عوارض ذاتی علم/تعریف علم /ممتن خوانی و مرور

موضوع: ممتن خوانی و مرور/تعریف علم /عوارض ذاتی علم

مروری بر مباحث کفایه

مرحوم آخوند به تعریف علم، هر علمی هعم از علوم حقیقی و اعتباری پرداختند.

علوم حقیقی یعنی علومی که در ارتباط با حقائق و تکوینیات ویا از وجود و وجودیات بحث می کند. امور متاثر در وعا خارج.

علوم اعتباری علومی هستند که در آن از حقائق اعتباری که وعایی جز صرف اعتبار و فرض بر آنها متصوّر نیست.مثل علم فقه که از احکام فعل مکلف بحث می کنند چه احکام خمسه تکلیفیه یا احکام وضعیه که این احکام وعایی جز ظرف اعتبار ندارند. وجوب ، حرمت، استحباب ، اباحه و کراهت که احکام تکلیفیه هستند و صحت و فساد ، حجیت و امانت و... که این ها از قبیل امور اعتباری هستند اموری که عهده دار این امور باشد امور اعتباری تعربف می شود و مرحوم آخوند ابتدای کفایه به تعریف موضوع علم به طور مطلق و جامع پرداختند.

نکته:

دو مطلب در تعربف مرحوم آخوند آمده است:

إنّ موضوع كلّ علم ، وهو الذي يبحث فيه عن عوارضه الذاتية ـ أيّ بلا واسطة في العروض.[1]

تعریف موضوع علم است که تعریف را به شکل ( ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه) هرعلم از این علوم را که فرض کنیم موضوعی دارند که در تعریف علم در کلام مرحوم آخوند عبارت است از این که از عوارض ذاتی آن علم بحث می شود.

تعریف عرض ذاتی

أيّ بلا واسطة في العروض :عرض ذاتی عبارت است از عرضی که حملش بر موضوع واسطه در عروض نداشته باشد مثل المیزاب جارٍو جالس السفینة متحرکٌ. وقتی این دو قضیه را بررسی می کنیم می بینیم محمول متحرک و محمول جاری و جارٍ وصف میزاب نیست مجازاً وصف جریان را به میزای حمل می کنند در حقیقت وصف ماء است آبی که در ظرف قرار دارد جاری است ولی با قرینه حال و محل به میزاب نسبت می دهند. همین گونه در مساله جلوس.

می فرمایند قضایا یا از قضایای جالس السفینة متحرک است که از قضایای استطرادی است و طرداً للباب بحث شده است وجز مباحث علم نیست . هر قضیه ای که وزان محمول به موضوع وزانش این دو قضیه باشد جز مباحث علم نیست ولی اگر قضیه ای محمول بر موضوع حمل شد و واسطه نداشت یا واسطه داخلی مساوی بود یاخارجی مساوی بود که هفت نوع قضیه ذکر کردیم که مثال امروز قضیه هشتم است چون واسطه ر عروض دارد خارج است ما بقی قضیه ای که مقتضای ذات موضوع است مثل الانسان متعجب که تعجب مقتضای ذاتش است الانسان ضاجک به مقتضای تعجب است چه قضیه ای که واسطه در ثبوت دارد که واسطه در ثبوت امر مباین است مثل الماء حار این حرارت وصف خود موضوع است حقیقتا خود آب داغ است گرچه موجدش آتش است . همه این هفت دسته از مواردی است که جز مبادی اصلی علم هستند. سه قسم عرض ذاتی است و سه قسم عرض غریب و یک قسم عرض اختلافی است. اگر گفتیم الانسان متحرک بالاراده لانه حیوان این حیوان واسطه است جزء داخلی است .

لازمه تعریفی که مشهور ارائه دادند باعث خروج بسیاری از مباحث از علم است . مثل علم نحو از نصب و رفع و جر بحث می شود. این عروض به واسطه اخص است کلمه با اسم فاعل یکی نیستند و اسم فاعل یکی از مصادیق کلمه است .

در علم فقه موضوع فعل مکلف است مثل وجوب زکات، خمس یا از حرمت بحث می کنند وجوب و حرمت عارض بر فعل مکلف می شود به واسطه اخص. به واسطه تعریف مشهور بسیاری از مسائل از علم فقه خارج می شود اما طبق نظر آخوند بسیاری از مسائل داخل در علم هستند از هرچیزی بحث کنیم جز عرض ذاتی علم است. در مثال امروز طبق مشهور خارج از علم است .

در هرعلمی موضوع لازم داریم و این موضوع لازم نیست جدای از سایر موضوعات مباحث باشد چون اصولیون می گفتند موضوع علم اصول ادله اریعه است ولی مرحوم آخوند می گویند عین المسائل است پس دو بیان دارد که جامع ذاتی است یا جامع عنوانی . جامع ذاتی مثل انواع حیوانی رابطه کای و فرد و جامع انتزاعی مثل کلمه و کلام و کلمه را عقل با باتوجه به مصادیق مختلف که جهت جامعی دارند انتزاع می کنند.

والكلي الطبيعي موجود في الخارج بوجود افراده.[2]