موضوعات احکام شرعی/كيفية استعمال المجازي /المقدمة

موضوع: المقدمة/كيفية استعمال المجازي /موضوعات احکام شرعی

استاد در این جلسه، با بررسی دقیق دیدگاه‌های مختلف فقهی و اصولی، به تحلیل این مسئله می‌پردازد که آیا الفاظی نظیر صلح، اجاره، نماز، حج، خمس، زکات و… از سوی شارع دارای وضع شرعی جدید هستند (یعنی از معانی لغوی جدا شده و معنا و حقیقت شرعی جدیدی یافته‌اند) یا اینکه همان معانی عرفی خود را حفظ کرده‌اند.

طرح مسئله‌ی «موضوعات احکام شرعی»

استاد ابتدا می‌فرماید: موضوعات احکام شرعی را می‌توان به سه دسته کلی تقسیم کرد:

    1. امور خارجیه:

اموری که ذاتاً در جهان خارج تحقق دارند و شارع آن‌ها را به عنوان مصداق خارجی در احکام خود لحاظ کرده است، مثل:آب در بحث طهارت، نور خورشید در احکام اوقات نماز، زمین در احکام سجده و تیمم

    2. امور اعتباری:

اموری که در خارج تحقق مادی ندارند، بلکه بر پایه اعتبار و قرارداد شکل می‌گیرند، مانند:

عقود و معاملات (مثل صلح، اجاره، بیع، نکاح)

عبادات (مثل نماز، روزه، حج، خمس، زکات) — که وجودشان به انشاء و قصد قربت بستگی دارد.

    3. مختلطات شرعی:

مفاهیمی که شارع خود آن‌ها را جعل و اعتبار کرده و در عرف پیش از شریعت وجود مشخصی نداشته‌اند.

این دسته معمولاً شامل الفاظی است که ماهیت شرعی خاص یافته‌اند، مثل:

نماز (که در عرف عرب قبل از اسلام به معنای دعا بود)

زکات (که در لغت به معنای رشد و پاکی بود، اما شارع آن را به عبادت مالی خاصی تبدیل کرد).

بررسی دیدگاه‌ها درباره‌ی «وضع الفاظ شرعی»

در این بخش، استاد به تحلیل آیا شارع برای این الفاظ وضع جدیدی انجام داده است؟ می‌پردازد.

دیدگاه اول: عدم وضع شرعی تأسیسی

    • طبق این دیدگاه، شارع هیچ وضع لغوی جدیدی انجام نداده است.

    • یعنی واژه‌هایی مثل صلح و اجاره همچنان همان معانی عرفی‌شان را دارند، نه اینکه شارع برای آن‌ها معنای نو جعل کرده باشد.

    • دلیل این نظر:اگر شارع چنین وضعی انجام می‌داد، باید آثار آن در متون روایی به صورت گسترده دیده می‌شد، در حالی که چنین شواهدی وجود ندارد.

دیدگاه دوم: وضع ارشادی یا انشای فعلی

    • عده‌ای از اصولیان (از جمله مرحوم آقای حکیم) بر این باورند که شارع می‌تواند با انشای فعلی یا وضع ارشادی، به نوعی معنا را تثبیت کند، حتی بدون تصریح لفظی.

    • ایشان بیان می‌کنند: وقتی شارع تمام شرایط «نماز» را توضیح می‌دهد و با همان الفظ عرفی به آن اشاره می‌کند، همین انشاء عملی می‌تواند نوعی وضع جدید به شمار آید.

    • منتقدان این دیدگاه می‌گویند: چنین انشایی فاقد قرینه عقلی است، زیرا وضع نیازمند تعهد یا جعل لفظی است نه صرف استعمال یا تشریع.

اقسام وضع در تحلیل اصولی

در ادامه، استاد میان وضع تعیینی و وضع تعهدی تمایز قائل می‌شود:

مثال فقهی

شارع لفظ “صلاة” را برای عبادت خاص مقرر کند.

باقی‌ماندن معنی عرفی الفاظ در احکام دینی.

تعریف

لفظ به صورت قراردادی برای معنایی جدید تعیین می‌شود.

رابطه لفظ و معنا نتیجه‌ی التزام مستمرِ عرف یا شارع است، نه قرارداد جدید.

نوع وضع

وضع تعیینی (تأسیسی)

وضع تعهدی (عرفی یا تبعی)

استاد استدلال می‌کند که اغلب موارد شرعی از نوع تعهدی‌اند، یعنی شارع همان الفاظ عرفی را پذیرفته و در بستر دینی خود به‌کار گرفته است.

ثمرات عملی بحث

در پایان جلسه، تفاوت این دو نظریه از نظر ثمره‌ی فقهی و استنباطی بررسی می‌شود:

    1. اگر وضع شرعی جدید را بپذیریم، لازم است برای فهم حکم شارع، به نصوص دینی مراجعه شود، نه صرفاً عرف.

    2. اما اگر بگوییم وضع جدیدی نیست، فهم عرف و لغت عربی کافی است، و شارع همان معانی را مبنا قرار داده است.

به این ترتیب، نتیجه گرفته می‌شود که:

در اکثر الفاظ شرعی، شارع وضع تعیینی تازه‌ای نداشته و الفاظ را به همان معنای عرفی موجود در زمان نزول وحی به‌کار برده است.

منابع و اقوال ذکرشده

در طول این بحث، استاد به آرای چندین صاحب‌نظر اشاره می‌کند:

    • شیخ انصاری در فرائد الأصول

    • *آخوند خراسانی (کفایه) درباره ملاک وضع شرعی

    • سید محسن حکیم درباره‌ی امکان انشای فعلی و تفکیک معاملات تعبدی و توصلی

    • مرحوم نائینی که میان وضع شرعی و تشریع تفصیل داده است

جمع‌بندی نهایی

بنابر تحلیل استاد، الفاظ شرعی:

عموماً دارای ریشه عرفی هستند.

تغییر معنا به سبب تشریع تکلیف جدید است، نه جعل لفظی تازه.

شارع مقدس وضع خاصی انجام نداده بلکه بر معانی عرفی تأکید و آنها را در قالب احکام آورده است.