1404/08/20
بسم الله الرحمن الرحیم
امکان وضع تاییدی در الفاظ شرعی/كيفية استعمال المجازي /المقدمة
موضوع: المقدمة/كيفية استعمال المجازي /امکان وضع تاییدی در الفاظ شرعی
در ابتدا بحث درباره این بود که:
آیا شارع مقدس میتواند الفاظی را که در معاملات یا عبادات به کار میبرد، به صورت وضع تأییدی (یعنی تثبیت یک معنا بدون انشاء مستقیم، بلکه با خودِ استعمال) برای معانی جدید شرعی وضع کند؟
این پرسش به این دلیل مطرح شده بود که:
• گاهی در معاملات (مثل «بعت»، «اشتریت»، «أجرت»، «نکحت») شارع همان الفاظ عرفی را به کار میبرد، اما آثار و احکام شرعی بر آن مترتب میکند.
• اینکه آیا این استعمال شارع، خود به خود سبب «وضع» یک معنای شرعی جدید میشود یا خیر، محل بحث اصولی است.
به بیان دیگر:«آیا استعمال شارع، انشاء لازم یک وضع جدید برای لفظ است؟»
اشکال اولیه: اجتماع لازمین یا اجتماع دو لحاظ در یک وجود
مشکل اصلی این است که گفته میشود:وقتی شارع لفظی را استعمال میکند، باید هم:لفظ را به لحاظ طریقی (برای رساندن معنا) در نظر بگیردو هم لفظ را به لحاظ استقلالی (برای وضع کردن آن) لحاظ کند.این دو لحاظ، اگر در یک وجود واحد قرار بگیرند، ممکن است مستلزم اجتماع لحاظین متضاد یا امری شبیه «اجتماع علت و معلول در یک چیز» شود.
مرحوم آخوند خراسانی معتقد بود این اشکال جدی نیست.اما برخی اصولیون پس از او این مسئله را دقیقتر بررسی کردهاند.
پاسخ مرحوم اصفهانی (تقریر اول): اختلاف لحاظ در وجود واحد
مرحوم آیتالله اصفهانی در یکی از آثارش (حاشیه بر کفایه) چنین پاسخ میدهد:در یک موجود واحد، دو لحاظ میتواند تعلق بگیرد بدون اینکه تزاحم واقعی ایجاد کند.یعنی، شیء واحد میتواند هم علت و هم معلول لحاظ شود، اگرچه در ذهن ما دو اعتبار مختلف دارد.این راهحل بر پایهی اعتبارات عقلی است؛یعنی در عالم ذهن، یک «وجود واحد» میتواند محل چند لحاظ مختلف باشد.پس:
استعمال = لحاظ طریقی ووضع = لحاظ استقلالیو جمع این دو در یک واحد اشکالی ندارد.
پاسخ مرحوم اصفهانی (تقریر دوم): انشاء دو مرحلهای
تقریر دوم مرحوم اصفهانی در کتاب اصولش بیان شده است:اینجا میگوید وضع تأییدی از طریق استعمال، نوعی انشاء دو مرحلهای است:
1. مرحله اول: استعمال لفظ برای معنای مورد نظر شارع (که یک انشاء لازم ایجاد میکند).
2. مرحله دوم: همین انشاء لازم، ایجاد «نسبت وضعیه» بین لفظ و معنا میکند.
این تحلیل به این معناست که:استعمال شارع، خودبهخود دو اثر دارد:
• رساندن معنا (استعمال)
• تثبیت نسبت لفظ به معنا (وضع تأییدی)
پس هیچ دوگانگی لحاظ وجود ندارد.
تفاوت لحاظ طریقی و لحاظ استقلالی
این نکته درسی بسیار مهم است:
لحاظ طریقی
وقتی لفظ را «طریق» و «راهی برای رساندن معنا» در نظر میگیریم.
لحاظ استقلالی
وقتی لفظ را بهعنوان «موضوع» یک قرارداد یا وضع بررسی میکنیم.
در استعماللفظ فقط وسیله اشاره به معناست.
در وضع لفظ بهعنوان یک «ماهیت مستقل» مورد قرارداد قرار میگیرد.
مرحوم اصفهانی این تفاوت را چنین بیان کرده:«نظر فنايی به شخص لفظ است، اما نظر استقلالی به طبیعت لفظ.»یعنی ممکن است شخص لفظ در مقام استعمال فانی در معنا شود، ولی طبیعت لفظ در مقام وضع محل نظر باشد.
نظر مرحوم عراقی: تثبیت امکان وضع تأییدی
مرحوم آیتالله عراقی نیز مانند اصفهانی معتقد است:
• استعمال شارع میتواند یک معنای شرعی جدید را برای لفظ تثبیت کند.
• این موضوع را در دو اثرش، یعنی: «نهایة الأفکار» و«بدایع الأفکار» (جلد اول، ص ۳۰)
تصریح کرده است.بهویژه توضیح میدهد که استعمالی که «انشاء وزن» ایجاد میکند، میتواند رابطه وضعیه میان لفظ و معنا را برقرار کند.
دو تفسیر از حقیقت استعمال
تفسیر اول: لفظ «علامت» اراده معناست
بر اساس این نظریه که با نظر آخوند و نائینی سازگار است:لفظ بهعنوان نشانهای قراردادی برای معنا عمل میکند.در این نگاه، لفظ فانی در معنا نمیشود.بنابراین جمع بین لحاظ طریقی و استقلالی راحتتر حل میشود.
تفسیر دوم: لفظ «فانی در معنا» میشود
در این دیدگاه:لفظ هنگام استعمال، بهگونهای محو در معنا میشود که گویا اصلاً استقلال ندارد.این دیدگاه نزد برخی متکلمان و اصولیان قدیم مشهورتر بوده.اما با این تحلیل، جمع بین دو لحاظ سختتر میشود.
نتیجهگیری نهایی
بر اساس تحلیلهای ارائه شده:اگر استعمال را علامتگذاری بدانیمهیچ اشکالی در امکان وضع تأییدی از طریق استعمال وجود ندارد.
اما اگر استعمال را فنای لفظ در معنا بدانیمممکن است اشکال اجتماع دو لحاظ (لازمین) همچنان باقی بماند.
به همین دلیل، تحلیل علامتبودن لفظ در استعمال، در فضای اصولی امروز قویتر پذیرفته شده است.
منابع و ارجاعات
در خلال بحث به این منابع ارجاع شد:
• «محاضرات»، جلد ۱، صفحه ۲۰۷
• «بدایع الأفکار»، جلد 1، صفحه 30
• مباحث مرحوم آخوند در کفایه
• حاشیه و اصول مرحوم اصفهانی
