شرط بلوغ 3/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج

موضوع: كتاب الحج/شرائط وجوب حجة الإسلام /شرط بلوغ 3

کلام ما در این فرع بود که اگر صبی قبل از وقوف مشعر بالغ شود، مشهور فقها فرموده‌اند حج او حجَّة الاسلام است. با این که یکی از شرایط حجّة الاسلام، بلوغ است. ادله‌ای گفته شد و مورد نقد و بررسی قرار گرفت و دلالت به آن‌ها تمام نبود.

مرحوم محقق خوئی قدّس‌الله‌نفسه وجه دیگری را در تقریرات ایشان هست به عنوان أحسن الوجوه که ریشه‌ی آن در کلمات مرحوم آقای حکیم است با یک عبارت موجز. تقریب این وجه این است که عمومات شامل صبی هم می‌شود. عمومات حج شامل صبی هم می‌شود «لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاعَ إلَیهِ سَبیلاً». یا روایاتی که دارد که حج بر عباد هست شامل صبی هم می‌شود.

آن روایاتی که تخصیص زده و فرموده شرط حجّة الاسلام که روایات آن را خواندیم، بلوغ است آنجایی است که تمام حج در صباوت باشد. یعنی قدر متیقن و شمول آن دلیل فقط آنجایی است که بعد از تمامیت اعمال، صبی بالغ شده باشد. آن جاست که خارج شده از این عمومات.

یک مطلبی هم آقای خوئی این را باز کردند. فرمودند حجّ صبی که انجام شده قسمتی از آن در حال صباوت و قسمتی در حال بلوغ، دو تا حقیقت ندارد. یک حقیقت بیشتر نیست. شاهد آن هم می‌آورند. شاهد این است که مثلاً در صلاة اگر بچه‌ای مثلاً مراهق است، قسمتی از نماز او در حال قبل از بلوغ بود، قسمتی از نماز او در حال بلوغ شد. شما حالا آن علایم را نگویید که مثلاً جنب شد. منظور سن شرعی است. سن شرعی‌ او قسمتی قبل از بلوغ است، قسمتی بعد از بلوغ است. فقها فرمودند این صبی که دارد نماز می‌خواند که نماز قبل از بلوغ او مستحب است اما وقتی که بالغ شد واجب است. این دو تا حقیقت نیست، یک حقیقت است. «طبیعةٌ واحده». دو تا طبیعت و دو تا حقیقت مختلف نیست. لذاست که این صبی وقتی نمازش تمام می‌شود، تکلیف او ادا شده است. دو تا طبیعت نیست که بخواهیم بگوییم آن طبیعت... چون اگر دو تا طبیعت بود، طبیعت مأمورٌ به، آورده نشده بود. آن که آورده بود استحبابی بوده، نماز مستحبی بوده، آن که خدا از او می‌خواهد نماز واجب است.

این‌هایی که گفتم مسلّم است. به خاطر اینکه طبیعت روی قاعده است. وقتی شارع گفت «أقمِ الصّلاة لِدُلوکِ الشّمس إلی غَسَقِ اللَّیل». این صبی ولو نصف نماز او در حال غیر بلوغ بوده، آن صلاة مأمورٌ به آورده شده است.

(یکی از حضار): نماز مستحبی که شروع کرد، رکعت اوّل نماز صبح را خواند بالغ شد...

(استاد مظاهری): مگر دو تا نماز است؟ این نمازی که خوانده نماز ظهر یا نماز صبح خوانده دو تا حقیقت که نیست. می‌گویند نمازش را خواند تحویل مولا داد، وقتی هم تمام شد که به سن بلوغ هم رسیده بود، حتی بالاتر از این می‌گویند. می‌گویند اگر همه‌ی نمازش هم در سن غیر بلوغ بود و در وقت، در همین وقت بالغ شد، دیگر لازم نیست نمازش را بیاورد.

(یکی از حضار): دلیل خاص باید داشته باشد! با قاعده نمی‌شود.

(استاد مظاهری): نه هیچ دلیل خاصی ندارد. چرا با قاعده نمی‌شود؟ می‌گوید «أقِمِ الصَّلاة» نمازت را به جا بیاور. این آن نمازی که شارع می‌خواسته...

(یکی از حضار): عبادت نیّت می‌خواهد.

(استاد مظاهری): نیّت نماز را یادتان است؟ استحباب و این‌ها که در قوام نماز دخالت ندارد. حقیت این نمازی که صبی در حال غیر بلوغ می‌آورد با حقیقت نمازی که در حال بلوغ می‌آورد، هیچ فرقی با هم نمی‌کند.

امر داشت منتها امر استحبابی داشت. مولا یک نماز ظهر می‌خواست، می‌گوید به حضرت عباس من نماز ظهرم را خواندم.

اینجا که دیگر دلیل خاص نداریم که مجزی نیست، در حج داریم. در حج یک مشکلی داریم با صلاة فرق می‌کند. در صلاة که نداریم که مجزی نیست. چنین دلیلی در صلاة ما نداریم که نمازی که در حال صباوت بخواند مجزی نیست اما حج را داریم که حجی که در حال صباوت انجام شود قبل از این که به بلوغ برسد، سند صحیح داشت. ده مرتبه هم به جا بیاورد علیه باز هم حج. اما در صلاة که نداریم. و لذا فقها فرمودند که این صبی اگر در بین نماز بالغ شد یا حتی نماز او تمام شد در وقت که هنوز وقت نگذشته بالغ شد، دیگر لازم نیست نماز را بیاورد، چون حقیقت آن واحده است.

این‌ها را آقای خوئی فرمودند در تقریب. حج هم همین‌طور. حج هم حجی که در صباوت انجام می‌شود با حجی که در بلوغ انجام می‌شود دو تا حقیقت نیست، یک حقیقت است. اما اینجا یک مشکل در حل داریم که با صلاة فرق می‌کند. مشکل ما کجاست؟ یک دلیل خاص داریم که حجی که صبی انجام بدهد مجزی... فرموده این دلیل مال این است که همه‌اش در حال غیر بلوغ انجام شود.

پس این چند تا مقدمه دارد؟ دو تا مقدمه دارد. هر دو باید تثبیت شود. اوّلاً حقیقت حج صبی با حج بالغ یکی است، یعنی مبتنی بر دو موقع... یکی لنگ بزند دلیل خراب می‌شود.

دوم این که آن دلیلی که می‌گوید مجزی نیست فقط مال این است که کل آن در صباوت و قبل از بلوغ انجام شود.

(یکی از حضار): آنجایی که نمازش را خواند، ساعت 6 اذان مغرب گفتند نماز مغرب و عشاء را خواند، ساعت 7 بالغ شد...

(استاد مظاهری): فقها گفتند دیگر لازم نیست نمازش را بخواند.

(یکی از حضار): در نماز قبلی امر داشت یا نه؟

(استاد مظاهری): امر داشت. لازم نیست امر وجوب. شارع می‌خواهد این نماز... حالا به این مستحبی آورد، اما نماز را که آورده است. شارع نگفته من به قید وجوب از تو... من این نماز را از تو می‌خواهم! این کار را می‌خواهم! این خواسته را می‌خواهم! مثلاً مولا گفته می‌خواهم این آب بیاید اینجا، آب را می‌خواهم بخورم. حالا یک کسی با طاعت می‌آورد، یک کسی طغیاناً می‌آورد، یک کار خلافی هم آن وسط انجام می‌دهد. آب انجام شد یا نشد؟

قصد استحباب امتثالی داشت. قوام عبادت به قول شما به قصد وجه است. خدا رحمت کند میرزای ما خیلی این مسئله را... می‌گفت در عبادت دو تا چیز می‌خواهیم. یکی این که خود عمل، صلاحیت مقرّبیت داشته باشد، خبیث نباشد، خود عمل. یکی هم که وصل کنیم به خدا، ریایی نباشد. این عملی که هست، صلاتی که صبی آورده آیا صلاحیت بر مقرّبیت دارد یا ندارد؟ دارد! گوله گوله هم اشک ریخته این صبی. از آن طرف هم نسبت دارد به خدا. بیش از این که نمی‌خواهیم. در نماز ما بیش از این نمی‌خواهیم. هر دو انجام شده است. بله اگر حقیقت دو چیز بود یعنی آن صلاتی که در سن قبل از بلوغ انجام می‌شد یک حقیقت بود، صلاتی که در سن بلوغ است یک حقیقت دیگر بود، بله این حرف شما درست است. اما وقتی حقیقت آورده شد دیگر از او چه می‌خواهی؟

حج را هم می‌گویند همین است. حج صبی با حج بالغ یک حقیقت است. وقتی حقیقت است یک حقیقت آن را آورد... منتها در مورد صلاة با این یک فرقی دارد. اینجا یک دلیل داریم جلوی آن را می‌گیرد. این دلیل هم می‌گویند کجا جلوی آن را می‌گیرد؟ آن جایی که همه‌ی اعمال قبل از بلوغ انجام شود. هر کدام این دو تا مقدمه را زمین بزنیم، استدلال خراب می‌شود.

آیا حج صبی با حج بالغ، صلاة که انصافاً یکی است اما حج آیا یکی یا دو تا است؟ صلاة را که نتوانست. هرچه آقای شریف زور زد نتوانست دو تا کند. دو تا نیست واقعاً. صلاة دو تا نیست، یکی است. و لذا آورد. ولو با امر چه آورد؟ با امر استحبابی آورد تحویل داد. اما حج را چطور؟

مرحوم آقای خوئی اینجا به آقای حکیم حمله می‌کند. می‌گوید در حج نمی‌توانی این حرف‌ها را بزنی. بگوییم در حج این‌ها یک چیز است. ایشان می‌گوید به خاطر این روایاتی که می‌گوید حج صبی مجزی نیست، معلوم است یعنی این حج صبی با آن حجی که بلوغ است با هم تفاوت دارد. چون با هم تفاوت دارد پس حقیقت‌ها از کجاست؟ یا جاهای دیگر! مثلاً کسی که متسکّعاً حج را انجام داد، شارع می‌گوید این حج مجزی نیست. پس معلوم می‌شود با آن که همه چیزها هم یکی است. شما نگاه کن از اوّل، پنج عمل عمره تمتع، سیزده عمل حج واجب اما شارع می‌گوید مجزی نیست. این إنکشف که پس دو چیز است. انکشف از این ادلّه که یک چیز نیست. اگر مثل صلاة بود، صلاة را دو چیز نداریم اما در حج از این ادلّه استفاده می‌کنیم که یک حقیقت نیست، یعنی شارع برای حج صبی یک حساب باز کرده، برای حج بالغ حساب دیگری باز کرده است. لذا این مقدمه که به زمین بخورد استدلال مرحوم آقای حکیم روی هوا می‌رود.

اشکالی به حرف‌های آقای خوئی وارد است یا نه؟

صلاتی که در سن صباوت آورده می‌شود با صلاتی که در سن بلوغ است هیچ فرقی ندارد. به خاطر اینکه او می‌گوید مجزی نیست. او که می‌گوید مجزی نیست، اگر حقیقتش واحد بود چرا مجزی نباشد؟ خود إجزی که می‌دانید می‌گویند این از آن مجزی است خودش دلالت بر چه می‌کند؟ خودش دلالت بر دعیت و اثنینیت دارد و الاّ إجزی معنا نداشت. یعنی این به جای آن هست یا نیست.

(یکی از حضار): اتفاقاً وقتی بگویم ظاهر مهم است مثل صلاة، آن وقت می‌توانیم این روایت را حمل کنیم به همان مقدمه‌ی دوم. بگوییم منظور از این روایت همان مقدمه‌ی دوم است که تمام حج ملاک است. چون برای ما ظاهر ملاک است مثل صلاة. ظاهر صلاة با ظاهر صلاة که فرق ندارد. پس نشان می‌دهد که این روایت منظور همان مقدمه‌ی دوم است که تمام حج مدنظر است.

(استاد مظاهری): می‌دانم. یکی است یا یکی نیست؟

(یکی از حضار): یکی است.

(استاد مظاهری): ایشان هم قبول دارد یکی است. تنها نقطه‌ی تفاوت بین صلاة و حج همین است. این ادله‌ای که داریم ما را جلوگیری می‌کند که بگوییم حقیقت واحده است. آن چیزی که غفلت شده مرحوم آقای حکیم مورد غفلت واقع شده، این نصوص است. این نصوصی که فرموده مجزی نیست، معلوم می‌شود این‌ها دو تا حقیقت است و الاّ اگر یک حقیقت بود خودش دلالت دارد بر دعیت و اثنینیت.

(یکی از حضار): اگر این روایت را حمل کنیم بر این که منظور از روایت، جایی نیست که بخشی از حج.. یعنی فقط جایی را دارد می‌گوید مجزی نیست حج صبی که بخشی از آن کل آن در صباوت شود. اگر بخشی از آن بعد از بلوغ باشد اصلاً روایت ناظر به این نیست. یعنی روایت را این جوری حمل کنیم.

(استاد مظاهری): روایت را کاری نداریم. یعنی ما در مقدمه‌ی اوّل... شما حقیقت واحدی را قبول دارید یا ندارید؟

(یکی از حضار): باید نتیجه بگیریم حقیقت واحد است. چون ظاهرش که یکی است.

(استاد مظاهری): ظاهرش یکی است، اگر ظاهر آن یکی است پس چرا شارع می‌گوید مجزی نیست؟

(یکی از حضار): کجا را می‌گوید مجزی نیست؟ آن جایی که کل حج در ایام صباوت باشد. یعنی روایت را حمل می‌کنیم بر جایی که کل حج...

(استاد مظاهری): یعنی از جاهای مختلف می‌فهمیم. یعنی شما نمی‌توانی همه جا بگویی حقیقت واحد است. آن جایی که شما متسکّعاً بیاورید با آن جایی که غیر متسکّعاً بیاورید، یک چیز است یا دو چیز است؟ ظاهر یک چیز است.

(یکی از حضار): فرق آن با صباوت این است که اگر صبی بعد از این که وقت نماز گذشت، اذان مغرب شد نماز ظهر و عصر خوانده، حالا بالغ شده است. حج هم همین است، بعد از این که ایام حج تمام شد این بالغ شده، نه در ایام حج. مثل ماه رمضان می‌ماند. این ماه رمضان روزه گرفته ولی بعد از ماه رمضان بالغ شده است، این روزه‌ها که جای روزه واجب نیست. صبی هم همین است. الان بعد از ایام حج، صبی بالغ شده است. نه در ایام حج! در صلاة هم وقتی که صبی... شما فرمودید در حین نماز یا در وقت نماز...

(استاد مظاهری): یا در وقت نماز اگر بالغ شود شارع... چرا مجزی است؟ چون صلاة را تحویل داد. اگر دو تا حقیقت باشد، یعنی حقیقت صلاتی که در صباوت است با صلاتی که در بلوغ است اگر دو حقیقت باشد، تحویل مولا نداده است.

(یکی از حضار): عرضم این است که چون وقت آن گذشته، دیگر خارج از وقت است. وقت حج گذشته، حج یک زمانی دارد زمان آن گذشته است. حالا بالغ شده، اصلاً زمانش نیست که این بخواهد حج به جا بیاورد.

(استاد مظاهری): درست است. این یک حرفی است که آیا این نصوص... آن را شما کاری ندارید. یعنی ما فرض می‌گیریم که روایات هم حرف آقای حکیم است که مال بعد است. اما همه‌ی آن در صورتی است که یک حقیقت باشد. اگر شما شبهه کردی و برای تو یک حقیقت احراز نشد، توقف می‌کنی.

گفتیم أدرک المشعر که در مقام بیان این جهت نیست حج را تصحیح کند. دیروز گفتیم اصلاً در مقام بیان این نیست. «مَن أدرک الحج» حج است اما این که آیا مجزی از آن حج است که قسمتی از آن شرایط را نداشته باشد این اوّل الکلام است.

(یکی از حضار): مشروعیت را حج دارد.

(استاد مظاهری): بله مشروعیت دارد. به قول شما حج «مَن أدرک الحج» حج است. آیا حج او حجّة الاسلام است یا حجّة غیر اسلام است؟

اگر شما گفتی حقیقت واحد است خوب است. اگر گفتی یک حقیقت است، حقیقت واحده «من أدرک المشعر» کمک آن می‌آید. اما در حقیقت واحده ماندن گیر هستی.

این‌ها اعتباریات است، نباید خلط کنیم. بین تکوین و اعتبار نباید خلط کنیم. شارع می‌تواند یک جا یک حقیقت قرار بدهد، یک جای دیگر دو حقیقت قرار بدهد. مثل نافله‌ی صبح و نماز صبح. هر دوی آن مثل هم است. نافله‌ی صبح همین دو رکعت است. نماز صبح هم دو رکعت است. همه‌اش عین هم است! اما شارع اعتبار کرده این دو رکعت را نافله، آن دو رکعت را واجب. عین هم است. صورت آن همین است عین هم است اما شارع، دو تا چیز است. این‌ها را نباید قیاس کنیم.

یکی از مشکلات ما این است که تک اعتبار را می‌خواهیم مثل چی بگیریم؟

(یکی از حضار): در نماز... روایت آقای خوئی هم همین است که فرقی که وجود دارد در ناحیه‌ی حکم است نه در ناحیه‌ی موضوع. ما در ناحیه‌ی موضوع تفاوتی نداریم.

(استاد مظاهری): در صلاة

(یکی از حضار): چون ارتجاع حکم به موضوع، جنس آن متفاوت است سرایت نمی‌کند. در حج هم اگر آن را بپذیریم، در حج هم می‌شود این را...

(استاد مظاهری): اگر موضوع واحد را بپذیریم. مرحوم آقای حکیم خیلی بزرگ خواسته موضوع واحد را بپذیرد.

(یکی از حضار): حاج آقا اگر بگوییم «الحجّ عرفه» یا «من أدرک جمعا فقد أدرک الحج اگر آن اجتماع را در حالت بلوغ، حقیقت حج بدانیم و بقیه را مقدمات بدانیم، می‌توانیم موضوع را یکی بدانیم.

(استاد مظاهری): این نیاز به دلیل دارد.

(یکی از حضار): آنها هم جزء حقیقت است. یعنی اجزای حقیقت و ماهیت حج است ولی می‌خواهیم بگوییم این رکن است. این رکن را از دست بدهی حج تو روی هواست. این یک ستون اساسی است که اگر بریزد، اصلاً حج می‌ریزد.

اینجا نمی‌شود بر مرحوم آقای خوئی خرده گرفت. یعنی تمام قوام مرحوم حکیم و واقعاً آن ادلّه همه سست است. واقعاً سست است آن ادلّه‌ای که آورده است اما این دلیل، وجاهتی دارد. اما وجاهت آن بستگی دارد که ما حقیقت این دو تا را یکی بدانیم. همین که شبهه کردیم کافی است. همین که شبهه کردیم در این که واحد باشد، نمی‌توانیم جلو برویم.

(یکی از حضار): اشکال دیگری که بر فرمایش آقای حکیم است این که لازمه‌اش این است حالا چه تقیّدی به مشعر داشته باشد؟ بعد از مشعر قبل از مناسک اگر بالغ شد، او هم باید ملتزم...

(استاد مظاهری): نشد! آن را همه اتفاق دارند که اگر همه‌ی حج در حال چی باشد؟ آن را خود آقای حکیم هم قبول دارد. و لذا می‌گوید آن دلیل فقط مال کجاست؟ می‌گوید آن دلیل آن جایی است که ـ این دیگر تعبد شرعی است ـ آن دلیلی که شارع گفته مجزی نیست یک چیزی است که خود خدا می‌داند. تمام آن در حال صباوت بیفتد. آن را دیگر نمی‌تواند منکر شود. آن دیگر اجماع کل فی الکل است، همه هم ملتزم شده است که همه‌اش اگر در حال صباوت افتاد و بعد از حج بالغ شد نمی‌توانیم بپذیریم که حج او مجزی از حجّة الاسلام است و الاّ همه‌ی این روایات می‌رود روی هوا. این روایات لغو می‌شود.

و لذاست که این وجه مرحوم آقای حکیم را هم نمی‌توانیم بپذیریم. دیگر هیچ وجهی وجود ندارد. مقتضای قاعده چه می‌شود؟ باید کدام قوه را اختیار کنیم؟ با سید باید موافقت کنیم که مشکل بل لا یخلعاً قوّة، دلیلی بر صحت ندارد.

اما مسئله‌ی بعدی. مسئله‌ی بعدی که قائد شهید فرمودند، اگر غیر بالغ یکی از محرّمات احرام را مرتکب شود در صورتی که عمل حرام شکار باشد، کفاره‌ی آن بر عهده‌ی ولیّ اوست اما در مورد محرّمات دیگر، پرداخت کفاره واجب نیست. نه بر غیر بالغ، نه بر ولی. حالا این صبی که آمده حج را... چون شرط آن گفتیم بلوغ است. اگر صبی حج انجام داد حج او صحیح است اما کفّارات بر عهده‌ی کیست؟ چون محرّمات احرام اگر عمداً انجام شود و بعضی از آن‌ها غیر عمد هم باشد کفّاره ثابت است. آن محرّمات احرام که فرقی بین عمد و غیر عمد نیست، صید است. اکثر محرّمات احرام، عامدانه‌ی آن کفّاره دارد اما جاهلانه‌ی آن کفّاره...

یادتان باشد در جهل هم فرقی بین قاصر و... نیست. دلیل آن این است که آن روایتی که می‌گوید «أیّ مبارک و أمراً بجهالة فلا شیء علیه» مطلق است. «سواءٌ کانَ قاصراً أو مقصّراً» فقها هم فتوا دادند که در بقیه... صید دلیل دارد که کسی مرتکب شد باید کفّاره بدهد.

اینجا فرمودند اگر شکار باشد، ولی باید کفاّره بدهد. از اموال خود ولی، به خاطر اینکه چون مقتضای قاعده این است که کفّاره نه بر طفل باشد و نه بر ولی، چه مقتضای قاعده به خاطر اینکه حدیث «رُفِعَ القَلَم» داریم. حدیث «رُفِعَ القَلم عن الصّبی» حدیث رفع قلم می‌گوید بر صبی چیزی نیست. وقتی وجوبی نباشد، دیگر دلیلی نیست. یعنی وجوب پرداخت کفّاره‌ای صبی ندارد.

پس این که علی ضرس قاطع، قائد شهید فرمود بر ولی، روایت دارد که فقها مخالف ندارد، همه موافقت کردند. دلیل آن روایتی است که در باب هفدهم از اقسام حج، جلد 11، صفحه 288 روایت پنجم:

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا حَجَّ الرَّجُلُ بِابْنِهِ وَ هُوَ صَغِيرٌ فَإِنَّهُ يَأْمُرُهُ أَنْ يُلَبِّيَ وَ يَفْرِضَ الْحَجَّ فَإِنْ لَمْ يُحْسِنْ أَنْ يُلَبِّيَ لَبَّوْا عَنْهُ وَ يُطَافُ بِهِ وَ يُصَلَّى عَنْهُ قُلْتُ لَيْسَ لَهُمْ مَا يَذْبَحُونَ قَالَ يُذْبَحُ عَنِ الصِّغَارِ وَ يَصُومُ الْكِبَارُ وَ يُتَّقَى عَلَيْهِمْ مَا يُتَّقَى عَلَى الْمُحْرِمِ مِنَ الثِّيَابِ وَ الطِّيبِ وَ إِنْ قَتَلَ صَيْداً فَعَلَى أَبِيهِ.[1]

«و بإسناده عن زراره» اگر قبلی را نگاه کنید همان إسناد صدوق است، محمّد بن علی بن الحسین. اسناد شیخ صدوق بر مشیخه‌ی من لا یحضر به زراره تمام است. «قال إذا حجّ الرّجل بإبنه و هو صغیر» بچه‌اش را آورد که برای او حج انجام بدهد. «فإنَّه یَأمُره أن یُلَبّی» امر می‌کند که تلبیه بگو «وَ یَفرِضُ الحجّ» این مال آن جایی است که می‌تواند تلبیه بگوید. «فإن لَم یُحسِن أن یُلَبِّی» نمی‌تواند «لَبُّوا عَنه» یعنی به جای او تلبیه کند.

روایات زیادی داریم. یادتان باشد در همین باب 17 از ابواب اقسام حج، روایاتی داریم در استحباب حج صبی. همین که می‌گویید، آن جایی که ممیّز نباشد ولی نیّت می‌کند. مُحرم می‌کنم این طفل را برای عمره‌ی تمتع یا برای حج و حتی روایاتی است برای عمره مفرده.

«وَ یُطافُ بِه» اطافه می‌دهد، طواف می‌دهد. می‌گذارد روی شانه‌اش طواف می‌دهد. «وَ یُصَلَّی عنه» به جای او می‌خواند. «قُلتُ لَیسَ لَهم ما یَذبَحون» معلوم است این حج است. این‌ها که چیزی ندارند. حضرت می‌گویند: «یَذبَحُ عَنِ الصِّغار و یَصومُ الکُبّار» این چند تا گوسفندی که دارند برای کی ذبح می‌کنند؟ به جای صغار و خود کبّار که دیگر قربانی ندارند، می‌دانید وقتی قربانی نباشد نوبت صوم می‌رسد، سه روز آنجا، هفت روز إذا رجعتُ». «وَ یتَّقِی علَی المُحرِم» این هم فرمودند که وظیفه‌ی ولی این است که بچه را از محرّمات احرام باز بدارد. «یَتَّقِی عَلیهِم ما یَتَّقی عَلَی المُحرم» یعنی اولیای این‌ها، این‌ها را پرهیز می‌دهند از آن محرّمات. «مِنَ الثّیابِ والطِّیب». شاهد ما اینجاست «وَ إن قَتَل صَیداً فَعلَی أبیه» یعنی اگر این صبیه صیدی را شکار کرد به گردن پدرش است. و لذا همه فتوا دادند.

پس این مسئله‌ای هم که شهید قائد فرمود، تمام است کسی هم مخالفت نکرده است.

چیزی که می‌خواستم بگویم این است. به نظر ما کمااینکه در تعلیقات حاشیه زده می‌گوید این مال جایی است که صبی مستقل نباشد. اگر استقلال داشته باشد، این روایت او را شامل می‌شود. درست هم می‌گوید، این مال آن جایی است که «حجّاً رجل بإبنه» یعنی از خودش استقلال ندارد. گفتیم اوّلاً مخالف، مقتضای قاعده‌ی ما این است که نه بر صبی است و نه بر ولی. در تعبد باید به مقتضای تعبد جلو برویم. این تعبد مال «إذا حجّ الرّجل بإبنه» است. اگر یک بچه‌ی 12-10 ساله با ولی، خودش آمده بود، مستقل هم بود، نه این که ولی او را احجاج کرد، این دیگر نه بر ولی است نه بر خودش. این مال آن جایی است که استقلال ندارد که اگر یک صیدی ر اکشت علی أبیه است.

اما در محرّمات دیگر، پرداخت کفّاره واجب نیست نه بر غیر بالغ و نه بر ولی. معلوم است ولی دلیل می‌خواهد. این جایی هم که بود مال صید بود آن هم در جایی که استقلال نداشت. در جاهای دیگر هم حدیث رفع قلم را داریم.

اما بعد برای قربانی، مطالب زیادی است. این مسائل را بروید فکر کنید حرف‌های زیادی داریم. می‌فرمایند بهای قربانی حجّ شخص نابالغ بر عهده‌ی ولیّ اوست. یعنی ولی که بچه‌ی غیر بالغ را آورده، پول قربانی او را واجب است ولی بدهد. یعنی اگر بچه هم پول داشته باشد، حق ندارد ولی از مال بچه بردارد. دلیل آن ان‌شاءالله جلسه‌ی بعد.

والحمدلله ربّ العالمین