1405/06/18
بسم الله الرحمن الرحیم
شان نزول و بحث ادبی آیه/ایه 39 سوره حج /تفسیر آیات جهاد
موضوع: تفسیر آیات جهاد/ایه 39 سوره حج /شان نزول و بحث ادبی آیه
زمان و بستر تاریخی نزول آیه
«از زمان نزول آیه شریفه از هجرت مدنیه این آیه در مدینه نازل شده ولی هجرت به حبشه زمانی است که هنوز از مدینه به خاطر کاهش صدمات و لطمات و آزار و اذیت ها پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) به آنها اجازه داد هجرت کنند درمکه بودن ولی این آیه در مدینه نازل شده پس ما الان میخوام بگوییم که مرحوم علامه که فرمودند اذن نه این اذن نه اخباری نیست انشاییست مؤیدش میشه اون شأن نزول که ما اون شأن نزول را بیابیم چیکار بکنیم؟ نگاه بکنیم. درست شد؟ این یه مطلب پس اذن نه اخبار نیست انشایی و مبدأ این اذن و تجویز هم بعد از هجرته از مکه به مدینهست. درست شد؟ حالا سال دوم بوده که این آیه نازل شده..»
پیوند سیاقی آیات و روششناسی علامه طباطبایی
«این را باید باز به هم به تاریخ نزول این آیه هم به تاریخ اسلام نگاه کنیم. ببینیم که مورخین تاریخ دقیق دستور جهاد را که این به اصطلاح نکته دوم که شما فرمودید پیوند این آیه است پیوند این آیه است به آیات قبل و آیه قبل. پیوند این آیه و ارتباط این آیه با آیه قبل و کلاً پیوند این آیه با آیات قبل و بعد. مرحوم علامه از دو پیوند بحث به میان آوردهاند… من میخواستم راجع به این پیوند، علامه اینجا و خیلی جاهای قرآن اگر ما بخوایم اینطوری معنا بکنیم، یعنی یک نگاه کلان، کلانی داشته باشیم در خیلی از جاها مرحوم علامه به ظهور سیاقی استدلال میکند. به ظهور سیاقی استدلال میکنه و با تکیه بر ظهور سیاقی آیات، یک ادعایی را اثبات و ادعای طرف مقابل رو مورد نقد قرار میدهد»
تحلیل ادبی و نحوی (نقش «بدل»)
«اولاً از نظر ادبی گفتهاند للذین یقاتلون بدل است از الذین آمنوا در جمله قبل. میدونیم بدل یکی از توبع است. بدل یکی از توبع در ادبیات وقتی که ما گفتیم این از توبع جمله قبلی است. از متعلقات جمله قبلی است آیه رو به همدیگه متصل دیدیم. آیه رو به همدیگه از نظر ادبی و طبعاً از نظر معنوی متصل دیدیم. اینجا پس اگر عدل باشد فعلمون میاد دیگه. یدافع عن الذین آمنوا یدافع عن الذین یقاتلون متعلقشون میشود ان الله یدافع عن الذین آمنوا .
تفاوت معنایی «اذن» و «دفاع»
«مؤمنان، هم مشمول دفاع، نصرت و ولایت الهی هستند و هم مورد “اذن” و عنایت ویژه او قرار گرفتهاند. در حقیقت، ما با دو نوع عنایت مواجهیم؛ عنایت نخست در آیهی ﴿اِنَّ اللَّهَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا﴾ بیان شده و عنایت دوم، در آیهی «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ». خداوند در این آیات، هم دستورِ دفاع و اذنِ جهاد را برای آنان صادر فرموده و هم شخصاً از آنان دفاع میکند.
علامه طباطبایی با تکیه بر مباحث ادبی، پیوند سیاقیِ این آیه را با آیه پیشین بررسی میکند. ایشان معتقدند که عبارت ﴿لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ﴾ در حکم “بدل” برای «الَّذِینَ آمَنُوا» در جمله قبل است. از آنجا که “بدل” از توابع محسوب میشود، این پیوندِ نحوی، آیه را از نظر لفظی و معنوی به آیه قبل متصل میکند. در واقع، وقتی میگوییم «یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» و «أُذِنَ لِلَّذِینَ…»، در مییابیم که این دو عبارت به گروه واحدی اشاره دارند؛ همان مؤمنانی که در آیه قبل ذکر شدند.
نکته ظریف دیگر، تفاوت در حروفِ جر و نحوهی تعدیِ فعل است. «یُدَافِعُ» با حرفِ جرِ «عَن» متعدی میشود (به معنای دفاع از کسی)، اما فعلِ «أُذِنَ» با حرفِ «لام» (به معنای اجازه برای کسی) به کار میرود. تفاوت در مادهی این دو فعل، تفاوت در نوعِ انتسابِ آنهاست؛ دفاع، حمایتی است که متوجهِ مؤمنان میشود، در حالی که اذن، حکمی است که برای آنان صادر شده است. در قواعدِ صرف و نحو، هرگاه فعل بخواهد به مفعولِ خود تعدی کند، از واسطههای متفاوتی استفاده میکند؛ لذا در اینجا «دفاع» واسطهی «عن» و «تجویز (اذن)» واسطهی «لام» را برای پیوند با مفعول طلب میکند.»
نقد نظریات مخالف
«مورد نقد قرار میده. درست شد؟ و اتفاقاً در اینجا در مقابله نظری که اولین آیه تجویز جهاد رو غیر از این آیه قرار میده، آیه ۱۹۰ از سوره بقره، یا آیه ۱۱۱ از سوره توبه با تکیه بر ظهور سیاقی دو را نقد میکند که توضیح آن را در جلسه بعدی خواهم گفت.»
