موضوع: تفسیر موضوعی/حلم و غضب /آیه 37 سوره شوری

این مبحث در ادامه سلسله مباحث تفسیری پیرامون رذیله «خشم و غضب» و فضیلت «حلم» است. آیه ۳۷ سوره شوری به عنوان محور بحث قرار دارد ﴿وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ﴾ پس از بررسی لغات و ترجمه در جلسات پیشین، در این بخش به تشریح نکات تفسیری (نکات دوم تا چهارم) پرداخته می‌شود.
نکته دوم :
یکی از نکات حائز اهمیت، توجه به فضای نزول سوره شوری است. این سوره «مکی» است؛ بدین معنا که در شرایطی نازل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله هنوز تشکیل حکومت نداده و قدرت سیاسی در اختیار نداشته‌اند. ایشان و مؤمنین در مکه تحت فشار، آزار و اذیت مشرکان بودند و قدرتی برای مقابله فیزیکی نداشتند.
در چنین شرایطی که مسلمانان در موضع ضعف ظاهری قرار دارند، خداوند دستور به کنترل خشم و بخشش می‌دهد. این دستور بسیار کلیدی است؛ زیرا پیشرفت دعوت پیامبر صلی الله علیه و اله مرهون همین صبر و گذشت بود. اگر ایشان در برابر قیل‌وقال‌ها و آزارهای مشرکان صبر نمی‌کردند و آن‌ها را نمی‌بخشیدند، رسالت پیش نمی‌رفت. این نکته لزوم مراقبت در برخورد با مخالفان، حتی در شرایط فقدان قدرت ظاهری را می‌رساند.
نکته سوم :
در ابتدای آیه شریفه عبارت ﴿وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ﴾ آمده است. اجتناب از گناهان کبیره نیازمند «مهارت»، «برنامه» و «دقت» است. دین‌داری با بی‌خیالی، حواس‌پرتی و بدون برنامه ممکن نیست؛ همان‌گونه که رانندگی در یک مسیر طولانی با چشمان بسته یا بی‌توجهی امکان‌پذیر نیست و منجر به خطر می‌شود. این لزوم برنامه‌ریزی و کسب مهارت، ضرورت رجوع به «عالم دینی» جهت راهنمایی و فراگیری مهارت بندگی را اثبات می‌کند.
ملاک تمیز گناه کبیره از صغیره :
سؤال اصلی در مباحث فقهی و تفسیری این است که معیار تشخیص گناه کبیره از صغیره چیست؟ در این باره پنج قول مطرح شده است:
1 - وعده آتش دوزخ: هر گناهی که خداوند صراحتاً به آن وعده آتش داده باشد.
2 - وعده عذاب در قرآن: هر گناهی که در قرآن کریم (چه به اسم و چه با نهیِ منجر به وعید) به آن وعده عذاب داده شده باشد. طبق این قول، وعده عذاب در غیر قرآن ملاک نیست.
3 - وعده عذاب در قرآن یا روایات (نظریه مختار): هر گناهی که در آیات قرآن یا در روایات اهل‌بیت علیهم السلام به آن وعده عذاب داده شده باشد، گناه کبیره محسوب می‌شود. (این قول مورد پذیرش و مختار ماست.(
4 - تشخیص متشرعین: برخی معتقدند ملاک، نظر «متشرعین» است.
متشرع فرد مسلمانیست که مقید به ضوابط شرعی است و سعی بر رعایت حدود الهی دارد (هرچند معصوم نیست و ممکن است خطایی از او سر بزند.)

نقد این قول در مباحث فقه الاسره، مبحث صله ارحام بیان و تبیین شد.
وجود حد شرعی: برخی گفته‌اند هر گناهی که برای آن در شرع مقدس «حد» تعیین شده باشد، کبیره است و اگر حد نداشته باشد، کبیره نیست.
نقد و رد قول پنجم: این معیار صحیح نیست. نقض آشکار آن گناه «غیبت» است که از گناهان بسیار بزرگ محسوب می‌شود اما حد شرعی خاصی ندارد. همچنین برخی روابط فاسد اخلاقی وجود دارد که با وجود قبح شدید، حد شرعی ندارند (و تعزیر یا استغفار دارند)، اما قطعاً جزء گناهان کبیره هستند. بنابراین، نداشتن حد شرعی دلیل بر صغیره بودن گناه نیست.
نکته چهارم :
در ادامه آیه عبارت ﴿وإِذَا مَا غَضِبُوا﴾ آمده است.
کلمه «ما» در این عبارت، «مای زائده» است. زائده بودن به معنای اضافی و بی‌فایده بودن نیست، بلکه نقش آن «تأکید» است. وجود این کلمه هشداری است برای مخاطب که دقت خود را بالا ببرد. تأکید آیه بر این است که یکی از صفات بارز مؤمنین این است که دقیقاً در هنگام خشم، می‌بخشند.
آیه نمی‌فرماید که مؤمنین اصلاً غضبناک نمی‌شوند. خشم یک غریزه طبیعی است که خداوند در نهاد انسان قرار داده است. وقتی امر ناخوشایندی رخ می‌دهد، انسان خواه ناخواه دچار غلیان درونی می‌شود (تغییر ضربان قلب، گردش خون و برافروختگی چهره). این واکنش فیزیولوژیک غیرقابل حذف است و توقع اینکه انسان اصلاً خشمگین نشود، امری غیرممکن و خلاف خلقت است.

دستور خداوند ناظر به «مدیریت غضب» است، نه حذف صورت مسئله. همان‌طور که خداوند قوای شهوت، غضب و عقل را طراحی کرده، ابزار کنترل آن‌ها را نیز (توسط عقل و شرع) قرار داده است.
انسان مانند راننده‌ای است که باید بداند کجا از پدال گاز، کجا از کلاچ و کجا از ترمز استفاده کند. این امر نیازمند ملکه شدن مهارت است. اگر راننده‌ای در اتوبان با سرعت بالا، به جای استراحت دادن به پا یا فشار دادن پدال گاز، اشتباهاً و از روی حواس‌پرتی ترمز ناگهانی بگیرد، فاجعه رخ می‌دهد.
در مسیر زندگی نیز اگر مدیریت قوای شهوت، غضب و عقل برای یک لحظه از دست برود، سقوط انسان حتمی است.

توقع خداوند این است که هنگام بروز شرایط خشم:
مانند بستن دهانه مشک پر از آب که در حال جوشش است، ابتدا باید جلوی فوران خشم (بروز بیرونی) گرفته شود.
مرحله بالاتر این است که پس از کنترل خشم، فرد خطاکار بخشیده شود و حتی با او برخورد محبت‌آمیز صورت گیرد.