موضوع: تفسیر موضوعی/حلم و غضب /مباحث مقدماتی

پس از پایان مبحث «غفلت» که حدود چهار ماه به طول انجامید، محور جدید مباحث تفسیری در سال تحصیلی جاری، بررسی دوگانه‌ی «حلم و غضب» است. غضب یکی از رذایل اخلاقی و در نقطه مقابل آن، حلم و بردباری قرار دارد.
اهمیت صفت حلم به عنوان زینت مؤمن به حدی است که موفقیت در کسب این فضیلت، انسان را در جایگاهی بسیار رفیع قرار می‌دهد؛ چنانکه گویی فرد حلیم تنها یک وجب تا مرز نبوت فاصله دارد و شبیه به یکی از انبیای الهی شده است. اگرچه حلم ابعاد و شئون مختلفی دارد، اما محوریت بحث فعلی تمرکز بر رذیله‌ی «خشم و غضب» و راه‌های مقابله با آن است.
خطر احساس امنیت کاذب:
انسان نباید هیچ‌گاه خود را از خشم و غضب ایمن بداند. گاهی تصور تسلط بر خشم حاصل می‌شود، اما غضب بسترهای ظریف و پنهانی دارد که ممکن است فرد را در شرایطی خاص غافلگیر کرده و مغلوب سازد. تا زمانی که انسان به مرتبه یقین (مرگ) نرسیده است، نباید خود را مصون بداند.
استراتژی‌های فریب شیطان:
گاهی موفقیت در کنترل خشم در بازه‌های زمانی طولانی (مثلاً ۱۰ سال)، خود می‌تواند یک دسیسه شیطانی باشد. شیطان ممکن است سال‌ها فرد را در ظاهر موفق نگه دارد تا در لحظه‌ای حساس، او را دچار لغزش کرده و آبروی چندین ساله را بر باد دهد. بنابراین، هرچه انسان در مسیر کمال پیش می‌رود، نیازمند استعاذه (پناه بردن به خدا) جدی‌تری است.
مثال: مشابه مسابقات فوتبال که در دقایق پایانی و زمانی که نتیجه مساوی است، حرص و تلاش برای پیروزی بیشتر می‌شود، شیطان نیز در مراحل پایانی و مراتب بالاتر، فشار بیشتری وارد می‌کند.
کمک‌های انحرافی شیطان در معنویت:
نکته قابل تأمل آن است که گاهی شیطان در امور خارق‌العاده و معنوی به انسان کمک می‌کند. اشراف به امور غیبی لزوماً نشانه کرامت الهی نیست و ممکن است دامی از سوی ابلیس (که از جن است و قدرت‌هایی دارد) باشد تا انسان را فریب دهد.
با استناد به آیه ۹۹ سوره حجر: ﴿وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ﴾، برداشت‌های نادرستی وجود دارد. برخی با فهم ناقص تصور می‌کنند که پس از رسیدن به مقامات معنوی (یقین)، تکلیف عبادت ساقط می‌شود (مانند موردی که فردی پس از سال‌ها طلبگی، نماز را ترک کرد)
تفسیر صحیح اینست که یقین در این آیه به معنای «مرگ» است. سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و امیرالمؤمنین علیه السلام نشان می‌دهد که آنان تا آخرین لحظه حیات بر عبادت مداومت داشتند. بنابراین، مبارزه با رذایل اخلاقی همچون خشم و ادامه بندگی، تا لحظه مرگ و قرار گرفتن در کفن امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.
آیه اول :
در ادامه مباحث، آیه ۳۷ سوره شوری به عنوان اولین مستند قرآنی در بحث غضب مورد بررسی قرار می‌گیرد.
﴿وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ﴾
ترجمه و مفهوم کلی
آیه در وصف مؤمنین می‌فرماید: کسانی که از گناهان بزرگ و اعمال زشت دوری می‌کنند و هنگامی که خشمگین می‌شوند، می‌بخشند.
نکته کلیدی در عبارت «هُمْ يَغْفِرُونَ» این است که مؤمن نه تنها خشم خود را فرو می‌برد، بلکه طرف مقابل را مورد عفو و بخشش قرار می‌دهد. اصل بر این است که خشم ایجاد می‌شود، اما واکنش مؤمنانه، «گذشت» است.
واژه شناسی :
فهم دقیق تفسیر نیازمند بررسی لغات است:
یَجتَنِبُون: از ریشه «جَنَبَ» به معنای کنار زدن، دوری کردن و اجتناب ورزیدن است.
کَبائِر: جمع «کبیره» و از اسم‌های متضایف است. راغب میگوید : الْكَبِيرُ و الصّغير من الأسماء المتضايفة ... يستعملان في الكمّيّة المتّصلة كالأجسام، و ذلك كالكثير و القليل، و في الكمّيّة المنفصلة كالعدد[1]

(وجود کبیره دلالت بر وجود صغیره دارد). این مفهوم در کمیت‌های متصل (مانند اجسام) و منفصل (مانند اعداد) کاربرد دارد.
فَواحِش: جمع «فاحشه» به معنای هر آن چیزی است که قبح و زشتی آن زیاد باشد؛ اعم از افعال (مانند آتش زدن مسجد) و اقوال.
نکات تفسیری:
1 - این آیه در سیاق بیان صفات مؤمنین (مانند شورا، دفع ظلم و عفو) قرار دارد.
2 - سوره شوری مکی است؛ یعنی در زمانی نازل شده که هنوز حکومت اسلامی تشکیل نشده بود.
خداوند پیش از تأسیس حکومت، بر صفات اخلاقی تأکید می‌ورزد. این امر بیانگر آن است که زیربنا و اصل تأسیس حکومت اسلامی، بر پایه‌های اخلاقی استوار است. موفقیت رهبران الهی (مانند امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری) مرهون تهذیب نفس بوده است. حفظ نظام اسلامی به عنوان ظرف اجرای احکام واجب است، اما این امر بدون تهذیب نفس و پایه‌های اخلاقی میسر نخواهد بود.