تفسیر المیزان و تفسیر مواهب لرحمن/مقود از فی سبیل الله /آیات الجهاد

موضوع: آیات الجهاد/مقود از فی سبیل الله /تفسیر المیزان و تفسیر مواهب لرحمن

قتال فی سبیل الله؛ تفیسیر المیزان و مواهب الرحمن

آیه 190از سوره بقره که بعد از آیه مبارکه 39 سوره حج مطرح کرده بودیم .در آیه 39 تا 41سوره حج : ﴿أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ﴾[1] بحث کردیم وآنچه علامه طیاطیایی ذیل آیه بحث کرده بودند به طور مختصر بیان کردیم.

در آیه 190سوره بقره وارد تفسیر مبارک المیزان شدیم که در ج2ص59 از آیه 190تا 195 مطرح کرده اند وبحث های بسار مهم و کلیدی را مطرح کردند که به بعضی از آن ها خواهیم پرداخت .

نظر مرحوم سید عبدالاعلی سبزواری را هم فی الجمله مطرح کردیم که ایشان نکته هایی گفتند که اجمالا در این جلسه خواهیم گفت.

نگاه حقوقی آیه

یکی از نکاتی که هردو بزرگوار یعنی صاحب تفسیر مواهب الرحمان(ج3ص129) و هم صاحب تفسیر المیزان 0ج2ص59-74) بحث هایی اتفاقاً پخته و بانگاه حقوقی در مقام نقد شبهاتی که به اسلام وآموزه های حیات بخش قرآنی وارد شده است مطرح می کنند وبا بیان قدرتمند خودشان این شبهات به منطقی ترین شیوه مورد نقد قرار می دهند.

﴿قَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ.﴾[2] امر به قتال کرده و قتال را مقید به فی سبیل الله کرده است. اولاً فی سبیل الله را تفسیر می کنند و بعد از تفسیر سرّ این تحدید را بیان می کنند .

مقصود از سبیل الله؛ المیزان

در المواهب می فرماید مقصود از سبیل الله خدا راهی است که خشنودی خداوند متعال را تأمین و حاصل می کندوالمعنى : قاتلوا أيّها المؤمنون في سبيل الله ووجهه الكريم ونصرة دين الحق الذين يقاتلونكم وينكثون عهدكم ، ويريدون سفك دمائكم. مواهب الرحمن ج3ص129

مصود از راه خدا دین حق است یعنی این قتال در راه خشنودی خدا و مسیر خشنودی خدا و در پیروی از دین خودش می باشد.

در المیزان در تفسیر فی سبیل الله می فرماید: قید فی سبیل الله برای این است که يقصد بها وجه الله چون قتال به جهت اقامه دین وبه جهت اعلاء کلمه توحید است

وكونه في سبيل الله إنما هو لكون الغرض منه إقامة الدين وإعلاء كلمة التوحيد ، فهو عبادة يقصد بها وجه الله تعالى دون الاستيلاء على أموال الناس وأعراضهم فإنما هو في الاسلام دفاع يحفظ به حق الانسانية المشروعة عند الفطرة السليمة كما سنبينه ، فان الدفاع محدود بالذات ، والتعدي خروج عن الحد. [3]

اولاً قتال باید فی سلبیل الله باشد چون باید وجه خدا قصد بشود.

تعبیر عبادت در هردو تفسیر المیزان و مواهب آمده است وتفسیرشان این بود: سبیل الله یعنی راه تأمین کننده دین خدا و راهی که به اقامه و بالابردن کلمه توحید منتهی شود.

چراقید فی سبیل الله آمده است؟بیان هردو تفسیرگرانسنگ که در اعلی درجه دانش اند و در عمق ژرفایی هستند بیانشان، بیان حقوقی است ه بادقت در این بیان روشن می شود که چگونه تشریح قتال در کادر مسائل حقوقی آن هم حقوق فطری توحیدی قرار می گیرد. این دو بزرگوار دو بیان دارند در تبین راز ومرز این قید وراز ورمز این فلسفه جهاد.

مقصود از فی سبیل الله؛ مواهب الرحمن

چون جهاد اسلامی به منظور جلی رضایت خدا است لذاباید تنها وجه خدا در رضایت و قصد خدا مورد توجه باشد. از همه جهات دیگر و اضافات دیگر وجمیع شهوات این قصد پالوده و پالایش شودومبری گردد

ويستفاد من قوله تعالى : (فِي سَبِيلِ اللهِ) أنّ الجهاد عبادة لا بد وأن يقصد به وجه الله تعالى ، وفيه إشارة إلى قطع جميع الإضافات ، والقلع عن جميع الشهوات ، وإبطال ما كان عليه أهل الجاهلية والهمجية من قتل الناس ، والاستيلاء على أموالهم ، وهتك أعراضهم من غير سبب ولا غرض عقلائي ، فضلا عن أن يكون في سبيل الله تعالى. مواهب الرحمن ج3ص129

در جاهلیت گذشته چه در گذشته و چه در مدرن، جنگ ها و کشتارها به مقصود استعلا و مسلط شدن و استکبار است.جنگ ها تعرض و هتک عرض ها و آبروها و نابود کردن یا غصب اموال است. اما فی سبیل الله جهاد اسلامی و قتال مومنین را از این ها جدا می کند.

فإنّ الإسلام إنّما جاء لحفظ إنسانية الإنسان والدفاع عن الأنفس والأموال والأعراض. مواهب الرحمن ج3ص129

این که بیان، یان حقوقی است از این جهت است که می فرمایند غایة العایات و اقصی الاغراض رضایت الهی است.

بالاترین و زیبا ترین و فاخر ترین عبارت هم در تفسیر این قید وهم در توجیه وهم در تعلیل وهم در بیان این تقیید است. قید فی سبیل الله به این جهت است که صیانت از انسانیت انسان از اهداف اوست و جهادش یاید برای جلب رصای خدا باشد نه برای جلب ارضائ خواسته های شیطانی که برای به نمایش گذاشتن قدرت طلبی و خشونت و نفرت و انزجار. اعلائ حق و حفظ انسانیت کجا وکشتن دیکتاتورها کجا؟

علامه طباطبایی همین بیان را دارند شاید جامع تر:

فإنما هو في الاسلام دفاع يحفظ به حق الانسانية المشروعة عند الفطرة السليمة كما سنبينه. [4]

دفاع در اسلام هجومی نیست حقوق انسانیت انسان است نه حزب کذا. باید ببینیم سر این تقیید چیست که در جلسات بعد خواهد آمد انشاالله.