شرط بلوغ 2/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج بر اساس مناسک حج رهبر شهید

موضوع: كتاب الحج بر اساس مناسک حج رهبر شهید /شرائط وجوب حجة الإسلام /شرط بلوغ 2

کلام در شرطیت بلوغ بود در حجّة الاسلام. به این فرع رسیدیم که اگر غیر بالغ قبل از مشعر بالغ شد، مشهور مراجع و مشهور فقها و از جمله قائد شهید فرمودند که مجزی از حجة الاسلام هست.

کلام در ادله‌ای بود که قائم شده بود. چون مقتضای قاعده اوّلیه این بود که حج مجزی نباشد. روایاتی که خواندیم که اگر ده بار هم حج انجام بدهد کفایت نمی‌کند «علیه حَجّةُ الإسلام». طبق قاعده اوّلیه مجزی نیست، پس باید ادله‌ای اقامه شود بر اجزای حجّة الاسلام.

ادله‌ای آوردند که مرحوم سید صاحب عروه هم آورده است. اوّلی را خواندیم عبد بود. الثانی و الثالث که مرحوم سید در عروه آورده نگفت این وجه مال کیست اما اصل این وجه از مرحوم فاضل هندی است صاحب کشف اللسان که مرحوم صاحب جواهر هم تلقی به قبول کرده است. هر دو تا دلیل را مرحوم سید در هر دو دلیل مناقشه می‌کند. کدام این دو تا دلیل که بر اجزای حجّة الاسلام آمده از صبی که قبل از مشعر بالغ شده است.

«الثانی ما وَرَد أنّ مَن لم یُحرِم مِن مکّه أحرمَ مِن حیثُ أمکنه» نصوصی هست که کسی که از که مُحرم نشود... چون می‌دانید میقات حج تمتع مطابق روایات ما مکه‌ی مکرّمه است. منتها اختلافی هست. بعضی‌ها می‌گویند مکه‌ی قدیم، بعضی‌ها می‌گویند مکه‌ای که خروج از حرم نباشد. اما بعضی‌ها هم مطلق، هر جایی صدق مکه کند چه مکه‌ی قدیم چه مکه‌ی جدید، چه مکه‌ای که در توسعه از حرم هم خارج شده است. چون می‌دانید بین مکه و حرم، نسبت عموم و خصوص مِن وجه است. بعضی از جاها مکه هست حرم نیست. بعضی از جاها حرم هست مکه نیست و بعضی جاها هم هست هر دو مثلاً منطقه‌ی عزیزیه یا شارع طائف، این‌ها هم مکه است هم حرم. اما بعضی جاها هست که مکه هست اما حرم نیست. بعضی جاها هم هست حرم ادامه دارد اما مکه تمام شده، مثل جئرانه. وقتی شما طرف جئرانه می‌روید، از مکه خارج می‌شوید اما هنوز تابلوی نهایت الحرم نیامده است.

نصوصی هست که کسی که احرام از مکه نبسته یادش رفته احرامش را از مکه ببندد. بعد یادش می‌آید که احرام نبسته است. نصوصی است که اگر در عرفات قبل از چی یادش آمد؟ قبل از مشعر یادش آمد همان جا در عرفات احرام را ببندد. حتی اصلاً بعضی از نصوص است که اگر کسی یادش رفت... کی یادش آمد؟ بعد از تمامی اعمال حج یادش آمد، حج او صحیح است. اما شاهد ما آن نصوص نیست که بعد از تمامیت اعمال حج است. این‌ها تعبد است. اگر تعبد نبود باید می‌گفتیم اعمال او بر باد رفته است، مثل کسی که تکبیرة الاحرام در نماز نگفته، نمازش باطل است. اگر کسی هم احرام نبندد هیچ. اما اینجا نصوص دارد.

در حج عجیب است تعبد اصلاً نیست، یعنی قاعده ‌مند نیست. از طرفی یک جاهای دیگر داریم احرام نبندد، باطل است. مثل کجا؟ بعضی جاها هست احرام نبندد و بعد معلوم شود باطل است. مثلاً یکی از جاهایی که ما داریم، تقدیم اعمال مکه است. می‌دانید جایگاه اعمال مکه، روز عید بعد از تقصیر و حلق، اعمال مکه شروع می‌شود تا آخر ذی‌الحجه. البته بعضی نصوص هست که می‌گوید همان روز عید انجام بدهید، که حمل بر استحباب کردند. حتی بعضی‌ها هم گفتند احتیاط مستحب، بعضی‌ها هم گفتند معیّن است.

در روایات هست که اگر کسی خوف دارد از این که اعمال مکه را نمی‌تواند انجام بدهد مثلاً به خاطر عادت ماهیانه. خانمی که حیض می‌شود، یا یقین دارد یا خائف است که وقتی از منا برمی‌گردد، از اعمال منا فارغ می‌شود، دیگر نمی‌تواند اعمال مکه را مباشرتاً انجام بدهد. نصوصی دارد که اینجا تقدیم کن.

یا کسی که ناتوان است، بعد که برمی‌گردد به خاطر ازدحام، توانایی انجام اعمال مکه را ندارد. نصوصی داریم که می‌تواند اعمال مکه را قبل از آمدن عرفات انجام بدهد. منتها شرط این اعمال مکه این است که احرام حج را ببندد. اتفاقاً بعضی‌ها اشتباه می‌کنند می‌روند اعمال مکه را انجام می‌دهند بدون احرام. آیا اینجا می‌توانیم بگوییم اعمال مکه درست است؟ همه‌ی فقها فرمودند اعمال مکه‌ای که بدون احرام انجام شده است، باطل است. نصی هم ندارد.

اما اینجا را نص داریم که کسی که در عرفات فهمید که احرام حج را نبسته «مِن حَیثُ أمکَنهُ» هر جایی از عرفات باشد این احرام... اگر بتواند برگردد وقوف عرفات را از دست نمی‌دهد، مسمّای وقوف را می‌تواند درک کند. مسمّای آن یک لحظه است تا قبل از غروب آفتاب. اگر مسمّا را بتواند درک کند و برگردد، باید برگردد. اما این مال جایی است که نمی‌تواند، وقوف عرفات از دست داده می‌شود.

این نصوص اینجاست جلد 11، باب 14 از ابواب مواقیت. مرحوم شیخ حرّ هم فتوا داده است. «بَابُ أَنَّ مَنْ تَرَكَ الْإِحْرَامَ وَ لَوْ نِسْيَاناً أَوْ جَهْلًا وَجَبَ عَلَيْهِ الْعَوْدُ إِلَى الْمِيقَاتِ وَ الْإِحْرَامُ مِنْهُ فَإِنْ تَعَذَّرَ أَوْ ضَاقَ الْوَقْتُ فَإِلَى أَدْنَى الْحِلِّ فَإِنْ أَمْكَنَ الزِّيَادَةُ فَعَلَ فَإِنْ تَعَذَّرَ فَمِنْ مَكَانِه‌»

کسی که میقات را رد شده و احرام را یا جهلاً یا نسیاناً فراموش کرده، باید به میقات برگردد. اگر تعذّر دارد یا وقت ضیق است کجا محرم شود؟ «أدنَی الحِل» منتها این مال مسئله‌ی ما نیست.

مسئله‌ی ما این روایت است.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِيِّ عَنِ الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ نَسِيَ الْإِحْرَامَ بِالْحَجِّ فَذَكَرَ وَ هُوَ بِعَرَفَاتٍ- مَا حَالُهُ قَالَ يَقُولُ اللَّهُمَّ عَلَى كِتَابِكَ وَ سُنَّة نَبِيِّكَ ص- فَقَدْ تَمَّ إِحْرَامُهُ فَإِنْ جَهِلَ أَنْ يُحْرِمَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ بِالْحَجِّ حَتَّى رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ إِنْ كَانَ قَضَى مَنَاسِكَهُ كُلَّهَا فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ.[1]

«و بإسناده» اگر روایت قبل را ببینید، می‌بینیم محمّد بن حسن بإسناده عن موسی بن قاسم، اسناد همان شیخ طوسی است. همان شیخ طوسی که قبلاً بود به موسی بن قاسم بجلی، همین جا هست.

«عن محّمد بن احمد بن یحیی» او هم از مشایخ ثقه است «عن محمّد بن احمد علوی» این توثیق خاصی ندارد، فقط در رجال تفسیر علی بن ابراهیم بوده است. بعضی‌ها هم مثل مرحوم آقای خوئی قبول دارند رجال کامل الزیاراة را گرچه برگشتند، البته برگشت آقای خوئی از رجال کامل الزیاراة فقط در مشایخ واسطه است، مشایخ بلاواسطه را ایشان قبول دارد آن هم به خاطر این که نقض زیاد پیدا شد.

خدا رحمت کند آقای ابطحی بود، آقای آسید محمدعلی موحد ابطحی. وقتی ما قم آمدیم برادر آسید محمدباقر ابطحی معروف. ایشان نجف دیده بود و شاگرد آقای خوئی، رجالی هم هست. ما وقتی از اصفهان آمدیم مدتی می‌رفتیم، اما درس ایشان خیلی کشکول بود. الکلام یجرّ الکلام او، حواشی بیشتر از متن بود. یهو بیست دقیقه، نیم ساعت قصه می‌گفت. مرد ملایی بود اما شانس نداشت. قبر او هم کوچه‌ی عشقعلی است. ایشان خودش می‌گفت من آقای خوئی را از کامل الزیاراة برگرداندم. می‌گفت این‌قدر برای او نقض آوردم افراد ضعیف را، دیدم دیگر به درد نمی‌خورد. اما آقای خوئی از علی بن ابراهیم نگذشته است.

این ثقه است، توثیق دارد. «عن علی بن جعفر» سند خوبی است. «عن أخیه موسی بن جعفر قال سألته عن رجلٍ نَسیَ الإحرام بالحجّ» احرام حج را در مکه فراموش کرد. «فَذکَرَ هُوَ بِعَرَفات» کجا یادش آمد؟ «ما حالهُ؟» حال او چیست؟ چکار کند؟ حضرت فرمودند: «قال یقول اللّهمّ علی کتابک و سنّة نبیّک (ص) فقد تمّ إحرامه» البته این اللّهمّ نه این که منظور این است که یعنی نیّت احرام را همان جاست. «فقد تمّ إحرامُه فإن جهل أن یُحرم یوم التَرویة بالحج حتی رجع إلی بَلده» تا کجا برگشت؟ شهرش «إن کانَ قَضی مَناسکَه کلّها فقد تمّ حجّه» اگر یادش رفت حج او صحیح است.

شاهد اینجا کجاست؟ این روایت می‌گوید اگر در عرفات بیاید... در روایات دیگر استفاده می‌شود که اگر بتواند برود باید برود. این معلوم است نمی‌تواند برود. قبل از مشعر هم یادش آمده است. پس اگر قبل از مشعر، احرام حج ببندد، احرام او صحیح است.

این چه ربطی بمانحن فیه دارد؟ این فاضل هندی چه جوری معجزه کرده که این روایت را برای صبی که قبل از مشعر به سن بلوغ برسد آورده است؟ صاحب جواهر این فقیه به امر شایع را قبول کرد. گفته از این روایت استفاده می‌شود که وقت برای انشای احرام وسیع است. در دو صورت کردند. اوّلی را گفتند اگر در عرفات یادش آمد، دومی را بعد از تمامیت مناسک یادش آمد. می‌دانید که تفصیل، قاطع شرکت است. اگر در عرفات قبل از مشعر یادش آمد، اینجا ببندد حج او درست است. دومین صورت کجا درست است؟ این که بعد از اعمال... پس این وسط هر جای دیگری یادش بیاید حج او باطل است. اگر در عرفات یادش آمد یعنی قبل از مشعر، حج او درست است.

دومی فرمودند اگر دیگر یادش رفت، بعد از این که مناسک تمام شد یادش آمد حج او درست است.

پس باید بگوییم اگر در مشعر یادش آمد حج او باطل است. حالا که این شد پس معلوم می‌شود شارع مقدس تا مشعر وقت را وسیع دانسته است. یعنی چیزی که قبول نبوده تا قبل از مشعر اگر تدارک شود، صحیح می‌شود.

حالا بیاییم ما نحن فیه. تا قبل از مشعر اگر شرطیت برای آن حاصل شود و شروط صحّت حج تمام شود، پس حج او درست است. همان‌طور که یکی از شروط صحت حج، احرام بود. شارع مقدس گفت اگر تا قبل از مشعر، شما احرام را یادت آمد همان جا هم احرام بستی، ما حج تو را قبول می‌کنیم. پس بنابراین از این روایت هم استفاده می‌شود هر چیزی که خلل داشت، نقصان داشت، اگر تا قبل از مشعر تدارک شود درست است. این تقریبی است که مرحوم کاشف اللسان فرموده و مرحوم خبیه جواهری هم قبول کرده است.

مرحوم سید می‌گوید: «و فیه ما لا یخفَی» هیچی نگفت.

گفتیم تفصیل، قاطع شرکت است. اگر در مشعر یادش آمد دیگر تمام شد، جای تدارک نیست. اما تا قبل از آن صلاحیت دارد که نقصانی اگر وجود داشته باشد رفع شود. تا قبل از مشعر، نقصان بود، حج بود، حج او استحبابی بود، کافی نبود. اما اگر تا قبل از مشعر، این نقصان برطرف شود درست است.

آقای نقبایی می‌گوید از این روایت می‌فهمیم در مشعر هم یادش آمد و در مشعر احرام بست، باز هم حج او درست است!

اول فرمودند در عرفات، بعد حضرت فرمودند اگر «نَسی یوم الترویه بعد» کی یادش می‌آید؟

گرچه بزرگانی هم گفتند. مرحوم امام تعدّی دادند این را به عمره‌ی تمتع. در مناسک مرحوم هم در تحریرالوسیله است هم در مناسک دست‌نویس ایشان. مرحوم امام قدّس‌الله‌نفسه نوشته‌اند که در عمره تمتع هم اگر کسی «نسی» و بعد از تقصیر یادش بیاید، اعمال عمره تمتع او صحیح است. حتی در عمره مفرده یک مسئله‌ای هست ما می‌گوییم از روی اطلاق مرحوم امام یعنی عمره مفرده هم اگر کسی بعد از طواف نساء یادش بیاید که احرام را فراموش کرده، آن هم می‌شود. آنجا همه در تعلیق‌های مناسک، حملات حیدری بر امام کردند. «فیه إشکالٌ» بعضی‌ها سفت گفتند «بَل مَنعُ» چون روایت اینجا را می‌گوید، حج را می‌گوید. یک جا قبل از مشعر را می‌گوید آن هم با تدارک، یک جایی هم می‌گوید بعد از این که «قضا أعمال» مگر کسی به جبرئیل وصل شود بگویند حج، خصوصیت ندارد. البته مرحوم امام به این رسیدند. اما در مناسک را ببینید همه حمله کردند. آن مسئله را که مرحوم امام می‌گویند عمره تمتع بلکه عمره مفرده، همه حمله کردند که این از اختصاصات حج است. و اگر بتوانید تنقیح مناط قطعی کنید. احرام حج خصوصیتی داشته باشد، یک ملاکی داشته باشد که با نسیان این ملاک باز هم استیفا خواهد شد.

تقریبی که فاضل هندی کردند. سید درست می‌گوید «فیه ما لا یخفی» چون این روایت که می‌گوید قبل از مشعر تدارک دیده، دیگر در مقام بیان همه‌ی جهات نیست. این مال آنجایی است که تمام شرایط را دارد و این فراموش کرده احرام را ببندد، احرام را در عرفات تدارک می‌کند. می‌دانید تالی فاسد آن چیست؟ اگر بخواهیم به این حرف فاضل هندی و مرحوم صاحب جواهر ملتزم شویم می‌دانید چیست؟ تالی فاسد آن این است که کسی که متسکّعاً آمده عمره تمتع را در حالی انجام داد که اصلاً شرایط استطاعت و حجّة الاسلام را نداشته است. در عرفات بیاید یک مرتبه گلوله گلوله اشک. یک مرتبه امام زمان را خیلی‌ها آنجا ملاقات می‌کنند. هیچی هم ندارم، همه‌اش گدا. آنجا خدمت آقا رسید و یک کیسه سکه به او دادند. هیچ فقیهی به این حرف ملتزم می‌شود؟ بگوییم قبل از مشعر، شرایط را پیدا کرد شد مستطیع، پس حج او می‌شود حجّة الاسلام.

به قول آقا اصلاً شرط جسمی نداشت، آنجا یهو شفا گرفت. دارد اشک می‌ریزد یهو برگشت. کسی ملتزم نمی‌شود. یعنی کسی که با عدم استطاعت آمده، باید حدوثاً و بقائاً باشد. ما می‌گوییم اگر اوّل نداشت اما آمد در میقات یعنی طریق را نداشت. اما در میقات که رسید قبل از این که بخواهد لبِّیک اللّهمّ لبّیک را بگوید، دیگر همه‌ی شرایط را دارد. گرچه قبل از آن نبود. حالا بعضی‌ها حتی این هم می‌گویند. کسی مثلاً با یک مرکب دزدی آمد... حالا این‌ها را باید بحث کنیم. خودش را به کجا رساند؟ به میقات رساند. آنجا دیگر از میقات به بعد همه‌ی شرایط را دارد. اما آن را دیگر نمی‌گوییم. وقتی عمره تمتع را انجام داد، در عرفات همه شرایط را پیدا کرد آن را می‌گوید.

مقبول همه واقع شد که این دلیل با این که دو تا علَم گفتند. البته بنده نمی‌دانم که آیا مرحوم امام این را قبول کردند یا نه. نوشته‌ای از حج از حضرت امام قدّس‌الله‌نفسه ندارد این دلیل. البته می‌دانید که مرحوم امام که حج را نوشتند «وسیلة النجاة»، تحریرالوسیله حج دارد اما وسیلة النجاة سید، حج ندارد و لذا این‌ها قلم مرحوم امام است. مرحوم امام از همین جواهر و این‌ها نوشتند.

الثالث. سوم دلیلی که آوردند که اگر قبل از فتوای مشهور «الأخبار الدالّة علی أنّ من أدرک المشعر فقد أدرک الحج» یک سری از روایات هست که در باب وقوف در جلد 14 است. روایات متواتر، مستفیضه که «مَن أدرک جمعاً فقد أدرک الحج»، «مَن فاتحَة المشعر فقد فاتحة الحج» روایاتی است که اصل حج، مشعر است.

به این روایات تمسّک کردند. گفتند اصل، مشعر است که انسان مشعر را با تمام شرایط درک کند ولو احرام آن را با شرایط درک نکرده، عرفات را درک نکرده است. «مَن أدرکَ جمعاً فقد أدرک الحج» این هم باز هم استدلال فاضل هندی در کشف اللسان است، فقیه جواهری هم این استدلال را قبول کرده است.

مرحوم سید یک اشکال می‌کند که این اشکال از نظر ما قبول نیست. اینجا زبان باز شد می‌گوید: «فیه أنّ موردها مَن لم یخرب فلا یشمل مَن أحرم سابقاً لغیر حَجّة الإسلام» می‌گوید مورد این روایات «مَن أدرکَ المشعر» کسی است که مُحرم نبوده، یعنی محرم نبوده طبق همان روایات، مثل روایات قبل. یعنی مثل روایات عرفات که قبل از عرفات فهمید مُحرم شد. می‌گوید مورد این روایات هم مثل همان الثانی است. پس اصلاً ربطی به مانحن فیه ندارد. مانحن فیه کسی است که «لم یُحرم» نیست. «أحرم» اما «لغیر حجّة الإسلام» حج او، حج استحبابی است.

این فرمایش سید قابل التزام می‌شود. این را از کجا می‌گویید؟ کجای روایات دارد «مَن أدرکَ المشعر فقد أدرک الحج»؟ آن جایی که إحرام نبسته است. اتفاقاً برعکس است. روایات «مَن أدرکَ الحج» حتی آن جایی هست. یعنی آن جایی که وقوف در چی را از دست می‌دهد؟ مُحرم شده اما تا آمد بجنبد وقوف در عرفات را از دست داد.

یک تقسیم‌بندی هست آیا وقوف در عرفات تنها را درک کرده؟ آیا وقوف در مشعر تنها را درک کرده است؟ اختیاری‌ها را درک کرده است؟ یکی از چیزهایی که فقها فتوای به صحّت می‌دهند این است که کسی که وقوف عرفات از او فوت شد، اما نه علی عمدٍ، چون اگر کسی «عن عمدٍ» وقوف عرفات را درک نکرد، یقیناً حج او مطابق نصوص باطل است. این «مَن ادرک المشعر» امتنان در آدمی است که مقصّر نباشد. یعنی وقتی عرفات او فوت شد، مُحرم شده، عرفات را از دست داد «عن تقصیرٍ» نبود همین که مشعر را آمد شارع می‌گوید ملاک ملزم در عرفات هم جبران خواهد شد. پس این حرف مرحوم سید را قبول نخواهیم کرد.

باز هم آیا دلالت دارد؟ نه باز هم دلالت ندارد که «مَن أدرک المشعر فقد أدرکَ الحج» ما هم قبول داریم. اما روایت در مقام بیان این نیست که پس مجزی است. بله اگر مشعر را درک کرد، حج آن صبی تمام است. اما به چه صورت تمام است؟ به صورت استحبابی. کجا می‌آید می‌گوید این از حجّة الاسلام هم مکفی است؟ «مَن أدرکَ جمعاً فقد أدرکَ الحج» حج را درک کرد اما به چه صورت؟ این روایت در بیان این است که آیا خداوند این حج را به عنوان حج واجب هم می‌پذیرد یا نه؟ باید ببینیم چه جوری بوده، آیا شرایط بوده یا شرایط مثل این که بگوییم «مَن أدرکَ المشعر و لو متسکعاً» بوده «فقد أدرک الحج» آیا ملتزم می‌شوی؟ نه ملتزم نمی‌شوی.

پس این دلیل سومی هم که فقیه صاحب جواهر قبول کرده تمام است.

سید پرونده را اینجا می‌بندد می‌گوید: «فالقولُ بإلاجزا مشکلاً» پرونده را بست. می‌گوید این که بخواهیم قائل شویم این صبی که قبل از مشعر مُحرم شده «مُشکلٌ والأحوط الاعاده بعدَ ذلک إن کان مستطیعاً» بلکه می‌گوید احتیاط وجوبی نیست، بلکه بالاتر «بَل لا یخلوا...» لا یخلوا فتوا است. منتها سید زود پرونده را تمام کرد.

بعضی‌ها باز یک دلیل دیگر دارند، آن دلیل بد نیست. مرحوم آقای خوئی اسم هم نمی‌آورد. می‌گوید «و قَد الستدلّ بوجهٍ رابع و هو أحسنُ الوجوه متقدّم» اما نگفته این وجه مال کیست.

یادتان باشد مرحوم آقای خوئی، مستمسک پیش ایشان بوده درس خارجشان، این وجه مال مرحوم آقای حکیم است در مستمسک. اما آقای خوئی خدا رحمتش کند با آن بیان قشنگش ...... اما این‌طور نیست. در مستمسک می‌دانید، مستمسک کتاب رمزی است. با دو خط نوشته اما مرحوم آقای خوئی با آن بیان زیبای خود وجهی که مرحوم آقای حکیم... در جای دیگر ندیدم. در جایی کتاب‌های قدما ندیدم. آقای حکیم هم فکر داشته. ان‌شاءالله جلسه‌ی آینده وجه آقای حکیم را بگوییم تا ببینیم آیا تمام است یا نه.

والحمدلله ربّ العالمین