موضوع: تفسیر موضوعی/حلم و غضب /سوره انبیا آیه 87

این مبحث در ادامه سلسله جلسات تفسیر قرآن کریم و پس از مباحث فقهی، به بررسی سومین آیه مرتبط با رذیله اخلاقی «خشم و غضب» اختصاص دارد. آیه مورد نظر، آیه ۸۷ از سوره مبارکه انبیاء است:
﴿وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادی فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ﴾
این آیه شریفه که به «ذکر یونسیه» شهرت دارد و در نماز غفیله نیز قرائت می‌شود، حاوی نکات عبرت‌آموز و شگفت‌انگیزی در خصوص عواقب خشم، حتی در مراتب عالی انسانی است.
تبیین جایگاه جناب یونس علیه السلام

پیش از ورود به تحلیل واژگانی، تبیین جایگاه حضرت یونس علیه السلام ضروری است. بر اساس آیات قرآن کریم و روایات، درجات انبیاء الهی متفاوت است ﴿تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَیٰ بَعْضٍ﴾[1] حضرت یونس علیه السلام از پیامبران معمولی نبوده و دارای رتبه و شأن والایی است، چرا که نام ایشان چهار بار در قرآن کریم ذکر شده است و همچنین سوره‌ای مستقل (سوره دهم) به نام ایشان در قرآن وجود دارد.

بنابراین، ایشان از انبیای دارای رتبه محسوب می‌شوند.
حضرت یونس در منطقه نینوا (عراق کنونی) مبعوث شد. ایشان طبق روایات بین ۳۳ تا ۴۰ سال به دعوت و نصیحت قوم خود (که جمعیتی حدود صد هزار نفر داشتند) پرداخت. حاصل این تلاش طولانی‌مدت، ایمان آوردن تنها دو نفر از آن جمعیت کثیر بود. ایشان به دلیل عدم پذیرش حق توسط قوم و سختی دل آنان، دچار ناراحتی و خشم شد و از خداوند تقاضای عذاب کرد. خداوند با این درخواست موافقت نمود و زمان نزول عذاب تعیین گردید. حضرت یونس پیش از وقوع عذاب، قوم خود را ترک کرد ﴿ذَهَبَ مُغاضِباً﴾
نکته محوری و حیرت‌انگیز در این ماجرا، ماهیت خشم حضرت یونس است؛ خشم ایشان شخصی، نفسانی، یا برای منافع مادی و خانوادگی نبود؛ بلکه خشمی مقدس و ناشی از غیرت دینی و ناراحتی از جهل و کفر مردم بود.
با وجود مقدس بودن ریشه این خشم، عملِ رها کردن قوم پیش از اتمام حجت نهایی و بدون فرمان مستقیم هجرت، مصداق «ترک اولی» (و نه گناه به معنای فقهی) محسوب شد.
پیامبر خدا به دلیل عدم تحمل تا آخرین لحظه و ترک صحنه، گرفتار تنبیه سخت الهی (بلعیده شدن توسط نهنگ) شد، در حالی که همان قوم گناهکار، توبه کرده و نجات یافتند. این واقعه نشان می‌دهد که خداوند با اولیای خاص خود تعارف ندارد و حتی یک خشم مقدس اگر منجر به ترک وظیفه شود، عواقب سنگینی در پی خواهد داشت.

شرح لغات :
ذَا النُّونِ:
«نون» در لغت به معنای ماهی بسیار بزرگ (نهنگ/حوت عظیم) است و ارتباطی با معنای فارسی نان ندارد.
«ذوالنون» لقب حضرت یونس است به معنای «صاحب ماهی»، زیرا ایشان توسط نهنگ بلعیده شد ﴿التَقَمَهُ الحوت﴾[2]
مدت توقف ایشان در شکم نهنگ (از ۹ ساعت تا ۴۰ روز در روایات مختلف ذکر شده) همراه با معجزه بود؛ زیرا اسید معده نهنگ که توانایی هضم همه چیز را دارد، بر بدن ایشان اثر نکرد، هرچند موجب ضعف جسمانی شدید ایشان شد.
مُغاضِباً:
از ریشه «غضب» گرفته شده است. این واژه حالتی را توصیف می‌کند که فرد با خشم و ناراحتی شدید از مکان یا شخصی جدا می‌شود (مانند کسی که در را محکم می‌بندد و می‌رود). حضرت یونس با حالت خشم نسبت به عملکرد قومش، آنان را ترک کرد.
فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ:
«ظَنَّ» در اینجا به معنای اعتقاد و باور است.
«لَنْ نَقْدِرَ» از ریشه «قدر» به معنای سخت‌گیری و تنگ گرفتن است (مانند آیه «وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ»)، نه به معنای قدرت و توانایی.
تصور حضرت یونس این بود که با توجه به ۳۳ سال تلاش بی‌حاصل و رنج‌هایی که متحمل شده، خداوند بر او سخت نخواهد گرفت و حق دارد که قوم را ترک کند. اما تقدیر الهی خلاف این پندار رقم خورد (ماجرای قرعه‌کشی در کشتی و پرتاب شدن به دریا(
فَنادی فِی الظُّلُماتِ :
حضرت یونس در میان تاریکی‌ها خدا را صدا زد. مصادیق ظلمات عبارتند از:
۱. تاریکی شکم ماهی.
۲. تاریکی اعماق دریا.
۳. تاریکی شب.
لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ :
اقرار صریح به اشتباه و پناه بردن به توحید و تنزیه خداوند. اقرار به اینکه نباید قوم را زود ترک می‌کرد و در این تعجیل، به خود ستم کرده است.
در پایان، تعریف دقیقی از واژه «غضب» ارائه می‌گردد:
غضب عبارت است از «ثَوَرانُ دَمِ القَلب[3] »؛ یعنی هیجان و جوشش خون قلب به منظور انتقام.
سلامتی انسان در گرو «اعتدال مزاج» است. همان‌طور که در فشار خون، بالا یا پایین بودنِ بیش از حد منجر به بیماری یا کما می‌شود، خروج قوه غضبیه از حد اعتدال نیز موجب بیماری روحی و جسمی می‌گردد.