مى‌كنم شما بندگان خدا را به تقواى الهى، كه براى بيدارى شما مثل‌هاى پند آموز آورده، و سر آمد زندگانى شما را معيّن فرمود، و لباس‌هاى رنگارنگ بر شما پوشانده، و زندگى پر وسعت به شما بخشيده، و با حسابگرى دقيق خود، بر شما مسلّط است.

در برابر كارهاى نيكو، به شما پاداش مى‌دهد، و با نعمت‌هاى گسترده و بخشش‌هاى بى حساب، شما را گرامى داشته است، و با اعزام پيامبران و دستورات روشن، از مخالفت با فرمانش شما را بر حذر داشته است. تعداد شما را مى داند، و چند روزى جهت آزمايش و عبرت براى شما مقرّر داشته، كه در اين دنيا آزمايش مى‌گرديد، و برابر اعمال خود محاسبه مى‌شويد.

ترجمه‌ی لغوی برخی واژه‌ها:

عَلَا بِحَوْلِهِ: بلند مرتبه است(از جميع ما سوا) زيرا قدرتش از همه برتر است

دَنَا بِطَوْلِهِ: خداوند با عطا و احسانش به همه موجودات نزديك است

الَازْل: تنگنا و سختى

سَوَابِغُ النِعَم: نعمت‌هاى كامل

اوَّلًا: قبل از هر چيز

إنْهَاءِ عُذْرِهِ: «انْهَاء»: رساندن و ابلاغ و «عذر» در اينجا كنايه از دلائل عقلى و نقلى است كه بعثت پيامبر اسلام(ص) را تأييد مي‌كند

النُّذُر: جمع «نذير»، اخبار بيم دهنده اى كه حاكى از سرنوشت بد گمراهان است

ضَرَبَ الَامْثَالَ: مثل‌ها زد

وَقّتَ الآجَالَ: سرآمدهايى براى زندگى مقدر نمود

الرِّيَاش: جمع «ريش»، لباس‌ها

ارْفَعَ لَكُمْ المَعَاشَ: معاشتان را توسعه بخشيد، فراوان كرد

احَاطَ بِكُمُ الِاحْصَاءَ:(اعمال) شما را تحت محاسبه دقيق قرار داد

ارْصَدَ لَكُمُ الْجَزَاءَ: جزاء را در كمين شما قرار داد

الرِّفَد: جمع «رفدة»، عطايا، بخشش‌ها

الرَّوَافِغ: گسترده، فراوان

الْحُجَجِ الْبَوَالِغِ: حجّت‌هاى روشن و رسا

وَظَفَ: مقدّر ساخت، مقرّر و معيّن كرد

مُدَد: جمع «مدّة»، مدّت‌ها

فِى قَرَارِ خِبْرَةٍ: در جايگاه ابتلاء و آزمايش(يعنى دنيا)

شرح خطبه:

رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي

در محضر کلمات نورانی امیرالمؤمنین علیه السّلام در نهج‌البلاغه بودیم خطبه‌های اخلاقی نهج‌البلاغه را با هم مرور می‌کردیم رسیدیم به خطبه‌ی هشتاد و سه نهج‌البلاغه؛ خطبه‌ی هشتاد و سه نهج‌البلاغه خطبه‌ای هست نسبتاً طولانی که دوازده فراز دارد؛ ابو نعیم اصفهانی در کتاب حلیة الأولیاء می‌گوید این خطبه‌ی امیرالمؤمنین این چنین بود که از ایشان صادر شد که امیرالمؤمنین در تشییع جنازه‌ی یک مسلمانی شرکت می‌کردند، وقتی که این میّت را در قبر گذاشتند بازماندگان و خانواده‌ی این میّت شروع کردند به شیون و گریه‌زاری و سر و صدا کردن؛ امیرالمؤمنین اینجا روی کردند به مردم و فرمودند: به خدا سوگند اگر این‌ها آنچه که میّت در برزخ مشاهده می‌کرد، میّت را که داخل قبر گذاشتند امیرالمؤمنین فرمودند اگر این بازماندگان مشاهده می‌کردند آنچه که میّت الآن مشاهده می‌کند، همانا این‌ها بر خود گریه می‌کردند نه بر میّت؛ یعنی بر خودشان که روزی در قبر گذاشته می‌شوند و در عالم برزخ وارد می‌شوند ما بر خودمان گریه می‌کردیم چون مرگ به سراغ تک تک ما خواهد آمد و همه با شب اوّل قبر را به اصطلاح ورود در عالم برزخ روبرو خواهند شد و ما اگر این حقایق را می‌دیدیم و پرده‌ها برداشته می‌شد ما بر خودمان گریه می‌کردیم؛ بعد می‌گوید امیرالمؤمنین که این جملات را فرمودند باعث توجّه مردم شد و امیرالمؤمنین دیدند که الآن وضع مناسب است که یک خطبه‌ای برای بیداری دل‌ها و برای تنبّه و آگاهی مردم بیان کنند و شروع کردند اینجا خطبه‌ای را بیان کردند امیرالمؤمنین، که این خطبه معروف شده در نهج‌البلاغه به خطبه‌ی غرّاء؛ خطبه‌ی غرّاء به معنای خطبه‌ی درخشان که این خطبه را در کتب روایی و احادیث ما آمده، به طور کاملش در نهج‌البلاغه مرحوم سیّد رضی جمع‌آوری کرده، دوازده فراز دارد این خطبه، که حالا دو فرازش را با همدیگر ترجمه می‌کنیم سریع.

امیرالمؤمنین شروع کردند بسم الله الرّحمن الرّحیم الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَلَا بِحَوْلِهِ وَ دَنَا بِطَوْلِهِ خب شروع کردند در فراز اوّل حمد خداوند را امیرالمؤمنین به جا آوردند، سپاس خدایی را که بالا هست و بر همه‌ی اشیاء و مخلوقات غلبه دارد با قدرتش با توانایی خود عَلَا بِحَوْلِهِ آن خدایی که بالاست ولی در عین حال نزدیک به همه‌ی بندگان است وَ دَنَا بِطَوْلِهِ دَنَا نزدیک است بِطَوْلِهِ به فضل و احسانش یعنی خدا هم دور است هم نزدیک است؛ دور است چون خدایی است که قادر است و قاهر است، بر همه‌ی مخلوقات و جهان سیطره دارد لذا ما احساس دوری می‌کنیم از این خدا ولی آنقدر خدا به ما مهربانی دارد آنقدر بخشش خدا، نعمات خدا به ما زیاد است که ما احساس می‌کنیم چقدر خدا به ما نزدیک است پس الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَلَا بِحَوْلِهِ وَ دَنَا بِطَوْلِهِ، مَانِحِ كُلِّ غَنِيمَةٍ وَ فَضْلٍ هر غنیمت و فضل و بخششی که به ما می‌رسد از طرف خدا می‌رسد مَانِح به معنای عطاءکننده و اعطاء کننده‌ی هر غنیمت و فضلی؛ خب این اشاره دارد به همان آیه‌ شریفه قرآن أعوذ باللّه مِن الشّیطان الرّجیم مَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ[1] هر نعمتی که به ما می‌رسد از جانب خداوند است و در فقره‌ی بعدی می‌فرمایند: وَ كَاشِفِ كُلِّ عَظِيمَةٍ وَ أَزْلٍ هر بلاء و سختی و تنگنایی هم که از ما دفع می‌شود به وسیله‌ی خداوند متعال است كَاشِفِ كُلِّ عَظِيمَةٍ وَ أَزْلٍ أَزْلٍ به معنای تنگنا؛ باز این هم اشاره دارد به آیه شریفه‌ی أَمَّنْ يُجِيبُ؛ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ[2] چه کسی می‌خواهد از شخص مضطر بلاء و ناراحتی و غم و اندوه را برطرف کند به جز خداوند متعال؛ بعد امیرالمؤمنین می‌فرماید: أَحْمَدُهُ عَلَى عَوَاطِفِ كَرَمِهِ وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ من خدا را حمد می‌کنم بر کرم‌های پی در پی‌ای که به من دارد، به نعمت‌هایی که پشت سر هم بر من وارد می‌کند که ما غرق در نعمات الهی هستیم إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا[3] بعد امیرالمؤمنین می‌فرماید: أُومِنُ بِهِ من به خدا ایمان دارم چه خدایی خدایی که أَوَّلًا مبداء هستی است بَادِياً ظاهر و آشکار است وَ أَسْتَهْدِيهِ قَرِيباً هَادِياً از خدا طلب هدایت می‌کنم آن خدایی که قریب است نزدیک است و هدایت‌کننده هست وَ أَسْتَعِينُهُ قَاهِراً قَادِراً از خدا کمک می‌خواهم چه خدایی آن خدایی که قاهر است و قادر است وَ أَتَوَكَّلُ عَلَيْهِ كَافِياً نَاصِراً بر خدا توکّل می‌کنم چه خدایی آن خدایی که کافی است، فقط ما به خدا تکیه داشته باشیم کافی است و آن خدایی که ناصر است بنده‌ها را کمک می‌کند؛ بعد امیرالمؤمنین فرمودند: وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه وآله بعد از حمد خدا شهادت به نبوّت و رسالت پیامبر اکرم عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ سه صفت هم برای پیامبر نقل کردند أَرْسَلَهُ لِإِنْفَاذِ أَمْرِهِ آن پیامبری که خدا او را ارسال کرد برای اجرای اوامر الهی إِنْفَاذِ أَمْرِهِ وَ إِنْهَاءِ عُذْرِهِ‌ إِنْهَاءِ عُذْرِهِ به معنای تمام‌کردن حجّت، خدایی که پیامبر را ارسال کرد برای تمام‌کردن حجّت بر بندگان وَ تَقْدِيمِ نُذُرِهِ‌ و نُذُر به معنای انذار است دیگر و برای اینکه مردم را از خدا از قیامت به اصطلاح بترساند و آن‌ها را معصیت‌کاران را از عذاب روز قیامت و از خوف الهی بترساند وَ تَقْدِيمِ نُذُرِهِ‌.

پس این قسمت اوّل خطبه‌ی امیرالمؤمنین که حمد خداوند متعال بود؛

ای خدا ای فضل تو حاجت روا

با یاد تو هیچ کس نبود روا

این‌قدَر احسان تو بخشیده‌ای

تا بدین بس عیب ما پوشیده‌ای.

این پس فراز اوّل خطبه‌ی امیرالمؤمنین؛ بعد شروع می‌کنند بعد از این حمد الهی فراز دوم، وصیّت به تقوا؛ در وصیّت به تقوا همین هم کوتاه است دو خط است می‌گویند ما باید نسبت به خداوند متعال تقوا داشته باشیم تقوای الهی داشته باشیم توصیه‌ای که امیرالمؤمنین در جای جای نهج‌البلاغه مکرّر در مکرّر بیان کردند أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ من توصیه می‌کنم شما بنده‌های خدا را به تقوای الهی آن هم چه خدایی بعد امیرالمؤمنین صفاتی برای خداوند بیان می‌کنند الَّذِي ضَرَبَ الْأَمْثَالَ خدایی که با مثل‌هایی که برای شما زده باورهای ما را به اصطلاح محسوس کرده، ملموس کرده، با مثل هایی که خداوند در قرآن زده به اصطلاح یادگیری معارف و خداشناسی و نبوّت و امامت و رسالت را برای ما آسان کرده، آن خدایی که وَقَّتَ لَكُمُ الْآجَالَ برای هر کسی یک مدّت یک أجلی مشخّص کرده؛ هر کسی یک أجل مقدّری دارد باید بیاید در دنیا در آن أجل مقدّر خودش زندگی کند و برای آخرتش توشه بگیرد که اشاره دارد هر کسی یک أجل خاصّی دارد به آیه سی و چهار سوره اعراف دیگر وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لَا يَسْتَقْدِمُونَ[4] أجل که فرا برسد لحظه‌ای دیگر دیر و زود نخواهد شد هر کسی طبق أجل مقرّر خودش از دنیا خواهد رفت؛ پس خدایی که ضَرَبَ الْأَمْثَالَ وَ وَقَّتَ لَكُمُ الْآجَالَ وَ أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ آن خدای مهربانی که به همه‌ی ما لباس زینت پوشانده یعنی عیوب ما را مخفی کرده لباس بر ما پوشانده چه عیوب ظاهری چه عیوب باطنی وَ أَرْفَغَ لَكُمُ الْمَعَاشَ آن خدایی که أَرْفَغَ به معنای اعطاءکردن است معاش و زندگی ما را توسعه داده، ما را غرق نعمت‌های خودش قرار داده أَحَاطَ بِكُمُ الْإِحْصَاءَ آن خدایی که ما را تحت محاسبه‌ی دقیق قرار داده یعنی با وسائل مختلف خدا دارد اعمال ما را نگاه می‌کند، فرشتگان دارند ثبت و ضبط می‌کنند، زمان و مکان دارد اعمال ما را ثبت و ضبط می‌کند این هم اشاره دارد به همان آیه شریفه وَ أَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ وَ أَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا[5] بعد امیرالمؤمنین می‌فرماید: وَ أَرْصَدَ لَكُمُ الْجَزَاءَ آن خدایی که منتظر است و به اصطلاح رصد می‌کند ما را، در کمین ما قرار داده جزای اعمال ما را یعنی جزای اعمال ما منتظر ما است؛ هر عملی که ما انجام بدهیم با پایان یافتن عمر ما در دنیا منتظر است که جزای آن عمل به ما داده بشود وَ آثَرَكُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ وَ الرِّفَدِ الرَّوَافِغِ آن خدایی که مقدّم داشته بر ما، تقدیم کرده به ما نعمت‌های زیادی را و عطاهای فراوانی را آن خدایی که أَنْذَرَكُمْ بِالْحُجَجِ الْبَوَالِغِ خدایی که حجّت‌ها را بر ما تمام کرده با انذارهایی که خداوند داده حجّت‌ها، برهان‌ها، ادلّه را بر ما تمام کرده فَأَحْصَاكُمْ عَدَداً آن خدایی که تعداد ما، تعداد اعمال ما، کارهای ما را دقیق می‌داند وَ وَظَّفَ لَكُمْ مُدَداً آن خدایی که باز از دوباره امیرالمؤمنین می‌فرماید برای هر کسی یک مدّتی قرار داده، یک مدّتی قرار داده که در این دنیا باشد آزمایش شود چرا خداوند برای هر کسی یک مدّتی و یک أجلی مشخّص کرده فِي قَرَارِ خِبْرَةٍ وَ دَارِ عِبْرَةٍ دو صفت برای دنیا آورده دنیا چیست قَرَارِ خِبْرَةٍ است خِبْرَةٍ به معنی آزمایش و امتحان است دیگر، دنیا محل و قرار آزمایش است وَ دَارِ عِبْرَةٍ است، دنیا محل عبرت‌گرفتن است؛ پس خداوند برای هر کسی از ما در دنیا یک مدّتی قرار داده برای آزمایش کردن، برای آزمایش‌شدن، برای امتحان‌شدن و برای عبرت‌گرفتن؛ این هم اشاره دارد به همان آیه سوره عنکبوت دیگر أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا مردم خیال می‌کنند که وقتی ایمان آوردند دیگر رها می‌شوند وَ هُمْ لَا يُفْتَنُونَ آزمایش نمی‌شوند امتحان نمی‌شوند، دنیا دار بلاء است، دار آزمایش است، دار امتحان است وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ خدا می گوید کسانی که قبل از شما بودند هم ما آزمایششان کردیم امتحانشان کردیم چرا ما در دنیا مردم را آزمایش می‌کنیم در اینجا اشاره شده در آیه سوره عنکبوت فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ[6] ما آزمایش می‌کنیم مردم را تا راستگویان از دروغ‌گویان جدا شوند؛ بعد در جمله‌ی آخر هم امیرالمؤمنین می‌فرماید: شما در دنیا آمدید قَرَارِ خِبْرَةٍ وَ دَارِ عِبْرَةٍ أَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِيهَا همه‌ی شما آزمایش می‌شوید در دنیا مُخْتَبَرُونَ فِيهَا و همه‌تان مُحَاسَبُونَ عَلَيْهَا دنیا دار حساب و کتاب شماست اليومَ عَمَلٌ و لا حِسابَ و غَداً حِسابٌ و لا عَمَلَ[7] دنیا داری است که ما آزمایش می‌شویم امتحان می‌شویم و باید جواب اعمال خودمان را إن شاء اللّه در آخرت جوابگو باشیم.

إن شاء اللّه امیدواریم که به برکت کلمات نورانی امیرالمؤمنین بتوانیم از امتحان‌ها و آزمایش‌هایی که در دنیا برای ما مقدّر شده سربلند و پیروز بیرون بیاییم خدا دین ما را محل آزمایش ما قرار ندهد إن شاء اللّه و در شرور و فتن آخرالزّمان إن شاء اللّه ثابت قدم باشیم بتوانیم دین خودمان، اعتقادات خودمان، ایمان خودمان را حفظ کنیم که امام صادق علیه‌السّلام در آن روایت معروف فرمودند: در شرور و فتن آخرالزّمان زیاد دعای غریق را بخوانید يَا اَللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ اَلْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَی‌ دِينِكَ[8] .