حکم وضعی ثبوت عده در تلقیح مصنوعی/تلقیح مصنوعی /فقه پزشکی

موضوع: فقه پزشکی/تلقیح مصنوعی /حکم وضعی ثبوت عده در تلقیح مصنوعی

صورت دوم: زن غیر متزوجه و مجرّد

اگر زن خلیّه و مجرّد مورد تلقیح اسپرم مرد بیگانه قرار بگیرد، آیا بر این زن عدّه واجب می‌شود و ازدواج کردن این زن بعد از انقضای عدّه می‌باشد یا خیر؟

نظیر این فرع را فقها در بحث وطی بالشبهة مطرح نموده‌اند که اگر زن بی شوهر مورد وطی بالشبهة قرار بگیرد باید عدّه نگه دارد یا نه؟

در آن بحث گفته شده اگر خود واطی و مردی که با آن زن وطی به شبهه کرده بخواهد با زن ازدواج کند عدّه نگه داشتن لازم نیست، اما اگر دیگران بخواهند با او ازدواج کنند اکثر فقها گفته‌اند او تا پایان انقضای عدّه حق ازدواج با دیگران ندارد در مقابل مرحوم شهید فرموده می‌تواند این زن با دیگری ازدواج کند ولی شوهر جدید تا پایان عدّه حق استمتاع از او را ندارد.

مرحوم سید یزدی در مسأله 5 عروة الوثقی این طور فرموده است: اگر زن مجرّد مورد وطی بالشبهة قرار بگیرد نسبت به شخص واطی عدّه لازم نیست و می‌تواند قبل از انقضای عدّه با او ازدواج کند امّا نسبت به دیگران، از مرحوم شهید در مسالک نقل شده که ازدواج با دیگران جایز است گرچه مقاربت و نزدیکی با او تا پایان زمان عده جایز نیست ولی اقوی اینست که ازدواج با دیگری تا پایان عده جایز نیست چون اصل عدم تأثیر عقد است و اطلاق روایات می‌گوید نکاح در زمان عدّه جایز نیست.[1]

مرحوم صاحب جواهر فرموده عده نگه داشتن این زن نسبت به دیگران مبتنی بر این است که اگر قائل به حرمت همه استمتاعات شوهر از زن در زمان عدّه شدیم این جا ازدواج با دیگری باطل است چون اثری بر آن مترتب نیست ولی اگر قائل به حرمت مطلق استمتاعات نشدیم اینجا بر عقد نکاح، اثر مترتب می‌شود لذا ازدواج با دیگری صحیح است.[2]

ولی به نظر می‌رسد حق در مسأله محل بحث اینست که به خاطر اطلاقات(العدة من الماء) اینجا بر زنی که مورد تلقیح مصنوعی قرار گرفته، عده واجب می‌شود و اطلاقات حرمت ازدواج در زمان عدّه[3] شامل حال او می‌شود و در نتیجه ازدواج با دیگران در زمان عدّه صحیح نخواهد بود.[4]

صورت سوم: زن در حال عدّه باشد و تلقیح مصنوعی صورت بگیرد

خود این صورت، دو فرض دارد:

فرض اول: اینکه در زمان عدّه اسپرم همسرش به او تلقیح شود.

فرض دوم: اینکه اسپرم غیر شوهرش به او تلقیح شود.حال آیا به جهت تلقیح مصنوعی عدّه جدیدی برای این زن حادث می‌شود و در صورت حدوث عدّه جدید آیا تداخل با عدّه طلاق و وفات می‌کند یا خیر؟

دلیل بر ثبوت عدّه بر این زن، اطلاقات(إنّما العدّة من الماء) است که اقتضاء می‌کند این زن در حال عدّه که مورد تلقیح مصنوعی واقع شده باید به خاطر تلقیح و ورود ماء، عده جدید نگه دارد که اگر منی غیر زوج باشد، عدّه قبلی‌اش به خاطر شوهرش بوده که عدّه طلاق یا وفات بوده و عدّه جدید به خاطر ورود اسپرم و منی شخص بیگانه است که سبب جدید در حدوث عدّه است.

و اگر منی و اسپرم شوهر باشد، تقریب ثبوت عدّه اینست که تلقیح و افراغ منی موجب و سبب مستقل برای اعتداد است و در اینجا گرچه زن از جهت شوهر به جهت طلاق یا وفات در عده است ولی چون هریک سببیت مستقله دارند وجهی برای سقوط عدّه نیست.مثل زن مطلقه‌ای که در زمان عدّه مورد وطی بالشبهة قرار بگیرد که دو عده برای او ثابت می‌شود، پس اصل ثبوت دو عدّه بر این زن محل اشکال نیست.

بحث بعدی در این است که این عدّه جدید، عدّه قبلی را تغییر می‌دهد یا خیر؟ اینکه عدّه جدید بخواهد عدّه قبلی زن را تغییر بدهد و منقلب کند دلیلی ندارد، چون سبب قبلی تأثیر خود را گذاشته است و سبب جدید نمی‌تواند آن را بردارد، امّا آیا می‌شود این دو عدّه با هم تداخل کنند یا نه؟ بلکه عده جدید بعد از انقضای زمان عدّه اول شروع می‌شود؟

این بحث در باب عده مطرح شده که اصل تداخل دو عدّه است یا عدم تداخل آن؟

مرحوم سید یزدی فرموده[5] : مقتضای اطلاق دلیل عدّه به خاطر وطی بالشبهة که شامل بحث تلقیح مصنوعی هم می‌شود اینست که از همان زمان باید عده نگه دارد اما اینکه بعد از انقضای زمان عده اول باشد دلیل ندارد چون افراغ منی سببِ طبیعی اعتداد است نه مقید به اینکه زمان عده زمان اختصاصی او باشد و تداخل به عده دیگری نکند، لذا اگر در اثناء عده دیگری هم، زمان عده را شروع کند طبیعی اعتداد صادق خواهد بود. روایات متعددی هم بر تداخل دو عده دلالت دارند که مرحوم سید یزدی در مسأله 11 به آنها اشاره نموده است.[6]

نتیجه: در این بحث نیز قائل به تداخل دو عدّه می‌شویم و زمان عده تلقیح مصنوعی از همان زمان حدوثش و در اثناء عده قبلی شروع خواهد شد.[7]