ادامه بحث حکم وضعی نَسَب /تلقیح مصنوعی /فقه پزشکی

موضوع: فقه پزشکی/تلقیح مصنوعی /ادامه بحث حکم وضعی نَسَب

صورت سوم: در عملیات تلقیح مصنوعی اسپرم غیر انسانی اخذ شود مانند اسپرم حیوانی و گیاهی و بعد مستقیماً(تلقیح داخل رحمی) و یا بعد از تلقیح با تخمک زن در آزمایشگاه(تلقیح خارج رحمی) به رحم زن یا رحم صناعی منتقل شود.در این موارد طفل متولد شده از ناحیه پدر انتساب به کسی ندارد چون نسب بین انسان‌ها مطرح است و موضوع احکام عرفی و شرعی است و در غیر انسان‌ها نسب محقق نمی شود لذا نمی‌توان قائل شد طفل از ناحیه پدر به حیوان یا گیاه انتساب داشته باشد.

صورت چهارم: از سلول غیر جنسی انسان اخذ شود و بر اساس عملیات شبیه‌سازی با تخمک زن ترکیب شود و طفلی متولد شود.

در این صورت همان طور که در بحث شبیه‌سازی[1] مفصل بیان شده است این طفل متولد شده از ناحیه پدر انتساب به شخصی ندارد چون در تحقق مفهوم پدر عرفاً و شرعاً تکون از سلول جنسی و اسپرم معتبر است و در شبیه سازی که سلول جنسی و اسپرم وجود ندارد، انتساب طفل به پدر منتفی است. مرحوم امام خمینی در تحریر الوسیله در این باره می فرمایند: انما یلحق ما ولدته المرأه بزوجها بشروط: الدخول مع الانزال او الانزال فی الفرج و حوالیه او دخول منیّه فیه بأیّ نحو کان.[2]

انتساب از ناحیه مادر

در صور متعدد و عمده تلقیح مصنوعی، طفل متولد شده از طرف مادر به چه کسی منتسب می‌باشد؟

صورت اول: اسپرم شوهر با روش تلقیح داخل رحمی یا تلقیح خارج رحمی بعد از ترکیب با تخمک زن در رحم همسر قرار می‌گیرد که صاحب رحم و صاحب تخمک یک نفر است یا اسپرم مرد بیگانه با روش تلقیح داخل رحمی یا با تلقیح با تخمک او در آزمایشگاه و تلقیح خارج رحمی در رحم زن قرار می‌گیرد که باز هم زن صاحب رحم و صاحب تخمک یک نفر است. در هر دو مورد چون زن صاحب رحم و صاحب تخمک یک نفر است از جهت انتساب به مادر مشکلی نداریم و مادر طفل همان زن صاحب رحم و صاحب تخمک خواهد بود.

صورت دوم: اسپرم مرد و تخمک همسرش در آزمایشگاه تلقیح شود و بعد نطفه منعقد شده و جنین به رحم شخص ثالث انتقال داده شود یا اسپرم مرد با تخمک زن بیگانه مخلوط شود و بعد نطفه منعقد شده به رحم همسرش منتقل شود که در این موارد زن صاحب تخمک متغایر با زن صاحب رحم خواهد بود حال در این صورت ملاک مادری به چیست به صاحب تخمک بودن یا به صاحب رحم بودن ؟

در این‌جا احتمالات و مبانی چهارگانه وجود دارد:

احتمال اول: ملاک مادری، صاحب رحم بودن است و مادر شخصی است که بچه را زاییده است. برای این نظریه به دو وجه استدلال شده است:

وجه اول: به حسب متفاهم عرفی، مادر بودن به این است که جنین در رحم شخصی قرار بگیرد و از و تغذیه کند و از او هم متولد شود و به نظر عرف، مادر حامل جنین است و ملاک مادر بودن حمل جنین است، همان گونه که در لغت نیز آمده است: «الأم هي الوالدة»[3] و «الام هی الوالده القریبه التی ولدته والبعیده التی ولدت من ولدته».[4] در ادله شرعیه هم به این حیثیت حمل جنین توجه ویژه‌ای شده است و در آیات کریمه نیز جایی که صحبت از مادر و لزوم احترام به مادر است از مادر به عنوان حامل جنین یاد شده است، ﴿حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى‌ وَهْن﴾[5] مادرش او را با زحمت حمل کرد، همچنین ﴿حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً﴾[6] مادرش او را به دشواری حمل کرد و به دشواری به دنیا آورد.

در آیه شریفه: ﴿وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ في‌ بُطُونِ أُمَّهاتِكُم﴾[7] و زمانی که در شکم مادرانتان جنین بودید. و آیات دیگر[8] که مفاد آنها اینست که مادر آن کسی است که حمل و زایمان می کند و رنج و مشقت بارداری را تحمل می کند که در آنها آنچه در مفهوم مادری مورد توجه قرار گرفته است، حیثیت حمل و ولادت طفل از او می‌باشد و این که مادر پناه و پرورش دهنده جنین بوده است همچنین در روایات متعدد هم به این نکته اشاره شده است مثل: «دیه الجنین فی بطن امه»[9] دیه جنین در شکم مادرش.... «الولد فی بطن امه غذاوه الدم»[10] فرزند در شکم مادرش، غذایش خون است و روایات دیگر.[11] پس نسبت به مفهوم مادری، حامل جنین بودن و حیثیت ظرفیت و وعاء بودن برای نطفه مرد لحاظ شده است، همان گونه که در روایات باب نکاح سفارش شده است که در انتخاب همسر دقت کنید که می‌خواهید نطفه خود را در چه ظرفی قرار داده و پرورش دهید[12] و یا در حدیث از امام صادق(ع)آمده است:«إنّما المرأة وعاء[13] همانا شأن زن ظرف بودن است.

بنابراین، همان گونه که در ارتکاز و فهم عرفی نسبت به زن حیثیت ظرفیت لحاظ شده است، در آیات کریمه و روایات نیز به این حیثیت در مورد زن توجّه شده است و حامل جنین و زن نگهدارنده جنین، مادر حقیقی می‌باشد[14] و حیثیت أخذ تخمک از او در فهم عرفی و آیات کریمه و روایات لحاظ نشده است. و از لحاظ علمی هم طفل صفات ژنتیکی را بیشتر از بانوی صاحب رحم اخذ می کند که رشد جسمی و روانی و تغذیه اش از او می باشد.

وجه دوم: اگر از جهت فهم عرفی نیز تردید وجود داشته باشد ولی به واسطه دلیل شرعی که در مقام تعیین ملاک مادر بودن است، شک بر طرف می‌شود. در سوره مبارکه مجادله درباره ظهار آمده است: ﴿الَّذينَ يُظاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسائِهِمْ ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلاَّ اللاَّئي‌ وَلَدْنَهُم‌﴾[15] آنان که با زنانشان ظهار می‌کنند آن زنان، مادران آن‌ها حساب نمی‌شوند بلکه مادرانشان کسانی‌اند که آن‌ها را زاییده‌اند.

از این آیه مبارکه استفاده می‌شود که مادر حقیقی شخص، حامل جنین و آن کسی است که بچه از او متولد می‌شود و ملاک در مادری، والده بودن و صاحب رحم بودن است.