موضوع: تفسیر موضوعی/تکبر /بحث در ماهیت سجده بر آدم

بیان مساله :

در آیه شریفه خداوند متعال می فرماید : ﴿اسجدوا لآدم فسجدوا ...﴾[1] و سوال اول ما اینست که این سجده ای که خداوند از ملائکه خواسته است ، چه نوع سجده ای است؟ آیا سجده عبادت است؟

جواب اینست که قطعا مراد از این سجده ، سجده از باب عبودیت و اثبات الوهیت جناب آدم نیست چرا که در سوره مبارکه حمد می فرماید : ﴿ایاک نعبد و ایاک نستعین﴾[2] فقط و فقط تو را می پرستیم. مراد از این سجده در آیه شریفه مورد بحث ما ، سجده از باب تحیت و تعظیم است و نه سجده خضوع و تعبد. اما اینکه حکمت و دلیل آن چیست ، مساله مورد بحث ما نیست ، هرچند برخی گفته اند که جناب آدم مثل قبله بوده است.

در هر صورت این سجده ارتباطی با الوهیت و عبادت ندارد بلکه از جهت تعظیم و احترام و تحیت است.

ملاک عبادت و غیر آن

نکته مهمی که اینجا لازم است اشاره شود این است که سجده بنفسه دلالت بر عبادت نمی کند ، بلکه عنوان پرستش و عبودیت به نیت و قصد ساجد بستگی دارد. لذا چه بسا کسی نوعی ورزش کند که حالت سجده به خود بگیرد. قطعا این نوع حرکت عنوان پرستش ندارد چون شخص به نیت و قصد ورزش این حرکت را انجام داده است.

ارتباط معصیت و کفر

سوال دیگری که در این مجال مطرح است ، اینست که آیا شیطان به صرف مخالفت کافر شد و طبق آیه شریفه ، خداوند در حق او فرمود : ﴿کان من الکافرین﴾[3] ؟ یا صرف مخالفت موجب کفر نمی شود؟

جواب اینست که مخالفت ، موجب معصیت است و صرف معصیت و مخالفت موجب کفر نمی شود. از این رو خود ملائکه نیز به خداوند متعال کلامی شبیه اعتراض بیان کردند و عرض کردند : ﴿قالُوا أَ تَجْعَلُ فيها مَنْ يُفْسِدُ فيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُون﴾[4] ‌ ، اما کافر نشدند و بلکه بعد از توجه پیدا کردن به امر پروردگار عذرخواهی کردند و عرض کردند : ﴿قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاَّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَليمُ الْحَكيم﴾‌ [5] . اما شیطان پشیمان نشد و از فرصت توبه ای که جناب نوح علی نبینا و اله و علیه السلام به او داد استفاده نکرد.