شرط عقل و بلوغ/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج بر اساس مناسک حج رهبر شهید

موضوع: كتاب الحج بر اساس مناسک حج رهبر شهید /شرائط وجوب حجة الإسلام / شرط عقل و بلوغ

مسئله‌ی بعد حجّةُ الإسلام در صورت وجود شرایط زیر واجب می‌شود. سه شرط فرموده‌اند باید باشد تا حَجّة الإسلام واجب شود. عقل، بلوغ و استطاعت. سه شرط اساسی است برای وجوب حج.

شرط اوّل عقل است. بنابراین حج بر مجنون واجب نیست. می‌دانید یکی از شرایط عامه‌ی تکلیف، عقل است. مجنون تکلیف دارد یا ندارد؟ به مقتضای روایات «رُفِعَ القَلم عَنِ السَّبیل عن الصَّبی عن المجنون» قلم چی؟ قلم تکلیف از مجنون برداشته شده است. این دیگر مورد اتفاق قاطبه‌ی مسلمین است که مجنون تکلیفی ندارد. این بحث ندارد اصلاً. از چیزهایی است که مورد اجماع قاطبه‌ی مسلمین است روایات فراوان هم دارد. آن حدیث رفع قلم عن المجنون هم بحثی در آن نیست، لذا جای معطّلی ندارد.

اما شرط دوم بلوغ است. بنابراین حج بر غیر بالغ هر چند نزدیک به بلوغ باشد واجب نیست. کسی که به سن تکلیف نرسیده چه پسر چه دختر، هر چند نزدیک. نزدیک به آن تعبیر می‌کنند فقهی مراهق، مراهق یعنی آستانه‌ی بالغ شدن است. و لذا ایشان می‌گوید هر چند نزدیک است. هر چند نزدیک، تعبیر فقهاست که می‌گویند صبیّ و راهق که در آستانه‌ی بالغ شدن است. این هم تکلیفی نسبت به حج ندارد. این هم حدیث رفع دارد که «رُفِعَ القَلَم عن الصّبی» قلم تکلیف از صبی برداشته شده است.

یک روایات خاص هم دارد. می‌دانید که آیه‌ی قرآن که در مسئله نداریم. یک روایت را اینجا بخوانیم. باب 12 از ابواب وجوب حج، جلد 11 وسائل، مرحوم شیخ حرّ هم فتوای آن را داده است. «باب اشتراط وجوب الحج بالبلوغ والعقل» طبق ترتیب شرایع آمده است.

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ عَن‌ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ ابْنِ عَشْرِ سِنِينَ يَحُجُّ قَالَ عَلَيْهِ حَجَّةُ الْإِسْلَامِ إِذَا احْتَلَمَ وَ كَذَلِكَ الْجَارِيَةُ عَلَيْهَا الْحَجُّ إِذَا طَمِثَتْ.[1]

«محمّد بن علیّ بن الحسین (شیخ صدوق) بإسناده عن صفوان» اسناد مرحوم شیخ صدوق در مشیخه‌ی من لایحضر به جناب صفوان به کتاب صفوان و روایات صفوان، إسناد معتبری است. همه‌ی آن سلسله سند ثقاة است. «عن إسحاق بن عمّار» او هم از اصحاب ائمه و مورد وثوق، سند مشکلی ندارد.

«قال: سألتُ أبا الحسن (ع)» از امام رضا (ع) سؤال کرد. «عن إبن عَشر سِنین» ده سالش است «یحُج» حج انجام می‌دهد. «قال علیه حَجّة الإسلام إذَا احتَلَم» کی علیه می‌شود؟ کی واجب می‌شود؟ وقتی که به احتلام رسید که نشانه‌ی بلوغ است. «وَ کَذَا الجاریَة» جاریه منظور دختر است. «علَیها الحَجّ إذا طَمثَت» یعنی حیض شد. این حیض در بلوغ دختران چند جور روایات داریم. بعضی روایات حیض دارد، بعضی روایات سن دارد، همه را جمع کردند که طمثت منظور این است به سن بالغی برسد.

یکی از رفقای ما یک بار بحث کرد گفت به نظر شما سن بلوغ دختران به خاطر بعضی از این روایات که طمثت دارد، چیست؟ خوب هم می‌شود اگر سن بلوغ را طمثت و حیض بگیریم، دخترها چه پیدا می‌کنند؟ نوعاً این‌ها چند ساله حیض می‌شوند؟ کم است که در 9 سالگی حیض شوند. 12، 13، همان فتوای آن آقا که گفت دختر 13 سال... حالا من وارد اینجا نمی‌شوم، بحث این مفصّل است. اتفاقاً یک موقعی ما بحث مفصّلی کردیم.

پس فعلاً وارد نمی‌شویم. طمثت یعنی بالغ شود. ما همان سن را... این یک گعده‌ای می‌خواهد آن هم نه یک هفته، چند هفته باید تمام این روایات را بریزیم. آن آقا درست می‌گفت. مرحوم محقق اردبیلی هم قائل شده به 13 سال دختر. هنر فقیه و اجتماع فقیه و اعلمیت فقیه در جمع بین این روایات مختلف ظاهر می‌شود.

«و کذا الجاریَة علَیها الحَجّ إذا طمثَت» یعنی وقتی به سن بلوغ برسد. دیگر ظهور دارد. پس قبل از سن بلوغ، حج واجب نیست.

مشهور بین فقها 9 سال قمری است روایاتی هم دارد. در روایات دارد تسع سنین هست. مشهور بین فقها هم همین است. قائل به چند سال در دخترها هستند؟ پسر سه تا علامت دارد، یکی از هر کدام زودتر یا نبات یا روییدن موی خشن اطراف عورت، یا احتلام است و یا... نوعاً آن دو تا در این فضا، مخصوصاً هوا فرق می‌کند گرما و سرما و سردی و گرمی و این‌ها با هم فرق می‌کند.

و اگر غیر بالغ، حج انجام دهد گرچه حج او صحیح است، لیکن از حجّة الإسلام کفایت نمی‌کند.

دو مطلب اینجا دارد. یکی این که حجّ او صحیح است اگر انجام داد، دوم این که اگر انجام داد کافی از حجّة الإسلام نیست.

اما این که حج او صحیح است. ما یک قاعده‌ی کلی داریم. یادتان هست در اصول داشتیم؟ آیا عبادات صبی شرعی است؟ یا عبادات صبی تمرینی است. یک بحث مهمی است.

به نظر ما عبادات صبی، شرعی است. از کجا در می‌آید؟ مهمترین دلیل چون خیلی ادله‌ی عام می‌کردند. مهمترین دلیل آن روایات صحیح السندی است که در اصول هم اگر یادتان باشد در امر به شیء، امرٌ بذلک شیء. اگر مولا امر کرد که فلان کار را یعنی فلان دستور را می‌دهم که تو انجام بدهی به این معلوم می‌شود آن متعلّق دستوری که داده، آن مطلوب مولاست، امر است به شیء «أمرٌ بذلک شیء». وقتی مولا امر می‌کند که من به تو می‌گویم که چنین دستوری به زیردست‌هایت بدهی. معلوم می‌شود وقتی مولا می‌گوید، یعنی آن متعلّق آن امری که به واسطه گفته شده مطلوب کیست؟ مولا است. تا مطلوب نباشد که چنین امری صادر نمی‌کند و لذاست که اصولی‌ها می‌گویند امر به امر به شیء «أمرٌ بذلک شیء». این را ما داریم. در روایاتی داریم که ائمه (ع) فرمودند «مُرّوا صبیانَکُم لسبع سنین» الان هم هست. دستور اسلامی است که بچه‌هایتان را به هفت سال که رسیدند امر کنید که عبادات را انجام بدهند. خمس دارد، سبع دارد، همه‌ی روایات هم روایات معتبری است. و ببینید در بحث مقدمات عبادات در جلد اوّل وسائل الشیعه، مرحوم شیخ این روایات را آورده است که امر کنید صبیانتان را که بصلاة والصوم انجام بدهند. پس معلوم می‌شود این صلاة و صوم صبی مورد عنایت شارع است. صرف تمرینی نیست، دولا و راست شدن برای آمادگی، حق این است. مهمترین دلیلی که برای مشروعیت عبادات صبی و استحباب عبادات صبی وجود دارد، همین روایات «مرّوهم لسبع سنین» است.

(یکی از حضار): اگر غرض متعلّق به شارع باشد بلکه امر بذلک می‌شود، اگر تحقق متعلّق نباشد...

(استاد مظاهری): این خلاف ظهور است. ظهور این روایات چیست؟ متفاهم اثباتی این روایات چیست؟ وقتی من می‌گویم به پسرت چنین امری کن یعنی چه؟

(یکی از حضار): نکته‌ی تربیتی شاید باشد.

(استاد مظاهری): یعنی برای تمرین است؟ می‌گویم به پسرت امر کن چنین کند! یعنی آن چیزی که متعلّق امر توست که من را بر این واداشته که به تو بگویم امر، این مورد عنایت من است. متفاهم عرفی آن همین است. این که تمرینی باشد، معونه‌ی چه می‌خواهد؟ یعنی همین‌طور فقط دولا و راست شو.

(یکی از حضار): این مورد عنایت است، برای چه مورد عنایت است؟

(استاد مظاهری): ابدا این که لغرض تمرین باشد، این معونه‌ی زائده می‌خواهد. یعنی برای تمرین است. و لذا می‌گوییم یستحبّ تقلید صبیه ممیّز صحیحه و اگر می‌توانست از یک فقیه اعلمی این کند، می‌گوید تقلید او تقلید ابتدایی نیست. اگر بگوییم تمرینی است همه می‌رود روی هوا. متفاهم عرفی این است که غرض شارع روی این متعلّق است. اگر شما بخواهی بگویی، برای این است که آماده شود. این خلاف ظاهر است. این احتیاج به معونه‌ی زائده دارد. ما هستیم و ظواهر. ظواهر هم از ذنون است، از ذنون معتبره است. اگر شما بخواهی بیایی بگویی، خلاف ظاهر می‌شود.

(یکی از حضار): حاج آقا، غیر بالغ می‌تواند نایب صوم و صلاة شود؟

(استاد مظاهری): این هم مورد بحث است می‌رسیم. آره بعضی‌ها گفتند می‌تواند باشد. حالا ان‌شاءالله به بحث نیابت می‌رسیم. به قول شما اگر گفتیم تمرینی است که سالب انتفاع... اگر گفتیم عبادات صبی تمرینی است، سالب انتفاع موضوع است. اما اگر گفتیم مطلوب شارع است، یعنی استحباب دارد، شارع می‌خواهد.

حالا ان‌شاءالله می‌رویم یک بحث است که می‌رسیم. مثلاً نصفی را سعیم بود در غیر بلوغ بود، نصفی را در حال بالغ. مثلاً حج را شروع کرد «لبّیک اللهم لبّیک لبِّک لا شریک لک لبّیک» عمره هم در حال صباوت انجام داد اما در عرفات، پلاتین او خال زد. حج او مجزی است یا نه؟ امشب ان‌شاءالله وارد می‌شویم که محل کشتی فقهاست که آیا حج او درست است یا درست نیست؟

غیر ممیّز هم ما داریم که احجاج او مستحب است از روایات در می‌آید. غیر ممیّز که هیچی، مثل گربه است. اما روایاتی داریم که احجاج غیر ممیّز، مستحب است. مستحب است که ولیّ برود «یُلبّی عنه یُحرِمَه» همه‌ی این کارها را «یطوفَه» اطافه بدهد، اسعا کند. اگر روایات نبود می‌گفتیم استحباب است؟ این استحباب در حق کیست؟ در حق ولیّ او است. ولیّ او مستحب است این کارها را در حق طفل انجام بدهد.

فعلاً بحث ما در صبی غیرممیّز نیست. صبیّ ممیّز اصلاً قصد ندارد، سالب انتفاع موضوع. آن هم که می‌گوییم مستحب است دلیل داریم، روایات داریم.

(یکی از حضار): صبی غیر ممیّز نمی‌تواند قصد کند؟

(استاد مظاهری): نه، غیر ممیّز یعنی هیچی! غیر ممیّز یعنی نمی‌فهمد حج خوردنی است یا پوشیدنی. اگر هم لبّیک را بگوید مثل طوطی لبّیک می‌گوید. بچه‌های غیر ممیّز دیدید بچه‌ی دو سه ساله که به حرف می‌آید مثل طوطی حرف می‌زند، قصد که ندارد. قوام حج اصلاً به قصد است. اگر نباشد که هیچی نیست.

(یکی از حضار): از نظر شما به چه سنی ممیّز می‌گویند؟

(استاد مظاهری): ممیّز فرق می‌کند. یعنی به حسب افراد و این‌ها فرق می‌کند. ممیّز کسی است که خوب و بد را تشخیص می‌دهد. زن و مرد را تشخیص می‌دهد و لذاست که بحث می‌آید می‌گویند زن از غیر ممیّز لازم نیست بپوشاند، اما اگر ممیّز شد می‌گویند غیر ممیّزی که نظر به او یا نظر او مورد نظر شهوانی باشد، فتوا می‌دهند مثل مرحوم امام، اما اگر شهوانی نباشد احتیاط وجوبی است.

از خود همین روایات هم استفاده می‌شود. «عن إبنِ عَشر سنین یَحُج» حج انجام می‌دهد پس معلوم می‌شود که در ارتکاز هست اما می‌گوید «علیه حَجّة الإسلام» حجّة الإسلام منظور چه حجی است؟ یعنی حج واجب. معلوم است غیر از آن حج است اما چی نیست؟ از خود همین روایات در می‌آید. «عن إبن عَشر سِنین یَحُج» ده ساله حج انجام می‌دهد. حضرت می‌گویند «علیه حَجّة الإسلام» حجّة الإسلام آن «إذَا احتَلم» است. یعنی قبل از آن حج است اما حجّة الإسلام نیست، حج استحبابی است. از خود همین‌ها در می‌آید.

و روایات دیگری هم در مسئله هست. در بعضی روایات معتبر دارد که ولو ده بار هم حج انجام بدهد صبی...

(یکی از حضار): صفحه 46. «لو أنّ حج غلاما عشر حجج ثمّ أحتلم کانت علیه فریضةُ الإسلام»

(استاد مظاهری): یعنی باز هم برای آن فریضه است. ده بار هم حج انجام داده، این نیست که حج او روی هوا باشد. حج او هست اما «فریضةُ الإسلام» را درک نکرده است.

این روایات هم داشت که ده بار هم این حج انجام بدهد، حج است اما فریضه نیست. پس فتوای سید شهید درست است که فرمود اگر غیر بالغ، حج انجام دهد گرچه حج او صحیح است لیکن از حجّة الإسلام کفایت... حج او حج مستحبی حساب می‌شود.

اما مسئله‌ی بعدی. اگر غیر بالغ، ذیل همان مسئله‌ی بلوغ است. اگر غیر بالغ مستطیع مُحرِم شود. غیر بالغ است اما مستطیع است، یعنی هم مال دارد، هم جان دارد و هم تخلیه‌ی ثقل. همه‌ی شرایط استطاعت است. مُحرم شد عمره را انجام داد، حج هم انجام داد و قبل از وقوف در مشعرالحرام بالغ شود. حج او از حجّة الإسلام کفایت می‌کند.

این نیاز به دلیل دارد. ظهور صبی این است که قبل از این که اعمال را شروع کند به سن بلوغ رسیده باشد. پس این نیاز به دلیل دارد.

مرحوم سیّد در عروه... این عروه برای چیست؟ برای مسائل است. اما بعضی جاها مِن‌جمله حج وارد دلیل این مسئله هم شده سیّد. خوبی این کتاب این است. در منهاج مرحوم آقای خوئی... منهاج هم می‌دانید، تحریرالوسیله، منهاج، این‌ها معدّ برای فتوا است. در تحریر که ما هیچ جا ندیدیم که وجه استدلالی بیان کند. فقط به نقل فتوا بستگی دارد. می‌دانید که منهاج هم از همان وسیلة النجاة مرحوم سید اصفهانی گرفته شده است. در منهاج مرحوم آقای خوئی در دو جا استدلال وارد شد، یعنی ادلّه را آورده است. یکی در بحث جهاد است، جهاد ابتدایی. عجیب است از مرحوم آقای خوئی که می‌دانید ولایت فقیه پیش مرحوم آقای خوئی با آن نطاق واسعه نبوده است. در درس ایشان، هم ادلّه‌ی لفظی را یا سنداً مناقشه می‌کردند یا دلالتاً. نطاق آن را روی امور حسبه می‌بردند. گرچه عملاً آقای خوئی بیشتر از این حرف‌ها بود، مخصوصاً انتفاضه شعبانیه. مسئله‌ی چه می‌سازد؟ ولایت فقیه بحث انتفاضه می‌سازد.

در آنجا در کتاب الجهاد که نقل فتاوا می‌کنند مرحوم آقای خوئی، آنجا ادله را آورده است. در بحث جهاد ابتدایی و قائل شده که جهاد ابتدایی جایز است در زمان غیبت. اما از آن طرف، مرحوم امام با این که ولایت فقیه را با این نطاق واسع می‌دانند، فرموده جهاد ابتدایی در زمان غیبت جایز نیست. در تحریرالوسیله است. ببینید دو مکتب چه جوری نظر دادند.

مرحوم آقای خوئی وارد شدند و جهاد ابتدایی را فرمودند جایز است در زمان غیبت، اما مرحوم امام فرمودند جایز نیست. جهاد ابتدایی فقط مال زمان چیست؟ زمان امام معصوم (ع) است. این یک جا وارد شده است. امام شهید هم که یادتان است جمع کردند.

(یکی از حضار): امام در تحریر، نحوی که دارند فتوای مشهور است. در کتاب البیع نظرشان می‌گوید فیه تأمل.

(استاد مظاهری): چون خودشان فرمودند نظرات فقهی من تحریرالوسیله است. در مورد بیع و این‌ها یک سری چیزها گفتند. در بیع می‌دانید نکاح معاطاتی هم برای چه بیان کردند؟ صحت و اما از نظر فتوا، فتوایش این است که نکاح معاطاتی صحیح نیست. آن چیزی که نسبت به امام در فتاوای ایشان می‌شود داد تحریرالوسیله است.

دومین جایی که در منهاج، ادله آورده شده در بحث اتحاد آفاق و اختلاف آفاق است که مرحوم آقای خوئی می‌گوید اگر یک جایی دیده شود، برای جاهای دیگر هم آنجا دو صفحه، سه صفحه دلیل آوردند برای مسئله. اما در تحریرالوسیله، سیر در جاهایی از این کتاب‌های فقه، مِن‌جمله حج، ادله را بیان کرده و یکی از خوبی‌های سید این بوده است.

یادتان باشد دو تا کتاب جلوی سید بوده است. مرحوم سید یزدی دو تا کتاب جلوی او بوده می‌نوشته. یکی جواهر جلوی او بوده، یکی مستند مرحوم نراقی. این را آمیزهاشم گفته و خودش گفته. آمیزهاشم می‌فرمودند وقتی ما آمدیم قم... پیرمردی بود من خوشم می‌آمد. دو تا درس را همین‌طوری تفنّنی شرکت می‌کردیم برای ثواب آن، کیف می‌کردم اما چیزی نداشت درس این‌ها. یکی درس مرحوم آقای مرعشی بود بالای سر، خوشم می‌آمد. من می‌رفتم گوش می‌کردم شوخی بود و اما بالاخره این‌ها جزء سلف بودند. یکی مرحوم آمیزهاشم بود. آمیزهاشم می‌گفت مرحوم سید آن زمانی که عروه را نوشت، ایشان گفته بود هر کسی از طلبه‌ها بتواند یک فرع بیاورد که من نگفته باشم، یک اشرفی طلا به او می‌دهم. یعنی تمام فروع را این سید آن زمان آورده است.

حالا ببینید اینجا گفتم این را بخوانیم خوب است. عبارات سید را نگاه کنید. چون ما هم شاید مخالف با قائد شویم. قائد فرمود که اگر کسی صبی با صباوت او مُحرم شد اما کی بالغ شد؟ قبل از ادراک مشعر بالغ شد «و أدرکَ المَشعر بالغاً» حج او مجزی است. با این که گفتیم مطابق قاعده‌ی اوّلیه حج او مجزی نیست، نیاز به دلیل داریم، امر داریم. به قول شما امر ندارد. وقتی امر ندارد دوباره «لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیهِ سَبیلاً».

اصل عبارت سید این است. «استدلّوا قد عرفتَ أنّه لو حجّ الصبی عشر مرات لم یجزه عن حَجّة الإسلام بل یجب علیه بعد البلوغ والاستطاعة» [2] وقتی بالغ شد استطاعت هم داشت باید انجام بدهد. «لکن إستثنی المشهور من ذلک ما لو بلغ و أدرکَ المَشعر» مشهور استثنا کرده است. «فإنّه حینئذٍ یُجزی عن حَجّة الإسلام بل إدعی بعضهم الاجماع علیه» یکی از ادله‌ای که آوردند این اجماع است. می‌دانید که این اجماع که زیرآب آن را زدند گفتند اجماع چیست؟ اگر صغری آن درست باشد اجماع مدرک است، چون وجوهی در مسئله است. ممکن است یکی از این وجوه باشد، ما این وجوه را قبول نداشته باشیم، پس اصل اجماع کاشف از قول معصوم نیست.

سید می‌گوید «استدلّوا علی ذلک بوجوه» وجوهی دارند برای اینکه اگر صبی... با این که قاعده‌ی اوّلیه این است که تا آخر باید بلوغ داشته باشد.

یکی «النّصوصُ الواردَ فی العَبد» یک سری نصوصی داریم در مورد عبد. که عقد اگر قبل از مشعر... و مولا آن را آزاد کرد، حج را شروع کرد در حالی که عقد بود قبل از این که مشعر را... در عرفات، مولا از این رو به آن رو گلوله گلوله اشکی و دلش شکست. فرمودند حج او مجزی از حَجّة الاسلام است. دلیل آن چیست؟ روایاتی داریم صریح است که اگر عبد آزاد شد قبل از مشعر، مجزی است.

«بدعوی عدم خصوصیة العبد فی ذلک بل المناط» روایت عبد را دارد، گفتند عبد که خصوصیت ندارد. مذاق شارع را به دست آوردند گفتند «بل المناط». مناط در این روایات چیست؟ «الشروع حال عدم الوجوب لعدم الإکمال» مناط این است که واجب نشده است. کی بر او واجب می‌شود؟ قبل از این که ادراک مشعر.

پس ملاک این است یعنی عدم وجوب تا قبل از مشعر. چه فرقی است؟ صبی هم واجب نبود، پس یکی است.

«ثمّ حصوله قبل المشعر» مناط این است قبل از مشعر وارد نبود، مشعر که شد واجب، صبی هم همین‌طور است.

سید می‌گوید «فیه» درست هم می‌گوید. می‌دانید این بحثهای مقاصد را همه قبول دارند. اگر کسی به مقصد شریعت، علم پیدا کرد کسی منکر است؟ اگر من مقصد شارع را بفهمم، علم چیست؟ علم و اطمینان، حجیت آن ذاتی است. اگر بدانم مذاق شارع این است، مقصد شارع این است تمام است. اما «أن لا لنا اثباته بذات ... و دونه خلط القتال». ایشان می‌گوید: «فیه أنّه قیاس» او عبد است، این صبی است. لعلّ خدا یک چیزی در عبد قرار داده که آن چیز در چی نیست؟ باید تنقیح مناط قطعی باشد.

سید می‌گوید: «فیه أنّه قیاس» مثل همان. عده‌ای از فقها استدلال کردند. ایشان می‌گوید مناط این است که آنجا عدم وجوب بود، اینجا هم عدم وجوب است. وسط کار شد واجب. در عدم وجوب فرقی نیست.

یک نقضی هم ایشان می‌کند. خدا رحمت کند مرحوم آقا تقی قمی را، صاحب مبانی منهاج و آدم ملایی بود، گرچه انقلابی نبود. ما علم او را کار داریم. می‌رفتیم درس این آقای قمی در همین کوچه‌ی روبه‌روی دفتر و واقعاً از او استفاده می‌کردیم. هرچه اشکال می‌کردیم در آستینش جواب نقض بود، نقضمان می‌کرد. ما هم گیر می‌کردیم. نقض هم مال کسی است که باید به تمام فقه احاطه داشته باشد. گفتند این از استادش مرحوم آقای خوئی یاد گرفته است. آقای خوئی هم هرکی اشکال می‌کرد... و لذا دیدید شاگردانشان هم می‌گویند امّا النقض و بعد می‌گویند أمّا الحل.

پس اوّلاً قیاس، دوماً نقض دارد. اگر بگوییم معیار عدم وجوب قبل از مشعر و با مشعر می‌شود واجب، این هم در عتاب است هم در عدم بلوغ است «مع أنّ لازمه الالتزام به فیمن حجّ متسکّعاً ثمّ حصل له الاستطاعة قبل المشعر». کسی مستطیع نبود، با دربه‌دری با وهن... بعضی‌ها می‌آیند در هتل خیابان می‌خوابند وسط خیابان. خودشان را در حج، بند این و آن می‌کنند. با هر وهنی شده حج را انجام می‌دهد. با این که نه زاد داشته، نه راحله داشته، نه رجوع به کفایت. با تسکع، با دربه‌دری حج را انجام می‌دهد. حج این که حجّة الاسلام نیست. باید بگوییم «ثمّ حصل له الاستطاعة». امام زمان آمدند در عرفات یک کیسه پول به او دادند. باید بگوییم در عرفات یک پول حسابی پیدا کرد که تا آخر عمر بی‌نیاز است. این هم باید بگوییم «و لم یقل به عوض أحد اُحد» هیچ فقیهی تا الان چنین فتوایی نداده است. «وَ لا یقولون» به همین مشهوری که اینجا را استثنا کردند، اینجا را نگفتند.

پس معلوم می‌شود که مقصد شارع را نتوانستیم به دست بیاوریم. این دلیل اوّل است.

(یکی از حضار): گفتند این حج قبول نیست؟

(استاد مظاهری): گفتند یعنی جای حَجّة الاسلام نیست. یعنی دوباره سال آینده باید بیاید حجّة الاسلام را انجام بدهد. این حج او حَجّة الاسلام نیست. کسی که تسکعاً آمد، بدون استطاعت آمد، در عرفات یک پول گنده‌ای گیر او آمد که رجوع به کفایت هم تأمین می‌کند، و لو مشعر را أدرک با استطاعت، گفتند حج او مجزی نیست. باید سال آینده دوباره حج انجام بدهد. این‌ را همه‌ی فقها گفتند.

(یکی از حضار): کسی که آن موقع غنی می‌شود یا بالغ می‌شود یا... می‌تواند همان موقع قبل از مشعر هم هست حج را رها کند.

(استاد مظاهری): نه نمی‌تواند رها کند! «و اتمّوا الحجّ...» حالا ان‌شاءالله این‌ها را خواهم گفت. وسط کار که نمی‌تواند این‌ها را رها کند. بعضی چیزها مستحب است اما وسط کار رها شدنی نیست. مثل عمره مستحب است شروع می‌کنی، وسط کار می‌توانی ولش کنی؟ فقط یک کاری در عمره می‌شود کرد، باطل کنی و الاّ نمی‌شود. چه جوری می‌شود عمره را باطل کرد؟ اینجا مستحب است اما نمی‌شود ول کرد. یعنی اگر بروی تقصیر را انجام ندهی مُحرم هستی. این محرّمات برای تو هست هیچ راهی هم نداری.

یک مبنایی دارد مرحوم آقای خوئی که مرحوم امام اعتقادشان نیست. درست هم هست که اگر همین‌طور ولش کند که وقت آن بگذرد که دیگر اعمال قابل انجام نباشد، خودبه‌خود از احرام... البته این مال حج است مال عمره نیست. ما هم این نظر را قبول داریم. نظر ما این است چون آن احرامی را شارع می‌خواهد که بتواند انجام بدهد. این‌ها به هم وصل است، از ادله هم استفاده می‌شود. اگر دیگر وقت وقوف به عرفات گذشت، وقت وقوف به مشعر گذشت که «الحجّ عرفه، الحجّ مشعر» یا مثلاً زمان طواف که گذشت، شخص خودبه‌خود از احرام خارج می‌شود چون شارع این احرامی که نمی‌شود این‌ها را بخواند یعنی مثل شرط متأخر در اصول می‌شود. این مکتب مرحوم آقای خوئی و آقای سیستانی و نجفی است. اما مرحوم امام و این‌ها این‌طور نیستند. می‌گویند اقلاً باید تبدیل به عمره‌ی مفرده شود.

حالا این‌ها را ان‌شاءالله بعداً در آینده می‌گوییم، همه را قاطی نکنید اینجا.

این دلیل اوّل. چون مسئله خیلی مسئله‌ی مهمی است. دلیل دوم را ان‌شاءالله جلسه‌ی آینده می‌گویم. شاید چهار پنج تا دلیل است برسیم ببینیم آیا مختار سید شهید را که طبعاً مشهور است می‌توانیم قبول کنیم یا نه.

والحمد لله ربّ العالمین