وضع الفاظ با استعمال/كيفية استعمال المجازي /المقدمة

موضوع: المقدمة/كيفية استعمال المجازي /وضع الفاظ با استعمال

وضع با نفس استعمال

بررسی “وضع تأییدی به نفس استعمال” در کلام شارع و پاسخ به محذور “اجتماع لحاظین”

دیدگاه مرحوم آخوند خراسانی

    • مرحوم آخوند خراسانی (اعلی‌الله مقامه) امکان وقوع وضع تأییدی به نفس استعمال را در الفاظی مانند نماز، حج، صوم، زکات، خمس ممکن و بدون محذور عقلی می‌دانند.

    • ایشان معتقد است شارع مقدس وقتی این الفاظ را در معانی شرعی به کار برده، همین استعمال سبب تحقق نوعی وضع جدید شده است.

    • دلیل اصلی: تبادر معنای شرعی به ذهن اهل شریعت از این الفاظ، نشانه‌ی وضع جدید است.

    • آخوند تأکید دارد که این وضع، تعیینی صریح (مستقل) نیست، زیرا اگر بود، باید به‌صراحت در نقل لغت ثبت می‌شد («لو کان لبان»).

    • نتیجه: وضع تأییدی از نظر عقلی ممکن و از نظر عرفی مؤیّد به تبادر است.

مؤیّد وقوع وضع تأییدی (و نبود قرینه)

    • الفاظی مثل صلات، زکات، حج، خمس اکنون بدون هیچ قرینه‌ای تنها به معانی شرعی‌شان متبادر می‌شوند.

    • مثلاً واژه‌ی صلات گرچه در لغت به معنای دعا است، امّا در عرف شرع به نماز اشاره دارد و این تغییر صرفاً ناشی از استعمال مکرر شارع است، نه قرینه.

    • همچنین، رابطه‌ی «دعا» و «نماز» رابطه‌ی جزء و کل نیست (برخلاف مثلاً رقبه برای کل بدن در باب عتق). پس نمی‌توان آن را استعمال مجازی از نوع جزء و کل دانست.

    • استعمالی که سبب تحقق وضع تأییدی می‌شود:

        ◦ نه حقیقی است چون پیش از استعمال، وضعی در کار نیست.

        ◦ نه مجازی است چون مجاز هم مبتنی بر وجود یک معنای حقیقی پیشین است.

    • پس این نوع استعمال، نحوه‌ای مستقل از استعمال است که موجب پیدایش خودِ وضع در اثر استعمال می‌شود.

اشکال عقلی: «اجتماع لحاظین»

    • منتقدان می‌گویند در این نظریه، استعمال واحد هم باید:

        ◦ لفظ را به لحاظ آلی و طریقی بنگرد (برای رساندن معنا)،

        ◦ و هم به لحاظ استقلالی (به‌عنوان موضوع برای وضع)؛

این جمع در زمان واحد ممکن نیست و به اجتماع لحاظین (تناقض در لحاظ) منتهی می‌شود.

پاسخ به اشکال از دیدگاه «محاضرات»

    • طبق دیدگاه محققین در محاضرات، اگر مبنای تعهد یا اعتبار در باب وضع پذیرفته شود، اشکال اجتماع لحاظین برطرف می‌شود.

در مبنای تعهد، وضع عبارت است از «التزام» متکلم که هرگاه معنای خاصی را اراده کند، آن را با لفظ معیّنی بیاورد.بنابراین:در مرحله‌ی وضع (تعهد)، نگاه استقلالی به لفظ است؛در مرحله‌ی استعمال، نظر آلی و طریقی می‌شود. دو مرحله بودن این دو لحاظ، مانع از وقوع اجتماع لحاظین است.

جمع‌بندی

    • آخوند خراسانی نظریه‌ی «وضع تأییدی به نفس استعمال» را ممکن و مؤیَّد به عرف می‌داند.

    • اشکال عقلی “اجتماع لحاظین” با تفسیر مبتنی بر مسلک “تعهد” قابل رفع است.

نتیجه نهایی: وضع تأییدی پدیده‌ای ممکن، معقول و واقِع‌شده در موارد خاص شرعیه است