حکم برخی صور فرضی/تلقیح مصنوعی /فقه پزشکی

موضوع: فقه پزشکی/تلقیح مصنوعی /حکم برخی صور فرضی

بررسی حکم برخی از صور فرضی تلقیح داخل رحمی

در این قسمت حکم برخی از صور فرضی لقاح مصنوعی که امکان دارد در آینده با پیشرفت علم پزشکی و مهندسی ژنتیک به وقوع بپیوندد را از نظر فقهی بررسی خواهیم کرد:

صورت اول: استفاده از رحم حیوان

به این صورت که اسپرم مرد در رحم حیوان قرار بگیرد و عملیات تلقیح در داخل رحم حیوان ماده صورت پذیرد و موجودی از آن متولد شود.

وجهی که برای جواز این صورت از تلقیح گفته شده اینست که ادله حرمت سابقه ناظر به جایی بود که تلقیح بین دو انسان و زن و مرد اجنبی صورت پذیرد و در روایات، حرمت افراغ منی در رحم انسان دیگر مطرح شده بود، لذا این صورت که افراغ منی در رحم حیوان است از دائره شمول ادله متقدمه خارج است ولی می‌توان حداقل چهار وجه برای حرمت این صورت ذکر نمود:

وجه اول: گرچه مورد روایات سابقه حرمت افراغ منی در رحم زن اجنبی است ولی به الغاء خصوصیت حکم حرمت شامل محل بحث هم می‌شود چون متفاهم عرفی از ادله سابقه اینست که آنچه در حق مرد نسبت به استیلاد جایز است قرار دادن اسپرم مرد در رحمی است که نزدیکی و جماع با او جایز است[1] ، رحمی که ارتباط و مقاربت با او حلال است می‌تواند طریق برای استیلاد مرد مسلمان قرار بگیرد. لذا استیلاد از طریق رحم حیوان خلاف مستفاد از روایات سابقه است.

وجه دوم: از برخی روایات مثل روایت اسحاق بن عمار «...لوضعه إياها في غير موضعها الذي أمر الله به»[2] استفاده می‌شود که اسپرم مرد باید در موضع مقرر شرعی خود که رحم همسرش است قرار بگیرد.و اگر در موضع مقرر و جایگاهی که شریعت برای آن مشخص نموده است قرار نگیرد حرام است، و رحم حیوان موضع مقرّر شرعی برای اسپرم مرد نیست.

وجه سوم: تمسک به آیات شریفه در رابطه با حفظ فرج[3] به این تقریب که مستفاد از آیات کریمه این است که شأن و وظیفه مرد مسلمان اینست که فرج خود را از تمام افعال مناسب با فرج مثل جماع و ارتباطات جنسی و استیلاد حفظ نماید مگر نسبت به همسر خود، لذا استیلاد مرد مسلمان هم باید منحصر به همسرش باشد، در نتیجه استیلاد مرد مسلمان از غیر زوجه مثل رحم حیوان به مقتضای آیه کریمه حرام است.

وجه چهارم: بچه‌دار شدن مرد مسلمان از حیوان از مستنکرات و مقبوحات نزد متشرعه است و ارتکاز متشرعی که نشأت گرفته از تعالیم دینی و تربیت اسلامی است بر منکر بودن و قبیح دانستن و حرمت این عمل است.

صورت دوم: اخذ تخمک از حیوانات

به این صورت که اسپرم مرد با تخمک حیوان در رحم همسر خود تلقیح بشود، یعنی فقط چون زن تخمک مناسبت ندارد، تخمک از حیوان اخذ شده و در رحم او کاشته می‌شود تا با اسپرم همسر او تلقیح شود.

و ما چون در مرحله دوم که اخذ تخمک از زن اجنبی بود قائل به حرمت شدیم در این قسم هم قائل به حرمت می‌شویم و همان ادله حرمت و اینکه استیلاد باید از طریق علقه زوجیّت باشد در این صورت هم خواهد آمد.

صورت سوم: اخذ اسپرم از حیوانات

به این صورت که اسپرم را از حیوان گرفته و در رحم زن قرار می‌دهند که با تخمک زن تلقیح شده و جنین متولد شود. وجه جواز این صورت از تلقیح اینست که موضوع حرمت در ادله سابقه افراغ منی رجل در رحم زن اجنبی بود و این عنوان در این صورت منتفی است و مقتضای اصل عملی جواز و حلیت این صورت است.

ولی می‌توان قول به حرمت را در این صورت تقویت و انتخاب نمود به این تقریب که گرچه مورد روایات افراغ منی مرد است ولی به مناسبت حکم و موضوع استفاده می‌شود که شأن زن مسلمان اینست که حمل و فرزندش بوسیله اسپرم کسی باشد که جماع و نکاح با او جایز است، متفاهم عرفی اینست که ملاک، حامله شدن از شخصی استکه ازدواج و مقاربت با او جایز است.[4]

مضافاً به اینکه مستفاد از آیه حفظ فرج اینست که زن مسلمان باید خود را از افعال مناسب با فرج از غیر شوهر خود حفظ کند و از چیزی که جایگزین شوهر او بشود مثل اسپرم از غیر شوهر هر چند اسپرم حیوان باشد، باید جلوگیری کند و الّا بر او حفظ فرج صادق نخواهد بود.علاوه بر اینکه خود حامله شدن زن مسلمان از اسپرم حیوان از امور مقبوحه و مستنکرات نزد متشرعه است.

مرحوم آیت الله تبریزی در جواب استفتائی در این زمینه تصریح کرده‌اند که باردار شدن زن مسلمان از اسپرم حیوانات جایز نیست.[5]