1404/06/30
بسم الله الرحمن الرحیم
ستعمالات مجازی/الوضع /المقدمة
موضوع: المقدمة/الوضع /ستعمالات مجازی
موضوع: دیدگاههای مختلف دربارهی مستعمل فیه در استعمالات مجازی
این امر،کشف معنای حقیقی،از طریق تبادر عقلی بود.گفته شد هر جا معنایی از لفظ به ذهن ما یا به ذهن اهل لسان، بیواسطه و بدون قرینه خطور کند،یعنی ظهور و تبادر از خود لفظ باشد،آن تبادر علامت حقیقت است.به مناسبت همین بحث، وارد این شدیم کهاستعمال لفظ در معنای حقیقی با استعمال در معنای مجازی چه تفاوتی دارد؟آیا هنگامی که لفظ در معنای مجازی به کار میرود،«مستعمل فیه» همان معنای مجازی است (غیر از موضوعله)یا معنای دیگری است؟
دیدگاه مشهور
مشهور بین اصولیون :
وقتی میگوییم «رأیتُ أسدًا یرمی»،لفظ أسد در معنای رجل شجاع استعمال شده است و اصلاً مستعمل فیه حیوان مفترس نیست.پس در نظر مشهور، وقتی میگوییم «جاء الأسد»،یعنی «جاء زید»، و «أسد» در معنای مجازی (انسان شجاع) استعمال شده است،نه در حیوان مفترس.
دیدگاه غیر مشهور (سکّاکی)
سکّاکی، صاحب مفتاحالعلوم، دیدگاه دیگری دارد. به نظر او، در جملهی «جاء الأسد»، لفظ أسد همچنان در معنای حقیقی خود یعنی حیوان مفترس استعمال شده است،اما پیش از استعمال، گوینده در ذهن خود ادعا میکند:مرد شجاع هم یکی از افراد معنوی حیوان مفترس است. یعنی با نوعی تنزیل و ادعای ذهنی، مرد شجاع را یکی از افراد اسد میپنداردو بعد استعمال را انجام میدهد.
بنابراین، تفاوت دیدگاه مشهور و سکاکی در این است که:
• مشهور : مستعمل فیه معنای مجازی (غیر موضوعله)
• سکاکی : مستعمل فیه همان معنای حقیقی،ولی همراه با ادعای توسعهی معنایی در ذهن گوینده.
تقسیم مجازات در نظر سکاکی
سکاکی مجاز را به دو قسم تقسیم میکند، بر اساس نوع علاقه:
1. علاقه مشابهت (تشبیه):
مانند «زیدٌ أسدٌ»، «زیدٌ قمرٌ».در این نوع مجاز، مستعمل فیه همان معنای حقیقی است (ادعایی)،
فقط ذهن از شباهتِ شجاعت یا زیبایی به آن معنا منتقل میشود.
2. علاقههای غیر مشابهت:
مانند علاقهی سبب و مسبب، جزء و کل، اول و مشارفت.در این مجازات، مستعمل فیه غیر از موضوعله است(یعنی استعمال در معنای مجازی به معنای معروفش انجام میشود).
بنابراین، سکاکی در بخشی از مجازات (مبتنی بر مشابهت)استعمال را در معنای حقیقی میداند،اما در سایر انواع علاقهها، استعمال را در معنای مجازی.
دیدگاه ابیالمجد اصفهانی (استاد امام خمینی رحمهالله)
پس از سکاکی، مرحوم ابیالمجد محمدزین اصفهانی،در کتاب وقیة الأذهان، نظریهی او را «بازطراحی» کرد.
ایشان در مطلق مجازات، قائل است که:استعمال لفظ در معنای مجازی،در حقیقت استعمال در عین موضوع له است،نه در غیر آن.این دیدگاه بعدها مورد تأیید حضرت امام خمینی (ره) نیز قرار گرفت،و در تهذیبالاصول (تألیف آیتالله سبحانی) و در جواهرالاصول (تقریر آیتالله لنگرودی)با تفصیل بیشتری آمده است.
دیدگاه آیتالله بروجردی
آیتالله بروجردی نیز مانند امام خمینی و استاد ایشان ابیالمجد اصفهانی،قائل بودند که در همهی مجازات،لفظ در عین موضوع له استعمال میشود،و تقسیم سکاکی (میان مجازات مشابهتی و غیر مشابهتی) را نمیپذیرفتند.
پس تفاوتها بهصورت زیر است:
جمعبندی نهایی استاد
۱. محور اصلی بحث، تبادر عقلی است که علامت تشخیص معنای حقیقی و موضوعله از مجازی است.
۲. در مبحث استعمالات مجازی، سه دیدگاه کلی وجود دارد:
• مشهور: استعمال در غیر موضوعله.
• سکاکی: استعمال در بعضی موارد در عین موضوعله، در بعضی در غیر آن.
• امام خمینی و بروجردی (با پیروی از ابیالمجد اصفهانی): در همهی مجازات، مستعمل فیه همان معنای موضوعله است.
۳. برای ادامه بحث باید به متون اصلی مراجعه شود:
• کتاب آیتالله بروجردی
• دو تقریر از درس امام خمینی
• مأخذ استاد امام (ابیالمجد اصبهانی)
إنشاءالله در جلسهی آینده به تفاوتهای دقیق میان بیان امام و سکاکی پرداخته خواهد شد.
