1405/08/17
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه مساله 17 تحریرالوسیله /ارباح المكاسب /كتاب الخمس

موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /ادامه مساله 17 تحریرالوسیله
بررسی نظر محقق همدانی
حاج آقا رضا همدانی عبارتی دارد که با نظر ما فرق میکند. ایشان میخواهد بین جایی که خریده است و جایی که ثمن را نگه داشته است، فرق نگذارد و بگوید در هر دو مورد خمس ندارد: نعم لو لم يتمكن فيما بعد من أن يحج الا بحفظ هذا الربح لمؤنته لا يبعد ان يعد حينئذ من مؤنته في هذه السنة حيث يجب عليه حفظه لتفريغ ذمته عن الواجب كما لو وجب عليه امر بنذر و شبهه و لم يتمكن من الخروج عن عهدته الا بجمع ما يفضل عن مؤنته من الأرباح في سنين متعددة فإنّه على الظاهر يعدّ حينئذ من المؤنة بل من أهمّها كما أنّ من جملة المؤنة بل من أصله تفريغ ذمّته عمّا عليه من الديون و أروش الجنايات و الديات و قيم المتلفات.[1]
شخص می داند اگر 100 هزار تومان ربح امسال را پس انداز نکند، با ربح سال دیگر به تنهایی نمیتواند مکه برود. به ملاحظه وجوب حج،گفته می شود این مؤونه امسال است؛ چون انجام واجب متوقف بر حفظ و پس انداز آن است و لذا اگر نگه داشتن پول واجب بود، مؤونه بر او صدق می کند.
همین نکته از کلام مرحوم شیخ انصاری هم استفاده میشود. ایشان در بحث فاضل مؤونه میفرمایند: و هذا بخلاف غير الحجّ من الواجبات الشرعيّة و العرفيّة التي يجب تحصيل الاستطاعة لها كالكفّارات و الغرامات و شراء الدار و نحوها ممّا يلزم عرفا، فإنّ ما يفضل عن مئونة سنته و إن لم يف بتحصيل ذلك الأمر اللازم إلّا أنّ حفظه ليضمّ إليه ما يفضل عنه في سنة أخرى فيحصّل ذلك الأمر اللازم، معدود عرفا من المئونة.[2] ایشان میگوید سائر دیون و واجبات را به وجوب حج قیاس نکنید؛ چون وجوب حج، از واجبات مشروطه است و حفظ موضوع در واجبات مشروطه واجب نیست؛ امّا در واجبات مطلقه مثل دیون و جهیزیه و خریدن خانه، حفظ موضوع واجب است.از ربح امسال پول خانه بهدست نمیآید؛ امّا با ضمیمه چند سال میتواند بخرد. به همین خاطر حفظ و پس اندز پول واجب است.
ولی همان طور که بیان شد به پس انداز عین پول برای تهیه مئونه در سالهای آینده خمس تعلّق می گیرد چون ربحی است که در مئونه صرف نشده است و این بحث تتمهای دارد که در مسأله 22 خواهد آمد إن شاء الله.
مسأله هجدهم: فوت مکلف در بین سال خمسی
«لو مات في أثناء حول الربح سقط اعتبار إخراج مئونة بقية السنة على فرض حياته، و يخرج خمس ما فضل عن مئونته الى زمان الموت».[3]
در این مسأله فروعی ذکر میشود:
فرع اول: در صورتی که مکلّف در بین سال فوت کند، آیا مخارج بقیه سال از مؤونه است؟ مثلاً فرض کنید زید 100 تومان در ماه ششم از سال خمسی فایده برده است، روز بعد زید فوت کرده است، مخارج شش ماه آینده به مقدار 100 تومان میباشد، این 100 تومانی که زید در روز فوت دارد، خمس دارد؟ اگر گفتیم مخارج بعد از موت کسر میشود؛ یعنی مخارج سنه مطلقا خمس ندارد. در این فرض این 100 تومان - که مانده است - خمس ندارد.
اگر گفتیم مخارج شش ماه بعد از فوت، از مؤونه نمیباشد، آن 100 تومان خمس دارد. اگر خمس نداشته باشد، 100 تومان جزء ترکه است و اگر خمس داشته باشد، 80 تومان جزء ترکه است و 20 تومان آن به اهل خمس داده میشود. مشهور فقها میگویند مؤونه بعد از فوت، از ادله خمس استثناء نشده است. دلیل بر این مدعا این است که: در روز فوت، شخصی نیست که مؤونه او کسر شود. اگر ساعت 8 مرده است، ساعت 9 زید نیست که مؤونه او کسر شود مئونه از قبیل سالبه به انتفاعء موضوع است. همچنین مؤونه عیال زید تا شش ماه دیگر کسر نمیشود؛ چون ساعت 9 زید مالی ندارد که از آن، مؤونه عیال او برداشته شود و اموال او با فوت، به ورثه رسیده است.
افزون بر این، نفقه عیال بر زید مرده واجب نمیباشد که مؤونه او حساب باشد. مرحوم آیت الله خویی در این باره می گوید: أنّ الاعتبار في الاستثناء بالمئونة الفعليّة لا التقديريّة، فلا يوضع عن الربح إلّا المقدار الذي صرفه خارجاً، و يرجع فيما عداه إلى عموم وجوب الخمس، إذ لا مئونة بعد الموت، فإنّها سالبة بانتفاء الموضوع.[4]
فرع دوم: پرداخت خمس مازاد در روز فوت، وجوب فعلی دارد یا خیر؟ جواب این است که پرداخت آن خمس، وجوب فعلی دارد؛ زیرا اطلاق ادله خمس میگوید خمس واجب فوری میباشد، این اطلاق تا وقتی که زید زنده است، تقیید خورده است، حق تأخیر تا آخر سنه را دارد؛ امّا با مردن او، حق تأخیر از بین رفته است. لذا اول باید خمس را بدهند و بعد بین ورثه تقسیم کنند.
فرع سوم: مصارف تجهیز میّت- به مقدار واجب - از مؤونه است یا خیر؟ فرض کنید زید در حال فوت، 100 تومان ربح داشته است و مخارج تجهیز او 80 تومان است، پول کفن و دفن و کافور و سدر، 80 است. این نفقه تجهیزات از مؤونه است یا خیر؟ اگر از مؤونه باشد خمس ندارد و الا خمس دارد. دو احتمال در این فرع وجود دارد:
احتمال اول: مخارج دفن و کفن، از مؤونه است. براین اساس، این مخارج خمس ندارد؛ چون اطلاقات ادلۀ خمس، به مؤونه تقیید شده است.
احتمال دوم: مخارج خمس دارد؛ چون این مخارج، مؤونة الرجل نمیباشد. ادلۀ استثناء مؤونه از این مخارج انصراف دارند. مخارج رجل، یعنی اموری که به گردن او افتاده است و او باید انجام بدهد. کفن و دفن کردن وظیفه ورثه است. پس این مخارج از مؤونه انصراف دارد و لذا خمس دارد به نظر همین احتمال اقرب به واقع است.
فرع چهارم: اگر شخص برای خودش پنجاه سال قبل کفن خریده باشد، این کفنی که زید 50 سال قبل خریده است، خمس دارد یا خیر؟
اگر دارد خمس قیمت خرید آن واجب است یا خمس قیمت فعلیه؟در این مسأله دو احتمال است:احتمال اول: این کفن خمس دارد، و خمس قیمت فعلی کفن واجب میباشد. دلیل بر این احتمال این است که: کفن در سالی که خریده شده، در مؤونه صرف نشده است؛ چون در آن سال نمرده است.
در استفتائات مرحوم امام خمینی هم آمده است: «شخصى از ربح در اثناء سال - كه هنوز خمس به او تعلّق نگرفته است و سالش نرسيده است - كفنى براى خود و عائلهاش خريد مىنمايد، سر سالش كه رسيد بايد خمس و قيمت آن كفنى را كه خريده بدهد يا نه؟ و بر فرض داشتن خمس، به قيمتى كه خريده است بدهد يا قيمت فعلى هرگاه قيمت زياد شده باشد؟ج- بايد خمس آن را به قيمت فعلى بدهد».[5]
پس احتمال اوّل این است که گفته شود کفنی که خریده شده است، هم خمس دارد و هم قیمت فعلی آن باید داده شود.
احتمال دوم: آن کفن خمس ندارد. نظر برگزیده همین است. دلیل بر این احتمال دو مطلب است:
مطلب اول: خرید کفن حداقل در بین عرف مردم متشرعه متعارف است، اگر خرید کفن متعارف شد، آنچه که متعارف است، از مؤونه است، لذا نفسِ خرید کفن، مؤونه بوده است نه پوشاندن کفن، در پنجاه سال قبل، پوشاندن مؤونه نبوده؛ چون نمرده است؛ امّا خریدن آن مؤونه بوده است. پس این کفن خمس ندارد و لو 50 سال بعد بمیرد.
مطلب دوم: از طرفی در اسلام خرید کفن از مستحبات است و از طرفی صرف پول برای انجام مستحبات از مئونه حساب می شود و خمس ندارد.
در توضیح مؤونه گفتیم: آیا مطابق شأن باشد یا خیر؟ بعضی بین امور دنیویه و دینیه تفصیل دادهاند و میگویند در امور دینیه اگر بیشتر از شأن باشد، خمس ندارد. ما در این مورد حرف داشتیم؛ امّا اصلش را که امور مستحبی خمس ندارد، قبول داشتیم) پس این کفن خمس ندارد؛ چون مؤونه است. نتیجه آن که طبق نظر ما، این کفن خمس ندارد.