تداخل المسبّبات/مفهوم الشرط /المفاهیم

موضوع: المفاهیم/مفهوم الشرط /تداخل المسبّبات

متن کتاب: الأمر الثالث‌

إذا تعدد الشرط و اتحد الجزاء فلا إشكال على الوجه‌ الثالث (1)؛ و أما على سائر الوجوه فهل اللازم‌ لزوم‌ الإتیان‌ بالجزاء متعددا حسب تعدد الشروط أو یتداخل‌ و یكتفى بإتیانه (2) دفعة واحدة؟

فیه أقوال و المشهور عدم التداخل (3) و عن جماعة منهم المحقق الخوانساری التداخل (4) و عن الحلی (5) التفصیل‌ بین اتحاد جنس الشروط و تعدده‌ (6) (7).

مرحوم مصنّف در امر ثانی، یعنی تداخل اسباب، بیان نمودند که در صورت تعدّد شرط و اتّحاد جزاء مثل «اذا خفی الأذان فقصِّر» و «إذا خفیت الجدران فقصِّر»، منطوق هر کدام از دو جمله شرطیّه با اطلاق مفهوم دیگری تعارض می نمایند، مثلاً مقتضای اطلاق مفهوم «اذا خفیت الأذان فقصِّر» یعنی «اذا لم یخف الأذان فلا تقصِّر مطلقاً و لو خفیت الجدران» و این با منطوق «إذا خفیت الجدران فقصِّر»، تعارض دارد.

مرحوم مصنّف برای رفع این تعارض، چهار وجه بیان فرمودند:

وجه اوّل اینکه از ظهور اطلاقی مفهوم هر دو جمله شرطیّه رفع ید شده و منطوق هر کدام از دو جمله شرطیّه موجب تخصیص مفهوم دیگری شود یعنی «اذا خفیت الجدران فقصِّر» موجب تخصیص مفهوم «اذا خفی الأذان فقصِّر» یعنی موجب تخصیص «اذا لم یخف الأذان فلا تقصِّر» به خصوص صورت عدم خفاء جدران شود و کذا العکس؛ در نتیجه مفهوم هر کدام از این دو قضیّه بعد از تخصیص به واسطه منطوق دیگری از این قرار است: «اذا لم یخف الأذان و لا الجدران، فلا تقصِّر»؛ در این فرض، تداخل اسباب صورت نپذیرفته و هر کدام از این دو شرط یعنی خفاء اذان و خفاء جدران، سبب مستقلّی برای قصر به حساب خواهند آمد.

وجه دوّم اینکه از اصل ظهور مفهومی این دو جمله شرطیّه رفع ید شده و گفته شود اساساً در چنین مواردی، این دو جمله شرطیّه، مفهوم ندارند؛ در این صورت نیز تداخل اسباب صورت نپذیرفته و هر کدام از این دو شرط یعنی خفاء اذان و خفاء جدران، سبب مستقلّی برای قصر به حساب خواهند آمد.

وجه سوّم اینکه از ظهور منطوقی هر کدام از دو قضیّه شرطیّه در استقلال شرط در سببیّت نسبت به جزاء و به عبارتی در علّت تامّه بودن هر کدام از دو شرط برای جزاء، رفع ید شده و معتقد شویم این دو قضیّه شرطیّه، هر کدام مبیِّن یکی از اجزاء علّت تامّه می باشند؛ در این صورت، تداخل اسباب صورت پذیرفته و در واقع مثل خفاء جدران و خفاء اذان با یکدیگر موجب قصر صلاة خواهند گردید، و تا هر دو محقّق نشوند، صلاة قصر نمی گردد.

وجه چهارم اینکه نفس اتّحاد جزاء قرینه قرار داده شود بر اینکه دست از ظهور این دو شرط در خصوصیّت شرط، رفع ید گردد و الغاء خصوصیّت شده و گفته شود این دو شرط به عنوان مثال برای شرط اصلی که عنوان جامع شامل این دو شرط می باشد ذکر شده اند مثل عنوان «حدّ ترخّص» و هیچکدام از این دو شرط فی حدّ نفسه خصوصیّتی ندارند؛ در این صورت نیز همچون دو صورت اوّل، تداخل اسباب صورت نپذیرفته و هر کدام از دو شرط، یعنی خفاء اذان و خفاء جدران، سبب مستقلّی برای قصر به حساب خواهند آمد.

مرحوم مصنّف در اینجا می فرمایند: بنا بر وجه سوّم، چون اسباب متداخل بوده و از اجزاء علّت تامّه جزاء به حساب می آیند، یک علّت تامّه برای جزاء بیشتر وجود نداشته و این علّت تامّه واحده، یک مسبَّب را بیشتر به بار نمی آورد، در نتیجه بحث از تداخل مسبّبات بنا بر این وجه، سالبه به انتفاء موضوع خواهد بود؛ امّا بنا بر سائر وجوه، چون اسباب متداخل نبوده و هر کدام سبب مستقلّ و علّت تامّه جداگانه ای به حساب می آیند، دو معلول و دو مسبّب را به بار آورده و در اینجا بحث می شود آیا می توان با اتیان یک فعل، هر دو حکم مسبَّب را امتثال نمود یا آنکه امتثال هر کدام از این دو حکم مسبَّب، فعل جداگانه ای را می طلبد؛ مثلاً اگر شارع بگوید: «اذا مسست المیّت بعد البرد و قبل غسله، فاغتسل» و همچنین بگوید: «اذا وطئت امرأتک فاغتسل» و شخصی هم مسّ میّت کرده باشد و هم وطئ زوجه، آیا با یک غسل می تواند هر دو واجب یعنی غسل مسّ میّت و غسل جنابت را امتثال نماید یا آنکه باید برای هر کدام، غسل جداگانه ای به جا بیاورد؟

ای و یکفی باتیان متعلّق الحکم فی الجزاء.

ای عدم تداخل المسبَّبات و لزوم اتیان فعلین لامتثال المسبَّبَین.

ای تداخل المسبَّبات و کفایة فعلٍ واحد لامتثال المسبَّبَین.

ای ابن ادریس الحلّی رحمه الله.

ای و تعدّد جنس الشروط.

فإذا وطئ امرأته مرّتین أو مرّات، یتداخل المسبَّبات و لا یمتثل کلّ المسبّبات بغسلٍ واحد، لکن اذا وطء امرأته و مسّ المیّت، لا یتداخل المسبّبات و لا تُمتَثَل الّا بغسلین.