1405/08/25
بسم الله الرحمن الرحیم
مباحث مقدماتی موضوع لجاجت/لجاجت و بهانه جویی /تفسیر موضوعی
موضوع: تفسیر موضوعی/لجاجت و بهانه جویی /مباحث مقدماتی موضوع لجاجت
موضوع این دوره از تفسیر، بررسی آیات اخلاقی قرآن کریم است. این تفسیر، ترتیبی نیست، بلکه تفسیری موضوعی است که در آن آیات مرتبط با موضوعات اخلاقی بررسی میشوند.
هدف از انتخاب این شیوه، بهرهمندی از نور قرآن کریم و تأثیرگذاری آن بر قلب و جان انسان است تا زمینه آدمشدن و اصلاح اخلاق و رفتار فراهم شود.
انسان در تقابل میان جنود عقل و جهل و در میان طبایع و غرایز مختلف گرفتار است. روزگار کنونی نیز روزگاری آشفته است که در آن جنود جهل تقویت و از جنود شیطانی حمایت میشود؛ ازاینرو، وظیفه انسان برای مراقبت و اصلاح نفس دوچندان است.
روش کلی بررسی موضوعات اخلاقی
حدود سه تا چهار سال است که مباحث اخلاقی قرآن بهصورت موضوعی دنبال میشود. هر صفت اخلاقی بهعنوان یک پرونده مستقل مورد بررسی قرار میگیرد:
1. بررسی آیات قرآن کریم درباره آن صفت.
2. ضمیمهکردن روایات مرتبط.
3. بررسی مطالب تکمیلی تحت عنوان ملحقات، از جمله:
- زمینهها و ریشههای پیدایش آن صفت؛
- راههای درمان و اصلاح آن.
ورود به موضوع جدید: بهانهجویی و لجاجت
در جلسات گذشته، بحث صفت حلم و غضب، یعنی رذیله خشم و غضب و نقطه مقابل آن، یعنی بردباری و حلم، به پایان رسید.
از این جلسه، بحث جدید با عنوان «بهانهجویی و لجاجت» آغاز میشود.
این صفت رذیله، از جمله صفاتی است که همه انسانها، با درجات متفاوت، در معرض ابتلا به آن قرار دارند. نباید تصور کرد که تنها کودکان اهل بهانهجویی و لجاجت هستند؛ بلکه بزرگسالان نیز ممکن است به این صفت گرفتار شوند و حتی بهانهجویی آنان پیامدهای خطرناکتری داشته باشد.
بهانهجویی در زندگی برخی افراد ممکن است به اختلافات شدید خانوادگی و حتی طلاق منتهی شود.
تفاوت دو نوع لجاجت
لجاجت به دو حوزه متفاوت مربوط میشود:
الف) لجاجت اخلاقی و اجتماعی
این نوع لجاجت در مقابل بهانهجویی قرار دارد و مربوط به حوزه اخلاق و روابط اجتماعی است. موضوع بحث فعلی، همین نوع لجاجت است.
ب) لجاجت اعتقادی و تعصبی
این نوع لجاجت در حوزه اعتقادات و تعصبات قرار میگیرد و آیات خاص خود را دارد که در آینده، در صورت فراهمشدن توفیق، مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
بنابراین، نباید این دو نوع لجاجت را با یکدیگر خلط کرد.
خطرات و پیامدهای بهانهجویی و لجاجت
بهانهجویی و لجاجت از صفات بسیار خطرناکی هستند که اگر مهار و درمان نشوند، میتوانند به «امالمفاسد» تبدیل شوند؛ یعنی ریشه و منشأ مفاسد دیگر باشند.
از جمله پیامدهای آن عبارتاند از:
زمینهساز پیدایش رذایل اخلاقی دیگر
فردی که در محیط خانواده گرفتار لجاجت میشود، اگر این صفت را درمان نکند، ممکن است بهتدریج به تحقیر، توهین و شکستن دل دیگران روی بیاورد و حتی برای پاییننیامدن از حرف خود، مرتکب دروغ شود.
در واقع، اگر ریشه لجاجت را در وجود خود از بین برده بود، نیازی به دروغگویی برای پافشاری بر حرف خود نداشت.
مانع درک حقیقت
یکی از مهمترین آثار لجاجت، ایجاد مانع در مسیر شناخت و درک حقیقت است.
انسان لجوج، پردهای در برابر چشم دل خود ایجاد میکند که مانع تشخیص صحیح حق و حقیقت میشود.
این مسئله در عرصههای مختلف قابل مشاهده است:
- زندگی خانوادگی: فردی که با همسر خود لجاجت میکند، نمیتواند حقیقت خواستهها و منظور او را بهدرستی درک کند.
- عرصه علمی: لجاجت علمی میان دو هممباحثه، مانع فهم درست مسئله میشود و هر فرد صرفاً بر برداشت ذهنی خود پافشاری میکند.
- عرصه سیاسی و اجتماعی: لجاجت موجب میشود افراد نتوانند سخن و موضع طرف مقابل را بهدرستی بفهمند.
بنابراین، انسان با لجاجت، خود را از فهم حقیقت محروم میکند؛ خواه این حقیقت در مسائل خانوادگی باشد، خواه علمی، اجتماعی یا سیاسی.
تبیین ماهیت لجاجت و بهانهجویی
برای شناخت فرد لجوج، ابتدا باید ماهیت لجاجت مشخص شود.
آیا هرکس چند سؤال را پشت سر هم مطرح کند، لجوج و بهانهجو است؟
پاسخ منفی است؛ زیرا ممکن است حقیقت مسئله هنوز برای فرد روشن نشده باشد و به همین دلیل سؤال خود را تکرار کند.
تعریف لجاجت:
لجاجت عبارت است از اینکه انسان پس از کشف واقعیت و روشنشدن حقیقت مسئله، همچنان بر موضع و سخن خود اصرار و پافشاری کند و حاضر به تغییر آن نباشد.
بنابراین، ملاک لجاجت، صرف تکرار سؤال نیست؛ بلکه اصرار بر موضع خود پس از روشنشدن حقیقت است.
برخی از بزرگان با حوصله و متانت فراوان به مباحث علمی گوش میدادند و حتی اگر بحث نیم ساعت طول میکشید، با آرامش آن را دنبال میکردند؛ اما هنگامی که منظور دو طرف روشن میشد، دیگر بحث را ادامه نمیدادند.
همچنین از ایشان نقل شد که:
«بحثکردن برای روشنشدن مبهمات است، نه اینکه آنقدر بحث شود یا بهگونهای بحث شود که مسائل روشن، مبهم شوند.»
بنابراین، هدف از گفتوگوی علمی باید کشف حقیقت و رفع ابهام باشد، نه اصرار و پافشاری بیمورد بر موضع شخصی.
مراتب و گستره لجاجت
لجاجت از نظر گستره و دامنه، دارای مراتب مختلفی است:
1 - لجاجت فردی
لجاجتی که در شخصیت یک فرد شکل میگیرد و به خود او محدود میشود.
2 - لجاجت خانوادگی
ممکن است روحیه لجاجت یک فرد بهتدریج به همسر او نیز منتقل شود؛ بهگونهای که فردی که پیش از ازدواج چنین روحیهای نداشته، در اثر زندگی با همسر لجوج، به این صفت مبتلا شود.
3 - لجاجت قبیلهای و گروهی
گاهی لجاجت در یک گروه یا طایفه گسترش پیدا میکند؛ بهگونهای که دیگران نیز آن طایفه را به لجاجت میشناسند و حتی از وصلت با آنان پرهیز میکنند.
4 - لجاجت ملی و قومی
این صفت ممکن است در سطح یک ملت یا قوم گسترش یابد.
نمونه آن، قوم بنیاسرائیل است که به لجاجت شهرت داشتند. برخی احکام خاصی که در شریعت برای آنان مقرر شده بود، از جمله حرمت خوردن چربی، در ارتباط با همین خصوصیت لجاجت آنان مطرح شده است.
نکته مهم: اگرچه لجاجت دارای مراتب فردی، خانوادگی، قبیلهای و ملی است، اما منشأ همه این مراتب را باید در فرد جستوجو کرد.
یک فرد میتواند منشأ آلودهشدن خانواده، گروه و حتی جامعه به این صفت باشد. بهویژه اگر فرد لجوج به موقعیت و منصب اجتماعی دست پیدا کند، هرچه جایگاه و دامنه نفوذ او بیشتر شود، میتواند لجاجت را در سطح وسیعتری گسترش دهد.