نظر مرحوم اصفهانی در وضع تعیینی/كيفية استعمال المجازي /المقدمة

موضوع: المقدمة/كيفية استعمال المجازي /نظر مرحوم اصفهانی در وضع تعیینی

موضوع: نقد و بررسی راهکار دوم محقق اصفهانی در باب «وضع تعیینی به‌واسطه استعمال»

راهکار جدید محقق اصفهانی در «الأصول على نهج الحديث»

در این جلسه، دیدگاه متأخر مرحوم میرزای اصفهانی (در کتاب الأصول على نهج الحديث) برای حل شبهه «اجتماع لحاظین» بررسی می‌شود. ایشان در این مرحله تلاش می‌کنند تا با تغییر رویکرد، مسأله را از طریق «رابطه علیت» (سببیت) حل کنند. به این معنا که خودِ عمل «استعمال»، به عنوان علت و سببی برای تحقق «وضع» در نظر گرفته می‌شود.

تفکیک به دو عمل مجزا (انشاء لازم و انشاء ملزوم)

برای فرار از تناقضِ جمع شدن دو لحاظ متضاد در یک فعل واحد، محقق اصفهانی در اینجا قائل به وجود دو فعل (انشاء) مجزا می‌شوند:

    • انشاء لازم: ایجاد امر تبعی و همراه.

    • انشاء ملزوم: ایجاد امر اصلی و نتیجه نهایی.

با این تفکیک، دیگر با یک عمل واحدِ دارای دو لحاظ متعارض روبه‌رو نیستیم، بلکه با دو ایجاد و اعتبارِ جداگانه مواجهیم.

تنظیر با ساختارهای علّی در تکوینیات و اعتباریات

برای تبیین این سازوکار، به مثال‌هایی در حوزه‌های مختلف اشاره می‌شود:

    • امور اعتباری: مانند جعل «ملکیت» یا روابط استیجاری. در امور اعتباری می‌توان یک رابطه فرعی و تبعی را ایجاد کرد تا به واسطه آن، اثر اصلی قانونی و ذهنی (مثل ملکیت) محقق شود.

    • امور تکوینی: مانند رابطه آتش و حرارت.

اشکال جدید و بنیادین: وابستگی متقابل (شبهه دُور)

اگرچه راهکار «دو فعلی بودن» ممکن است مشکل اول (اجتماع لحاظین) را برطرف کند، اما این بیان با یک اشکال بسیار قوی‌تر و بنیادین مواجه می‌شود. در این ساختار:

    • اگر «وضع» نتیجه (معلول) است.

    • و «استعمال» علتِ آن است.

پس استعمال باید مقدم بر وضع باشد. اما در واقعیتِ زبان و دلالت الفاظ، خودِ استعمال متوقف بر وجود وضع است.. نتیجه این ساختار، یک وابستگی متقابل (دُور) است: استعمال نیازمند وضع است و وضع نیازمند استعمال!

مسأله تقدم و تأخر رتبی (تَرَتُّب)

استاد در اینجا تأکید می‌کنند که بحث صرفاً بر سر تقدم و تأخر زمانی نیست، بلکه مشکل اصلی در تَرَتُّب علّی (رتبی) است. در قانون علیت، علت باید رتبتاً بر معلول مقدم باشد، اما در اینجا علتی فرض شده است که خودش برای وجود یافتن، وابسته به معلول خویش است.

نتیجه‌گیری

خلاصه بحث این است که تبیین دوم محقق اصفهانی (مبتنی بر علیت استعمال برای وضع و تفکیک انشائات) اگرچه محذور اول را دور می‌زند، اما نظریه را گرفتار محذور عمیق‌تری به نام دور و تسلسل علّی می‌کند و به همین دلیل، مسأله‌ی «وضع تعیینی به‌واسطه استعمال» همچنان با چالش‌های جدی روبه‌روست و نیازمند تنقیح بیشتر است.