1405/08/18
بسم الله الرحمن الرحیم
اقسام غضب/غضب و حلم /تفسیر موضوعی
موضوع: تفسیر موضوعی/غضب و حلم /اقسام غضب
بیان شد که غضب به سه قسم تقسیم میشود:
الف) غضب منفی
غضب منفی حالتی است که انسان موظف به مدیریت و کنترل آن است. راههای کنترل این نوع غضب در مباحث گذشته، در پنج محور بیان شد.
ب) غضب مثبت
غضب مثبت دارای سه شاخصه است که پیشتر تبیین شد. همچنین برای تکمیل بحث، نمونههایی از غضب مثبت در سیره اهلبیت علیهمالسلام بیان گردید؛ از جمله:
- غضب حضرت موسی علیهالسلام؛
- غضب پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله؛
- غضب امیرالمؤمنین علیهالسلام؛
- غضب امام حسین علیهالسلام در مواجهه با ولید، که حضرت با گرفتن و فشردن گردن او، برخورد قاطعانهای نشان دادند.
بنابراین، اهلبیت علیهمالسلام همانگونه که از غضب منفی اجتناب میکردند، در موارد لازم از غضب مثبت نیز بهرهمند بودند.
ضرورت غضب در برابر منکرات
یکی از نکات مهم در جمعبندی بحث غضب منفی، ضرورت داشتن غضب درونی در برابر منکرات است.
البته غضب در برابر منکرات به معنای خشونتورزی در جامعه نیست؛ بلکه برخورد با منکرات باید بر اساس موازین شرعی و با رعایت شرایط امر به معروف و نهی از منکر باشد؛ از جمله:
- رعایت مراتب امر به معروف و نهی از منکر؛
- احتمال تأثیرگذاری؛
- در معرض خطر قرار نگرفتن جان و مال؛
- احراز سایر شرایط شرعی.
الف) رعایت مراتب در برخورد با منکرات
در مرحله نخست، برخورد باید با زبان نرم و ملایمت باشد. خداوند متعال به حضرت موسی و هارون علیهماالسلام درباره مواجهه با فرعون فرمود:
﴿فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى﴾[1]
بنابراین، حتی در مواجهه با فرعون نیز دستور الهی بر سخن گفتن با نرمی و ملایمت بود.
البته این دستور به معنای یکسان بودن همه مراحل برخورد نیست؛ زیرا با توجه به مجموعه ادله و روایات، ممکن است در برخی موارد و پس از طی مراتب لازم، برخورد قاطعانه ضرورت پیدا کند.
نمونه آن، ماجرای جوانی در زمان امیرالمؤمنین علیهالسلام است که قصد داشت همسر خود را آتش بزند. حضرت ابتدا با ملایمت و ملاطفت با او سخن گفتند، اما وقتی دیدند این برخورد تأثیری ندارد و او قصد ترک منکر را ندارد، دست به قبضه شمشیر بردند. این برخورد موجب عقبنشینی آن جوان و حفظ جان آن زن شد.
پس اصل اساسی، رعایت مراتب است؛ نه خشونت در گام نخست و نه اکتفا به ملایمت در تمام شرایط.
ضرورت غضب باطنی در برابر منکرات
نکته اصلی این است که مؤمن باید در برابر هر منکری، دستکم غضب باطنی داشته باشد؛ حتی اگر امکان برخورد زبانی یا عملی برای او فراهم نباشد.
غضب باطنی یعنی انسان در دل خود نسبت به منکر و رفتار ناپسند، احساس انزجار و بیزاری داشته باشد و این انزجار را در روح خود تقویت کند.
متأسفانه در جامعه، این حالت در میان برخی مؤمنان کمرنگ شده است. گاهی افراد با مشاهده منکرات، به دلیل عمل نکردن دستگاههای مسئول به وظایف خود، به بیتفاوتی میرسند و تصور میکنند دیگر وظیفهای بر عهده آنان نیست.
درحالیکه حتی اگر دولت در اجرای وظایف خود کوتاهی کند، مسئولیت شخصی مؤمن در برابر منکرات از بین نمیرود.
در این زمینه، نمونههایی از تذکر زبانی ساده و بدون درگیری وجود دارد؛ افرادی که صرفاً برای یادآوری حکم الهی، تذکری میدهند و بدون بحث و مشاجره از کنار موضوع عبور میکنند.
اما مهمتر از این اقدامات، زنده نگه داشتن انزجار قلبی از منکر است.
هنگام مشاهده بدحجابی، در دل خود از آن رفتار ابراز بیزاری میکنیم و از خداوند میخواهیم که این انزجار قلبی را در وجودمان حفظ کند.
این حالت، همانند آتشی زیر خاکستر است که نباید خاموش شود.
اگر این احساس نیز از میان برود، بهتدریج ممکن است انسان به مرحلهای برسد که نهتنها در زبان، بلکه در قلب و اعتقاد خود نیز نسبت به منکرات بیتفاوت شود. این وضعیت، مصیبت و خطری بسیار بزرگ است.
غضب الهی
قسم سوم غضب، غضب خدای سبحان است.
غضب در مورد خداوند متعال به معنای خشم و هیجان انسانی نیست؛ زیرا خداوند از چنین حالات و ویژگیهایی منزه است.
بلکه غضب الهی به معنای استحقاق عذاب است؛ یعنی هنگامی که خداوند نسبت به کسی غضب میکند، مقصود آن است که آن شخص مستحق عذاب الهی شده است.
موارد ناپسند بودن حلم
همانگونه که غضب در برخی موارد ناپسند است، حلم و بردباری نیز در بعضی شرایط مطلوب نیست.
سه مورد برای ناپسند بودن حلم بیان شد:
1. زمینهسازی برای جسارت جاهلان: هنگامی که بردباری انسان موجب جرئت و جسارت افراد نادان شود و آنان از صبر او سوءاستفاده کنند.
2. موجب زیان و ضرر اجتماعی شدن: هنگامی که حلم و بردباری سبب وارد شدن زیان و آسیب به جامعه شود.
3. موجب حقارت و ذلت شخص شدن: هنگامی که بردباری انسان به تحقیر و ذلت خود او بینجامد.
بنابراین، حلم با وجود ارزش و اهمیت فراوان، در این سه مورد صفتی ناپسند خواهد بود.
جمع بندی مبحث حلم و غضب
هدف از برگزاری جلسات تفسیر و بررسی آیات و روایات، آن است که معارف الهی در دل و حافظه انسان جای بگیرد و زمینه عمل به آنها فراهم شود.
امید اصلی این است که با عنایت حضرت امام زمان عجلاللهتعالیفرجهالشریف، این مباحث زمینهای برای آراسته شدن انسان به صفت حلم و دوری از خشم و غضب منفی باشد؛ بهویژه غضبی که آبروی انسان را از بین میبرد و دین و دنیای او را به خطر میاندازد.