فنای لفظ در معنی/كيفية استعمال المجازي /المقدمة

موضوع: المقدمة/كيفية استعمال المجازي /فنای لفظ در معنی

وضع الفاظ عبادات و معاملات (ادامه بحث)

. بیان مسئله اصلی و مناقشه در تحقق وضع با استعمال

بحث درباره این است که اگر بخواهیم «وضع تعیینی» را با نفس «استعمال» تحقق ببخشیم، چه شرایطی پیش می‌آید:

    • مبنای مرحوم آقا و مرحوم نائینی: استعمال را در تفسیرِ «فنای لفظ در معنا» می‌دانند.

    • اشکال مرحوم نائینی بر مرحوم آخوند: این کار نیازمندِ «اجتماع لحاظین» است؛ یعنی لازم است هم به لفظ نظر استقلالی کنیم (به اقتضای وضع) و هم آن را فانی در معنا بدانیم (به اقتضای استعمال) که محال است.

    • راه‌حل: اگر وضع را با «علامت دیدنِ لفظ و اماره قرار دادنِ آن برای معنا در مقام استعمال» محقق کنیم، اشکالِ اجتماع لحاظین پیش نمی‌آید.

سه ادعا درباره استعمال لفظ به قصد وضع

هنگامی که لفظی به قصد وضع برای یک معنا استعمال می‌شود، سه ادعا مطرح می‌گردد:

    • ادعای اول (استعمال حقیقی نیست): ضابطه استعمال حقیقی این است که قبل از استعمال، وضع صورت گرفته باشد. در اینجا فرض بر این است که وضع هنوز محقق نشده و با همین استعمال می‌خواهیم وضع را محقق کنیم؛ پس ضابطه استعمال حقیقی را ندارد.

    • ادعای دوم (استعمال مجازی هم نیست): ضابطه استعمال مجازی این است که قبلاً لفظ برای معنایی وضع شده باشد، سپس در معنای دیگر (با رعایت علاقه و مناسبت) استعمال شود (مثل استعمال «اسد» در «رجل شجاع»). در اینجا قبل از استعمال، وضعی صورت نگرفته است.

    • ادعای سوم (این استعمال صحیح است): معیار صحتِ استعمال، قبولِ ذوق و طبع است. هر جا ذوقِ سلیم و طبعِ مستقیم، استعمالی را بپذیرد، آن استعمال صحیح است. (البته مرحوم آخوند در محاضرات این مطلب را نمی‌پذیرند و فرموده‌اند این استعمال، استعمال حقیقی است).

دفاع مرحوم آخوند خراسانی از حقیقی بودنِ استعمال

مرحوم آخوند می‌فرمایند:

    • معیارِ حقیقی بودنِ استعمال، تقدمِ زمانیِ وضع بر استعمال نیست.

    • معیار این است که استعمال، مُؤخَّر و بعد از وضع نباشد.

    • اگر وضع و استعمال همزمان صورت بگیرند، استعمال حقیقی است.

    • این بحث شبیه مسئله «استعمال لفظ در لفظ» است که چهار صورت دارد (نوعاً، صنفاً، مثالاً، شخصاً).

نقد صاحب محاضرات بر مرحوم آخوند

    • مرحوم صاحبِ محاضرات، استعمال به قصد وضع در معنا را (برخلاف مرحوم آخوند) استعمال حقیقی می‌داند.

    • اما نظیری که مرحوم آخوند آورده (استعمال لفظ در لفظ) را قبول نمی‌کند.

    • اشکال: موردی که به عنوان نظیر آمده، استعمال لفظ در لفظ است و این مسئله با «استعمال لفظ در معنا» متفاوت است.

اطلاق لفظ و اراده نوع/صنف/شخص

    • باب اطلاق لفظ (اراده نوع، صنف، مثل، شخص) به باب وضع و استعمال مربوط نیست.

    • دلیل نیاز به وضع: معانی مورد نیاز در دایره محسوسات و معقولات نامحدود است و امکان احضار همه معانی بدون واسطه الفاظ وجود ندارد؛ لذا لازم است از طریق وضع الفاظ به معانی منتقل شویم.

    • اما در باب خود الفاظ، چون الفاظ محدود و قابل انتقال به ذهن‌اند، نیازی به وضع به آن شکل نیست