کفارات غیر بالغ/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج بر اساس مناسک حج رهبر شهید

موضوع: كتاب الحج بر اساس مناسک حج رهبر شهید /شرائط وجوب حجة الإسلام /کفارات غیر بالغ

کلام ما در این فرع این بود که سید شهید فرمودند که کفّارات غیر بالغ در مورد صید بر عهده‌ی ولی است در مورد غیر صید نه بر ولی است و نه بر صبی. ما اینجا فقط تعلیقه‌ای داشتیم باید تفصیلی می‌دادند که این چه صبی است؟ این صبی است که از خودش استقلال ندارد، این تعلیق حتماً لازم است. هم فرمایش امام هم ایشان می‌گویند غیر بالغ. متأسفانه در فرمایشات مرحوم سید صاحب عروه هم هست غیر بالغ. نه هر غیر بالغی، بلکه غیر بالغی که از خودش هیچ استقلالی ندارد.

مطلب دیگر که سید شهید فرمودند این است که هدی غیر بالغ هم بر ولی است.

اینجا هم باید تعلیقه زد و یک تفصیلی قائل شد. گرچه هم در کلمات سید همین‌طور آمده است. ببینید ریشه از کجا می‌آید. هم در کلمات مرحوم امام در تحریرالوسیله و مناسک ایشان است، و هم سید شهید هم همین‌طور آوردند که هدی بر قربانی غیر بالغ هم بر عهده‌ی ولی است. اینجا هم لازم است. منظور غیر بالغ، چه غیر بالغی است؟ غیر بالغی است که از خودش استقلال ندارد. احجاج کیست؟ احجاج ولی اوست. فرقی نمی‌کند چه ممیّز چه غیر ممیّز. اما آن صبی که خودمختار است، مثلاً مراهق است. مراهق که می‌دانید یعنی در آستانه‌ی بلوغ است. بعضی مراهق‌ها هستند در بورس می‌روند و همه کاری می‌کنند. بعضی مراهق‌ها هستند نمی‌دانید چه‌ها می‌کنند. آن که از خودش همه کاره است ما دلیلی نداریم که ولی است، چون می‌دانیم کسی که حج انجام می‌دهد، یکی از اعمال حج هم قربانی است. قربانی هر شخصی هم بر عهده‌ی خودش است. ﴿«لا تَزِروا وَازِرَةٌ وِزرَ اُخرَی»﴾ به قول دیگری یکی دیگر می‌کند، یکی دیگر کیف کند. زحمت آن را یک کسی بکشد، کسی دیگر هم کیف کند. هَدی که بر عهده‌ی ولی است گفتیم سید شهید دارند هدی غیر بالغ بر عهده‌ی ولی است، اینجا باید تعلیقه زد نه هر غیر بالغی. غیر بالغی که از خودش استقلال ندارد، حج او در گروی پدر است و الاّ مقتضای قاعده این است که هر عملی را باید مستند به خودم باشد. دارم، قربانی می‌کنم. ندارم، وظیفه‌ام صوم می‌شود. ﴿«ثَلاثَةُ أیّام فِی الحَجّ سَبعَة إذا رجعتم».﴾

پس آن که استقلال ندارد دلیلش چیست؟ دو تا دلیل آورده است. یک دلیل این است که اگر ولی ... چون تحت اشراف ولی است، ولی او را مُحرم کرده آورده است، از خودش استقلال ندارد. اگر ولی بخواهد از مال بچه قربانی را بدهد خلاف مصلحت است. تصرّفات ولی باید جوری باشد که مصلحت صبی باشد. الان این هدایایی که برای این بچه‌ها می‌آورند از ما خیلی می‌پرسند. دیدید که پر قنداقه‌ی بچه‌ها سکه‌ای، پارسیانی چیزی می‌گذارند، آیا ولی می‌تواند تصرّف کند؟ نه تصرّفات او باید به مصلحت بچه باشد، خلاف مصلحت او نمی‌شود باشد. حالا دیدند بچه تنهاست، این بچه هم آوردند که یک استحبابی هم رعایت شده باشد. چه مصلحتی دارد که پول بچه خرج هدی شود؟

(یکی از حضار): اصل حج هم برای این بچه کلی ثواب دارد.

(استاد مظاهری): پدر این کار را کند. برای چه از پول بچه خرج کنی؟ تو او را این جا آوردی، از پول خودت انجام بده، چرا از پول این بچه‌ی بیچاره داری خرج می‌کنی؟ این بچه آینده دارد، برای او سکه بگیر، دلار بگیر. پول او را خرج قربانی کنی خلاف مصلحت نیست. خیلی کارها می‌تواند کند.

البته این خلافی هم نیست. همه‌ی فقها این را دارند. «لأنّ الصّرف مال صبی فی الهَدی لَیسَ من مصالحه» با این تقریبی که می‌کنند درست است. او می‌خواست نیاورد، حالا که آوردی... می‌خواهم استحباب را در بیاورم. می‌خواهم نور حج بخورد. در این شبیخون فرهنگی در امان باشد. دختر را می‌آورند خودش را ول نکند. این مصلحت بچه است که از پول خودش خرج او کنی؟ این‌ها شئون تربیتی است. خیلی چیزها می‌شود بگویی اگر این حرف‌ها را بزنی. کی متکفّل تربیت است؟ از شئون حضانت است یا نیست؟ پول این بچه‌ی بیچاره را بگیر خرج کن! خودت خرج او کن.

حالا اگر این هم قبول ندارید، ممکن است قبول نکنید. از روایات استفاده می‌شود منتها آن روایت هم مورد خدشه‌ی ... مرحوم آقای خوئی این‌ها قبول دارند این روایتی که الان می‌خوانیم اما یک اشکالی آقای حکیم دارند. حالا بگذارید روایت را بخوانیم ببینیم از اشکال آقای حکیم، سالم می‌مانیم یا نه.

اما روایت در باب 17. پس آن یک وجه، وجهی بود که خلاف مصلحت بچه است. اما گفتم مال بچه‌ای است که از خودش استقلالی ندارد. اگر از خودش استقلال دارد از پول خودش خرج کن.

باب 17 از اقسام حج، حدیث پنجم. دیشب هم این روایت را خواندیم بإسناده عن زراره، اسناد شیخ صدوق به زراره. صفحه 288، دیشب هم بازخوانی شد.

«قال إذا حجّ الرّجل بإبنه و هو صغیر» یعنی معلوم است از خودش استقلال ندارد. «فإنّه یأمره أن یلبّی» تلبیه بگیرید. «فإن لم یُحسن أن یلبّی لبّوا عنه» تکلیف اولیاست. «و یُطاف به» اطافه می‌دهند. «و یصلّی عنه» از جانب او نماز می‌خوانند، خودش نمی‌تواند نماز بخواند. شاهد اینجاست. «قلتُ لیس لهم ما یذبحون» زراره به امام باقر یا امام صادق عرض می‌کند. این‌ها این مقدار قربانی ندارند. «قال یذبح عن الصّغار و یصوم الکبّار» از جانب صغار ذبح می‌کند. و کبّار که دیگر نیست تکلیفشان به صوم است. فرموده‌اند دلالت دارد که الان که نیست، تفسیر هم داده نشد ولو این که فعلاً «لیس لهم ما یذبحون» یعنی این‌ها که آوردند چیزی نیست که ذبح کنند. «قال یذبح عن الصّغار و یصوم الکبّار» کی این را ذبح می‌کند؟ همان ولی. یعنی تکلیف ولی می‌شود، ولی می‌آید این ذبح را برای صغار انجام می‌دهد از مال خودش. اما کبّار روزه می‌گیرد.

مرحوم آقای حکیم در مستمسک یک اشکال گرفته است گفته این دلالت ندارد.

(یکی از حضار): اوّلاً ممکن است «لیس لهم ما یذبحون» یعنی گوسفند نیست اینجا، نه این که پول ندارد. یک گوسفند آوردند می‌گوید حالا چکار کنیم؟ می‌گوید گوسفندی نیست که برای دو نفر ذبح شود، یک گوسفند است. چون بچه نمی‌تواند روزه بگیرد، می‌گوید این را از بالای بچه بکش...

(استاد مظاهری): کی؟ ولی از مال خودش... یعنی گوسفند مال آن‌هاست.

(یکی از حضار): اصلاً بحث این نیست که پول گوسفند را به کی بدهد. داستان سر این است که یک گوسفند بیشتر اینجا نیست. این یک گوسفند را می‌گویی برای بچه بکش، حالا پولش را کی بدهد در آن مقام نیست. بزرگتر روزه بگیرد. یک احتمال هم این که «یذبح عن الصغار» از طرف بچه گوسفند را بکش، ولی پولش را کی بدهد...

(استاد مظاهری): ظهورش همین است. یعنی گوسفندی که مال شماست برای بچه بکش. «لیس لهم ما یذبحون» یعنی این مقدار گوسفند ندارند. این بحث است به قول شما این مقدار. الان این گوسفندی که وجود دارد، این گوسفند مال بچه که نیست، مال این‌هاست. این‌ها بیایند این گوسفند را برای بچه... یعنی به عهده‌ی ولی است که این کار را کند.

(یکی از حضار): شاید به خاطر اینکه بچه که نمی‌تواند روزه بگیرد...

(استاد مظاهری): یعنی به عهده‌ی ولی است این کار را کند. ولی، گوسفندش را بدهد گوسفندی که مال خودش است. حالا این مقدار گوسفند نداریم ما. به قول شما چند تا گوسفند آوردند؟ ده تا گوسفند آوردند. با این بچه‌ها 15-14 نفر هستند، اما این مقدار که دلالت دارد که تکلیف ولی این است که ذبح کند. برای بچه ذبح کند. تفصیلی هم حضرت ندادند. هیچ تفصیلی هم ندادند.

آقای حکیم هم همین را گفته. در مقام بیان این نیست که پولش را کی بدهد. قبول داریم اما از خود روایت استفاده می‌شود که تکلیف ولی این است که هدی این را بدهد. این مقدار که استفاده می‌شود، قبول داریم. همه این‌ها را قبول داریم اما این مقدار را که دلالت دارد که ولی که این گوسفند مال اوست بیاید به بچه بدهد. این مقدار را که دلالت دارد. پس این که حج بر ولی است، با این روایت اثبات می‌شود.

(یکی از حضار): نکته سر این است که پولش را کی بدهد؟

(استاد مظاهری): خود همین ولی. نگفت که بعد از مال صبی بردارد. می‌گوید گوسفند خودش را بدهد برای بچه. تکلیف خودت چی؟ می‌گوید خودت برو روزه بگیر! تکلیف تو این است این بچه‌ای که آوردی غیر مستقل است، ذبح و قربانی او را تو انجام بده. این مقدار که استفاده می‌شود. می‌گوید تو برو قربانی که مال خودت است برای بچه کن، نگفته مثلاً پولش... همین مقدار بر ما کافی است. یعنی از این روایت استفاده می‌شود که الان تکلیف ولی این است این مقدار استفاده می‌شود.

آقای حکیم می‌گوید در مقام بیان این جهت نیست. این که از خودش، ظهورش این است «یذبح عن الصغار» تکلیف تو این است که این گوسفندی که مال تو است برای این بچه ببری قربانی کنی. درست هم هست. این که می‌گویید این در مقام بیان این‌ها نیست، ابداً هیچ ربطی ندارد.

سیاقش هم این است «وَ إن قَتَل صیداً» باز هم «علی أبیه» اگر وحدت سیاق هم بخواهی در نظر بگیری، این‌ها به گردن ولی است. به قول آقای آشیخ جواد امامی می‌گفت مثل آب روان فتوا می‌دهید که بچه‌ای که هیچ استقلالی ندارد، ولی باید جور این‌ها را بکشد.

برویم سراغ مسئله‌ی بعدی که سید شهید فرمودند در حج واجب، اذن شوهر برای زن و اذن والدین برای فرزند، شرط نیست. هرچه هم گوله گوله اشک بریزند این پدر و مادر. از جهت شفقت است. گاهی اوقات شفقت هم هست، یعنی نمی‌توانند فراق او را تحمل کنند. اما جناب آقای موسوی یک پول حسابی به او رسیده باید امسال برود حج. رضایت شرط نیست. می‌گوید نمی‌خواهم بروی. «لا طاعة لمخلوقٍ فی معصیةٍ خالق» در مقابل خدا نمی‌توانی حرف بزنی. مستحب که نیست. وقتی مسجد می‌گوید نرو، از جهت چی؟ شفقت. ما دلیل نداریم. اطاعت والدین، مطلق دلیل نداریم. اذیتی شود که از جهت شفقت آنجا، و الاّ ما دلیل نداریم که اطاعت والدین، مطلقا واجب است. آن که دلیل داریم این است که نباید عاق شود.

یا زن به شوهر می‌گوید نمی‌خواهم بروی. اذن اجازه نیست، یک جا فقط. می‌گوید دنبالش برو. می‌گوید من اجازه ندادم. اجازه نده من می‌روم حجم را انجام بدهم. یک تخصیص دارد آن هم که اگر برود، شوهر می‌گوید دیگر برو به خانه‌ی من برنگردد. صرف خانه‌ نه، بلکه خودش به مشقت بیفتد یعنی زندگی برای او زجرآور می‌شود. اینجا وجوب حج امسال از او برداشته می‌شود اگر به این حد رسید.

از این مسئله‌ها زیاد می‌پرسند. شوهر می‌گوید نه، می‌گوییم رضایت شوهر در دو جا لازم است. یکی در این که طاعات جنسی و دیگر خروج منزل. البته خروج از منزل محل خلاف است. آیا مطلقا مثل امام و سید شهید؟ یا بعضی از فقها می‌گویند مثل آقای سیستانی، خروج از منزل که منافات با حقوق شوهر داشته باشد. شاید ما هم به این قائل هستیم. این‌ها بحث دارد. ما هم خروج از منزل را مطلقا حرام نمی‌دانیم، خروج از منزلی که منافات با حقوق و وظایف زناشویی داشته باشد.

لذا این مسئله هم تمام است. این مسئله هم صاف است، هیچ مخالفی ندارد. در حج واجب، اذن شوهر برای زن و اذن والدین برای فرزند، شرط نیست حتی در صورت عدم رضایت شوهر یا والدین، واجب است به حج برود. اما ای کاش این تعلیق را اینجا برای زن می‌زدند ولو این که زن نه بلغ ما بلغ، مگر این باشد که زن به حرج بیفتد.

اما مطلب مسئله‌ی بعدی. تا حالا دو تا شرط خواندیم. یکی عقل بود و یکی بلوغ بود. شرط سوم استطاعت، توانایی بر انجام دادن حج است. شرط سوم استطاعت است که شامل چند امر است. چهار امر: یکی استطاعت مالی، یکی استطاعت بدنی، یکی استطاعت طریقی، یکی استطاعت زمانی. این چهار تا استطاعت باید باشد که هم در کلمات مرحوم صاحب عروه هست آوردند و هم مرحوم امام در تحریرالوسیله و نوع فقها آورده‌اند.

دلیل استطاعت چیست؟ قبل از این که وارد روایات شویم، امشب وارد این بحث شویم ببینیم از آیه چه استفاده می‌شود.

﴿لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاعَ إلَیه سَبیلاً»﴾ خدا از مردم حج می‌خواهد، کسانی که توانایی داشته باشند.

از این چه در می‌آید؟ استطاعت سه جور است. یا استطاعت عقلی است، یا استطاعت عرفی است، یا استطاعت شرعی است. هر کدام جدای از هم است.

استطاعت عقلی همان است که شرط تکلیف است. همان تمکّن، قدرت. اگر تمکّن و قدرت نباشد تکلیف بما لایطاق است. اگر ما این استطاعت در آیه را استطاعت عقلی گرفتیم یعنی همان قدرت، تمکّن. می‌دانید خیلی سخت می‌شود. یعنی باید حج بروی مگر ناتوان باشی. همان قدرت عقلیه‌ای که شرط عامه‌ی تکالیف است. باید هر جوری هست بروی، ولو به مشقت بیفتی، ولو به در به‌دری بیفتی. عقل که دربه‌دری را نمی‌داند. عقل می‌گوید وقتی مولا از تو تکلیفی خواست باید بیاوری. حالا ولو این که زخمی شود. در امم پیشین هم می‌دانید آخر سوره‌ی بقره می‌گوید خدا آن‌طور که از امم پیشین خواستی، از ما آن‌طوری نخواه.

استطاعت عرفی یعنی آن چیزی که عرف می‌فهمد. عرف چقدر می‌فهمد در استطاعت و توان؟ اگر برای او مشقت باشد عرف می‌گوید مستطیع؟ می‌گوید تو که زجر می‌کشی، تو چه توانی داری؟ تو بین مردم برو، حتی مردم متشرّع. بین مردم متشرّع بروی، اگر سختی هم باشد و مشقت شدید باشد می‌گویند تو چه توانی داری؟ حتی بالاتر از این بگویم می‌گوید تو چند تا بچه داری؟ چند تا دختر در خانه داری؟ حج تو این دخترهاست. حج تو این پسرهاست. عرف می‌گوید تو مستطیع، تو توان نداری. پس دایره‌ی استطاعت عرفی بالاتر است، عقلی ضیق‌تر است محدودتر است. یعنی عقلی می‌گوید مشقت هم باشد برو، سختی هم باشد، حتی ضرر هم باشد برو. بله اگر ضرر هلاکت باشد، آن را عقل نمی‌گوید. اگر نفس باشد، عقل گیر می‌کند.

پس استطاعت عرفی، دایره‌اش بالاتر است. یعنی جاهایی می‌گوید که تو مستطیع نیستی با این که استطاعت عقلی داری.

سومین استطاعت، استطاعت شرعی است که این هم فضایش بالاتر است که ولو مشقت شدید هم نباشد. یک کسی می‌تواند با پای پیاده برود. دیدید بعضی‌ها پیاده می‌روند؟ می‌روند تا مشعر، بعضی‌ها تا کربلا می‌روند. برای او مشقت شدید و زجر، کیف هم می‌کند. اما شارع گفته من این حج را از تو نمی‌خواهم. چه حجی می‌خواهم؟ آن حجی که داشته باشی، زاد را تعبیر می‌کنند به زاد و راحله. نمی‌خواهم پیاده بروی. یک توشه داشته باشی، این چیزها را داشته باشی. با این که مشقت شدید هم نیست، طاقت‌فرسا هم نیست می‌توانی بروی. یعنی شارع چیزهای خاص را لازم دانسته، شارع قیود خاصی را لازم دانسته که تو مستطیع شوی. همه‌ی این‌ها قائل دارد.

مرحوم آقای خوئی می‌گویند از آیه‌ی شریفه، استطاعت عقلی استفاده می‌شود. آیه‌ی شریفه یعنی در حقیقت تشریع نیست، ارشاد به چیست؟ سید خوئی در نجف در مسجد خضراء می‌خواهد بگوید آیه تأسیس نیست، بلکه آیه ارشاد به حکم عقل است. ﴿«لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع»﴾ هر کسی توان دارد. یعنی این‌طور نباشد که عاجز باشد، عجز نداشته باشد. پس عرفی هم نیست، عقلی می‌شود. علی حد تکالیف دیگر است، تفاوت نمی‌کند. نماز را اگر کسی تمکّن ندارد، خدا از او نماز نمی‌خواهد. وضو تمکّن ندارد بگیرد، نه تیمم، فاقد... این همان چیزی است که در عامه‌ی ... مرحوم آقای خوئی می‌گویند بیشتر از ارشاد به حکم عقل نیست.

اما با کمال معذرت اگر این است پس چرا در تکالیف دیگر چنین چیزی نیست؟ خداوند متعال دین گرفته که بگوید عقل؟ «مَنِ استَطاع إلیه سبیلاً» یعنی تمکّن داشته باش. پس چرا در تکالیف دیگر...؟ حکیم است، باید یک چیزی باشد که لغو نباشد. این گفتن استطاعت عقلی یک چیز لغوی است، باید یک چیزی خداوند متعال بگوید که بار داشته باشد. بعضی جاها نیاز به ارشاد است. چه خصوصیتی دارد اینجا بگوید؟ پس چرا در تکالیف این را به من گفت؟ پس چرا در تکالیف دیگر نگفت؟ اینجا یک خصوصیتی دارد عقل را بگوید، آنجا عقل را نگوید.

اصل بر این که هر چیزی که آورده شود... مگر این که شما قرینه داشته باشید.

اشکال دوم. این خلاف مبنای اصولی آقای خوئی است. آدرسش را می‌دهم بروید ببینید. در محاضرات، جلد 3، صفحه 68. آقای خوئی می‌گوید در اقتضای خود تکلیف، قدرت عقلیه نیست. خود مرحوم آقای خوئی می‌گویند خود تکلیف اصلاً هیچ اقتضایی ندارد، چون یک اعتبار است. می‌گوید عقل در مقام امتثال است که قدرت را لازم می‌داند. چون می‌دانید آقای خوئی می‌گوید یک اعتبار و یک ابراز است. مفصّل است این‌ها را نگاه کنید.

از این چیزها خیلی داشت آقای وحید خدا حفظشان کند. خیلی از این نقض‌ها به مرحوم آقای خوئی می‌کرد که آقای خوئی در اصولش این را گفت، در فقهش این را گفت. یا فقه جاهای دیگر این را گفت، بعد جای دیگر یک چیز دیگر گفت. حالا البته اگر تقدم و تأخر را بفهمیم، می‌فهمیم کدام حرف‌ها حجت است.

حق این است. می‌دانید خطابات ملغای به عرف است. ﴿لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلیه...﴾ یعنی هر کسی که عرفاً خودش را می‌تواند به اینجا برساند. این رساندن، چه رساندنی است؟ رساندنی که خود شما می‌فهمید. اگر ما بودیم و آیه‌ی شریفه، می‌گفتیم استطاعت چه استطاعتی است؟ همه جا می‌گوییم خطابات ملغا به عرف است.

و لذاست اینجا این بیان مرحوم آقای خوئی در همین تقریراتشان دارند، متأسفانه تمام نیست تا برسیم به استطاعت شرعی.

والحمدلله ربّ العالمین