1404/07/01
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد نظریه سکاکی در استعمالات مجازی/كيفية استعمال المجازي /المقدمة
موضوع: المقدمة/كيفية استعمال المجازي /نقد نظریه سکاکی در استعمالات مجازی
عنوان بحث: نقد نظریه سکّاکی و پیروان او در باب استعمال مجازی
۱. یادآوری پیشدرآمد بحث
استاد در آغاز، با حمد الهی، مباحث قبلی را مرور میکند. موضوع همچنان پیرامون استعمال لفظ در معنای غیر حقیقی (مجاز) است، و اینکه آیا لفظ در مجازات در همان «موضوعله» استعمال میشود یا در غیر آن.
دو نظریهی اصلی یاد میشود:
1. نظر مشهور:
مستعملفیه در مجاز غیر از موضوعله است (مثل «زیدٌ أسدٌ» یعنی مرد شجاع — لفظ «اسد» در حیوان مفترس استعمال نشده، بلکه در معنای مجازی آن استعمال شده است).
2. نظر سکّاکی و پیروان:
مستعملفیه همان معنای حقیقی است، ولی به ادعا و تنزیل — یعنی نخست، حیوان مفترس را بهطور ادعایی بر مرد شجاع منطبق میکنند، سپس در همان معنای حقیقی استعمال میشود.
→ نتیجه: در مجاز، لفظ در همان معنای حقیقی استعمال میشود، اما تنزیلاً و ادعائاً.
۲. توسعه و تکمیل دیدگاه سکّاکی توسط شاگردان پس از او
• عبدالمجید اصفهانی،سپس آیتالله بروجردی و حضرت امام خمینی (ره)،قائل شدند که در مطلق مجازات (چه علاقه مشابهت باشد چه غیر آن) مستعملفیه، عین موضوعله است.
به تعبیر ایشان، لطافت و زیباشناسی بیان ادبی در گرو همین توسعه معنایی است؛ اینکه معنای حقیقی قبض و بسط یابد و دایرهی آن شامل موارد مجازی نیز گردد.
۳. ورود به نقد نظریهی سکّاکی و امام
استاد سپس دیدگاه مرحوم شهید حاج آقا مصطفی خمینی (ره) در کتاب تحریرات فی الأصول را میخواند و تحلیل میکند:
حاج آقا مصطفی، ضمن نقل آراء مشهور و غیرمشهور، ریشهی طرح نظریه سکاکی را در بحث «وضع و علقة وضعیه» میداند.
چون در بحث وضع، گفتهاند رابطهی لفظ و معنا قراردادی و جعلی است، پرسش پیش آمد که:
در استعمال مجازی، آیا وضع جدید لازم داریم یا خیر؟
نتیجه دیدگاهها:
• مشهور میگویند: نعم، در مجاز، وضع لازم است.
• آخوند خراسانی میگوید: خیر، نیاز به وضع نیست؛ بلکه ذوق عقلا کافیست.
• سکاکی میگوید: نیاز به وضع نیست، چون استعمال در همان موضوعله است.
۴. تحلیل شهید مصطفی خمینی
ایشان میفرمایند:
اگر معیار، استعمالات ادبا و فصحا باشد، سخن امام و بروجردی (یعنی استعمال در همان معنای حقیقی) درست است؛
ولی اگر عرف عامه مردم را معیار بگیریم — همان عرفی که شارع مقدس هم با آن سخن میگوید —
مردم اولیه چنین «ادعای تنزیلی» ندارند و استعمالشان مستقیماً در معنای مجازی است.
بنابراین:
• ✅ در میان اهل بلاغت و ادب ممکن است نظریهی امام درست باشد.
• ❌ اما در استعمال عرفی و عامه مردم (که معیار اصول فقه است)، چنین ادعایی وجود ندارد.
۵. قیاس نظریهی سکاکی با بحث «حکومت» در اصول
حاج آقا مصطفی، استدلال سکاکی را شبیه ادلهی حکومت میداند:
همانگونه که در «الطَّوافُ بالبيتِ صلاةٌ» طواف به منزلهی نماز تنزیل داده میشود،
در مجاز نیز رجل شجاع به منزلهی «اسد» تنزیل یافته است.
اما تفاوت در اینجاست که عرف، چنین تنزیلی را در مکالمات روزمره خود لحاظ نمیکند.
۶. جمعبندی نظر حاج آقا مصطفی
1. نظریهی «استعمال در معنای حقیقی» (سکاکی، عبدالمجید اصفهانی، بروجردی، امام) در سطح ادبیات ممکن و زیباست.
2. اما در عرف عوام و محاورات معمولی، چنین نظریهای صدق نمیکند.
3. بنابراین معیار در اصول، عرف عقلا و سیرهی عمومی مردم است نه ذوق اهل ادب.در این عرف، مستعملفیه در مجازات غیر از موضوعله است و خبری از تنزیل و ادعا نیست.
