موضوع: تفسیر موضوعی/حلم و غضب /آیه 134 سوره ال عمران

در ادامه سلسله مباحث تفسیری پیرامون آیات مربوط به رذایل اخلاقی (خشم و غضب)، پس از بررسی اولین نمونه در جلسات گذشته، در این نوشتار به بررسی دومین نمونه از این آیات، یعنی آیه ۱۳۴ سوره مبارکه آل‌عمران پرداخته می‌شود.
آیه ۱۳۴ سوره آل‌عمران در ادامه و تکمیل آیه ماقبل خود (آیه ۱۳۳) است. آیه ۱۳۳ با عبارت ﴿وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ... أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ﴾ پایان می‌یابد. آیه مورد بحث (۱۳۴)، به تبیین و توضیح ویژگی‌های «متقین» می‌پردازد که در آیه قبل ذکر شده بود.
﴿الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ﴾
ویژگی‌های متقین بر اساس این آیه عبارتند از:
کسانی که هم در «سراء» (روزگار خوشی و توانگری) و هم در «ضراء» (روزگار سختی و تنگدستی) انفاق می‌کنند.
کسانی که خشم خود را فرو می‌برند و مدیریت می‌کنند.
کسانی که از مردم درمی‌گذرند.
در پایان آیه نیز خداوند می‌فرماید که دوستدار نیکوکاران (محسنین) است.
شرح لغات :

در این آیه پنج لغت کلیدی وجود دارد که بررسی دقیق ریشه و معنای آن‌ها برای فهم عمیق آیات و روایات ضروری است.
یُنْفِقُونَ :
از ماده «نَفِقَه» است. (باید دقت شود که عین‌الفعل مکسور است و با نَفَقه اشتباه نشود.(
«نفق» به معنای «مضی» و «نفد» است، یعنی «به پایان رسید» و «تمام شد»
ظاهر انفاق این است که مال تمام می‌شود؛ وقتی انسان پولی را کمک می‌کند، در ظاهر آن بخش از مالش به پایان رسیده است. اما این ظاهرِ دنیوی است و در باطن (که در نکات تفسیری بیان خواهد شد)، فرد به دریا وصل می‌شود.
السَّرَّاء :
از ماده «سَرَّ»
به معنای توانگری، خوشی و سرور است.
توانگری (پولداری) با خوشی (حال خوب) متفاوت است؛ ممکن است فردی توانگر نباشد اما حال دلش خوش باشد و آرامش داشته باشد. «سراء» شامل هر دو معنا (خوشی حال و توانگری) می‌شود. برخی نیز گفته‌اند «السراء ای النعماء»
الضَّرَّاء :

از ماده «ضَرَّ»

نقطه مقابل «سراء» است. اگر سراء به معنی توانگری باشد، ضراء به معنی فقر و بی‌پولی است؛ و اگر به معنی خوشی باشد، ضراء به معنی ناخوشی است. همچنین به معنای زیان، غم و اندوه و تنگدستی نیز می‌آید.
راغب می گوید «الضراء ای سوء الحال»[1] (بدی حال). این بدی حال می‌تواند ناشی از مشکلات جسمی، روحی (افسردگی) یا مشکلات بیرونی باشد.
در یک نگاه کلی، «سراء» معادل «یُسر» (آسانی) و «ضراء» معادل «عُسر» (سختی) است. اولین ویژگی متقین، انفاق در هر دو حالت یسر و عسر است.
الْكَاظِمِينَ :
از ماده «کَظْم»
به معنای حبس و نگه‌داشتن.
اصل استعمال این واژه برای بستن دهانه مَشکِ پر از آب است. وقتی مَشک پر می‌شود و نزدیک است که لبریز شود، سریع دهانه آن را می‌بندند (گره می‌زنند) تا نریزد.
انسان عصبانی مانند ظرفی است که خشم در او غلیان کرده و می‌خواهد لبریز شود. «کاظم» کسی است که سریع بر این حالت مسلط می‌شود و راه خروج خشم را می‌بندد، همان‌طور که دهانه مشک یا کیسه شیر و دوغ را می‌بندند تا محتویات آن نریزد. اگر این خشم کنترل نشود، حرف‌ها و رفتارهای زشتی (خبائث) از انسان صادر می‌شود که نشان‌دهنده جوهره درونی اوست.
الْغَيْظ :
غیظ با خشم و غضب معمولی تفاوت دارد. غیظ مرتبه شدید خشم است.

همان‌طور که «کینه» همان حسادت‌های تلمبار شده و درمان نشده است که تبدیل به عقده شده، «غیظ» نیز خشم‌های فروخورده نشده و شدید است. غضب ممکن است با یک بار عصبانیت باشد و کنترل شود، اما اگر تکرار شود و شدت یابد، تبدیل به غیظ می‌شود. غیظ یعنی «اَشَدُّ غَضَباً» (خشم بسیار شدید و خطرناک)