1404/07/15
بسم الله الرحمن الرحیم
شیوع استعمال/كيفية استعمال المجازي /المقدمة
موضوع: المقدمة/كيفية استعمال المجازي /شیوع استعمال
شیوع استعمال
بحث ما در اعلمیتِ اعتراض برای کشف معنای حقیقی لفظ و عدم اعتراض برای کشف معنای مجازی بود بر طبق تفسیر مرحوم محقق اصفهانی.
نظر مرحوم اصفهانی واشکال بر آن
طبق بیان اصفهانی، اگر لفظی که معنای کلی دارد بر فردی به لحاظ آن خصوصیت کلی اطلاق شود — مانند لفظ “انسان” که نوع طبیعی انسانیت را در بر دارد وقتی بر “زید” اطلاق میشود نه از جهت ویژگیهای خاص زید بلکه از جهت همان انسانیت زید — و این اطلاق مکرر شود (بر زید دیروز، زید امروز، عمرو، بکر، حسن، حسین…) و این تکرار بدون علاقه باشد، این همان «اعتراض» است؛ یعنی شیوع استعمال و تکثّر استعمال.
چنین تکرار استعمالی بدون نیاز به قرینه یا علاقه، علامت حقیقت است. اما اگر تکرار استعمال همراه با قرینه باشد، علامت مجاز است.مرحوم آیتالله خوئی در مقام نقد بر اصفهانی فرمودند که این ملاک (اعتراض و عدم آن) مربوط به حقیقت و مجاز نیست؛ زیرا سعهٔ استعمال تابع وسعت معنای عرفی لفظ است نه تابع حقیقی یا مجازی بودن آن.اگر معنا در نگاه عرف وسیع باشد، استعمال متعدد و متکثر خواهد بود، چه حقیقی باشد چه مجازی، و اگر معنا در عرف محدود تلقی شود، استعمالش هم محدود خواهد شد. پس تکرار استعمال نشانه حقیقت یا مجاز نیست.
سپس خوئی در محضراات عبارت معروفی دارد:
«إنّ سعة الانطباق و ضیقه تابعان لسعة المعنى و ضیقه.» [1]
یعنی گسترش یا تضییق انطباق تابع گسترش یا تضییق معناست. مرحلهی استعمال تابع مرحلهی لحاظ و ادراک عرف است، چون تعیین مفاهیم و خصوصیات مفاهیم به عرف بازمیگردد.پس اگر عرف، معنایی را وسیع تشخیص دهد، تطبیق آن هم وسیع است؛ و اگر معنا را محدود بداند، تطبیقش هم محدود خواهد بود—چه در موارد مجاز و چه در موارد حقیقت.
پاسخ اشکال
اما پاسخ داده میشود که اصفهانی سخنش ناظر به همین نکته است و باید عنصرِ قرینه را هم در نظر گرفت؛ زیرا او گفت تکرار استعمال بدون قرینه علامت حقیقت است، و با قرینه علامت مجاز.آقای خوئی در نقدشان این بخش را حذف کردند. بنابراین اشکالش وقتی وارد است که این قید قرینه نادیده گرفته شود.
اشکال آیت الله بروجردی
سپس استاد به تفسیر دیگر از «اعتراض» در کلام آیتالله بروجردی اشاره میکند. ایشان اعتراض را به معنای «کثرت و گسترهی استعمال بدون محدودیت مکانی یا موقعیتی» دانستهاند.طبق دیدگاه بروجردی، در استعمالات حقیقی مثل کلمه “اسد” در معنای حیوان درنده، اعتراض (کثرت استعمال) وجود دارد، چون در هر مقام — چه در حال حمله، چه در حال خواب — میتوان گفت: «جاء الأسد»، «ذهب الأسد».اما در استعمال مجازی، مثل اسد در رجل شجاع، این گستره وجود ندارد. شما فقط وقتی میگویید «زید أسدٌ» که او در موقعیت شجاعت است، نه در حالت غذا خوردن یا استراحت. پس استعمال مجازی محدود به موقعیتهای خاص است.بنابراین از نظرآیت الله بروجردی، اعتراض یعنی عدم محدودیت استعمال در معنای حقیقی، و در معنای مجازی، استعمال محدود است.
استاد
سپس استاد نقد میکنند: هم تفسیر اصفهانی و هم تفسیر بروجردی قابل اشکال است.
اشکال نخست به اصفهانی این است که گفتی «اعتراض بدون قرینه علامت حقیقت است»، اما در بسیاری از موارد مجازِ مشهور نیز اعتراض بدون قرینه مشاهده میشود (چون قرینه حذف شده و استعمال تثبیت شده است)، ولی این دلالت بر حقیقت ندارد.
اشکال دوم به بروجردی آن است که در مجازات فراگیر نیز ما بهصورت وسیع استعمال داریم، مانند کلمه «طهارت» که در معنای مجازی بهکار میرود بدون محدودیت، پس تمایز او نیز تام نیست.
و در پایان نتیجه میگیرند: بنابراین هر دو مسلک (اصفهانی و بروجردی) در تبیین «اعتراض» با اشکال روبهرو هستند و شاید بهتر است معیار تشخیص حقیقت و مجاز را در تبادر و ارتکاز عرفیِ معنا جستجو کنیم، نه در تکثر یا عدم تکثر استعمال.
