بیان الاستدلال علی عدم المفهوم للوصف و ردّ الاستدلال علی مفهوم الوصف/مفهوم الوصف /المفاهیم

موضوع: المفاهیم/مفهوم الوصف /بیان الاستدلال علی عدم المفهوم للوصف و ردّ الاستدلال علی مفهوم الوصف

متن کتاب: و علیته (1)‌ فیما (2) إذا استفیدت (1) غیر مقتضیة له (3) كما لا یخفى (4)، و مع كونها (5) بنحو الانحصار (6) و إن كانت (7) مقتضیة له (3)‌ إلا أنه‌ لم یكن (8) من مفهوم الوصف، ضرورة أنه‌ قضیة العلة الكذائیة (9) المستفادة من القرینة علیها (10) فی خصوص مقام‌ (11)

ای علّیّة الوصف للحکم و کون الوصف علّةً لحمل الحکم علی الموضوع.

عبارت «و علّیّته فیما اذا استفیدت الخ»، در مقام ردّ فرمایش مرحوم علّامه حلّی است که میان صورت وجود قرینه بر علّت بودن وصف مثل «أکرم زیداً لأنّه عالم» و صورت عدم وجود قرینه بر علّت بودن وصف مثل «أکرم زیداً العالم» تفصیل داده اند.

ای للمفهوم و انتفاء الحکم عند انتفاء الوصف.

لأنّه علی تقدیر ثبوت کون الوصف علّةً للحکم بأن یقال: «تعلیق الحکم علی الوصف مشعرٌ بالعلّیّة»، لا یثبت دلالة تعلیق الحکم علی الوصف علی کون الوصف علّةً منحصرةً للحکم، فیمکن ثبوت الحکم مع انتفاء الوصف بتحقّق علّةٍ اخری للحکم.

ای و مع کون علّیّة الوصف للحکم.

بأن ثبت کون الوصف علّةً منحصرةً للحکم.

ای علّیّة الوصف للحکم بنحو الانحصار.

ای لم یکن دلالة القرینة علی المفهوم و انتفاء الحکم عند انتفاء الوصف.

ای العلّة المنحصرة.

ای العلّیّة المنحصرة.

عبارت «فی خصوص مقامٍ»، جار و مجرور و متعلّق به محذوف و مجموعاٌ صفت برای «القرینة» می باشد ای: «المستفاده من القرینة علی العلّیّة المنحصرة التی تکون تلک القرینة فی خصوص مقامٍ».

متن کتاب: و هو (1) مما لا إشكال فیه‌ و لا كلام (2)،‌ فلا وجه‌ لجعله (3)‌ تفصیلا فی محل النزاع و موردا للنقض و الإبرام‌ (4).

ای الدلالة علی المفهوم و انتفاء الحکم عند انتفاء الوصف فی خصوص مقامٍ تدلّ القرینة علی کون الوصف علّةً منحصرةً للحکم.

زیرا همانطور که در ابتدای بحث مفاهیم بیان گردیده است، محلّ نزاع در تمامی مفاهیم، فرض عدم وجود قرینه است، به این معنا که مثلاً بحث در مفهوم وصف از آن است که آیا وصف، حتّی اگر قرینه ای بر اراده انتفاء الحکم عند انتفاء الوصف وجود نداشته باشد، ظهور در انتفاء الحکم عند انتفاء الوصف دارد یا خیر؟ در نتیجه موارد وجود قرینه بر اراده مفهوم وصف مثل وجود قرینه بر علّت منحصره بودن وصف، خارج از محلّ نزاع در مبحث مفهوم وصف بوده و تفصیل میان موارد وجود قرینه بر مفهوم وصف و موارد عدم وجود قرینه و قول به وجود مفهوم وصف در موارد وجود قرینه و عدم مفهوم وصف در موارد عدم وجود قرینه، تفصیل در محلّ نزاع نبوده و در واقع به قول به عدم مفهوم وصف مطلقاً در محلّ نزاع یعنی موارد عدم قرینه بر وجود مفهوم وصف رجوع می نماید.

ای جعل وجود القرینة علی کون الوصف علّةً منحصرة.

در رابطه با اینکه آیا موضوع بحث در مفهوم وصف، خصوص وصف معتمد بر موصوف در مثل «أکرم الرجل العادل» بوده و وصف غیر معتمد بر موصوف مثل «أکرم العادل» وصف نیست، بلکه از قبیل لقب به حساب آمده و در بحث مفهوم لقب مورد بحث قرار می گیرد؛ یا آنکه موضوع بحث در مفهوم وصف، اختصاصی به وصف معتمد بر موصوف نداشته و شامل وصف غیر معتمد بر موصوف مثل «أکرم العادل» نیز می شود، اختلاف وجود دارد.

از فرمایش مرحوم مصنّف در عبارت «و مع كونها بنحو الانحصار و إن كانت مقتضیة له» دانسته می شود قول دوّم صحیح می باشد و موضوع بحث در مفهوم وصف، شامل وصف غیر معتمد بر موصوف نیز می شود و این وصف، از قبیل لقب به حساب نمی آید.

توضیح مطلب آن است که ملاک در وجود یا عدم وجود مفهوم در مبحث مفهوم لقب متفاوت از ملاک در وجود یا عدم وجود مفهوم در مبحث مفهوم وصف می باشد: ملاک در وجود مفهوم در مبحث مفهوم لقب، انتفاء حکم عند انتفاء اللقب است، در حالی که ملاک در وجود مفهوم در مبحث مفهوم وصف، انتفاء حکم عند انتفاء الوصف نیست، بلکه در حقیقت ملاک در وجود مفهوم در مبحث مفهوم وصف، علّت منحصره بودن مبدأ اشتقاق وصف می باشد؛

بر این اساس گفته می شود در اوصاف غیر معتمد بر وصف، اگرچه به لحاظ ظاهر همچون لقب، مشتمل بر یک لفظ بیشتر نیستند، ولی حکم لقب جاری نمی شود، زیرا ملاک در ثبوت مفهوم برای اوصاف غیر معتمد بر موصوف نیز همچون اوصاف معتمد بر موصوف، صرف انتفاء وصف نیست، بلکه انتفاء وصف در صورتی است که مبدأ اشتقاق وصف، علّت منحصره ثبوت حکم باشد؛

به همین خاطر است که اسماء جامدی مثل زوج، با اینکه یک لفظ بیشتر ندارند و مشتقّ هم نیستند، از قبیل لقب نبوده و بحث از مفهوم آنها در بحث مفهوم وصف مطرح می شود، زیرا ملاک در ثبوت مفهوم برای این اسماء نیز مجرّد انتفاء و عدم صدق اسم نیست، بلکه ملاک، انتفاء اسم زوج در خصوص صورتی است که عرضی «زوجیّت» که اسم زوج، به لحاظ آن بر ذات جاری می شود، علّت منحصره ثبوت حکم باشد و لذا است که بسیاری اصولیّون از جمله مرحوم مصنّف، چنین اسماء جوامدی را با تعبیر «ما بحکم الوصف» در بحث مفهوم وصف وارد می نمایند[1] .