وجوب حج 3/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج بر اساس مناسک رهبر شهید

موضوع: كتاب الحج بر اساس مناسک رهبر شهید/شرائط وجوب حجة الإسلام /وجوب حج 3

رسیدیم به این مسئله که وجوب فوریت حج را مشهور و سید شهید، فوریت را شرعی دانستند و ما عقلی. بعد یک مطلبی دارند اگر به تأخیر انداخت معصیت کرده است. این‌ها یعنی همان سال اوّل، معصیت کردند.

در کلمات خیلی از فقها مثل مرحوم صاحب عروه اگر نگاه کنید، ایشان می‌گوید «لا یبعُد» که اگر این‌ها که شرعی می‌دانند که اگر تأخیر بیفتد از آن سال اوّل، «کبیرة موبقه» یعنی جزء گناهان کبیره است.

خیلی‌ها از معلّقین عروه موافقت کردند منتها مرحوم امام قدّس‌الله‌نفسه همان جا حاشیه دارد که «کبیرة موبقه محلّ تأمّل بل منع». سید شهید هم همین‌طور از عبارتشان در می‌آید که با مرحوم امام موافقت کردند. چون فقط ایشان می‌گویند اگر به تأخیر انداخت معصیت کرد. این‌طور نیست که جزء گناهان کبیره باشد.

آن‌هایی که گفتند گناه کبیره است، به نظر ما حق با همین‌هاست. یعنی اگر مخالفت کرد، یعنی سال اوّل نرفت. نه این که اصلاً نرفت! بحثمان این است که امسال نرفت ولو سال بعد می‌رود. این‌ها ادعایشان این است. صاحب عروه «لا یَبعُد» که امسال که نرفت، ولو سال بعد برود این دچار گناه کبیره شد.

اما از فرمایش سید شهید در می‌آید که ایشان قبول ندارد. حق هم با ایشان است به نظر ما، چون برای کبیره بودن دلیل متقنی ندارد. آن چیزی که خواستند ادعا کنند، یکی آیه‌ی شریفه است «لله عَلَی النَّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیهِ سَبیلاً وَ مَن کَفَرَ و إنَّ الله غَنِیٌّ عَنِ العالَمین» از این خواستند در بیاورند. اما از این «کفَر» استفاده نمی‌شود که کُفر باشد. خواندیم روایات، دو نوع روایات است. یک روایت دارد «کَفَر» یعنی تَرَک. تَرَک به معنای تا آخر است. معلوم است چون ترک کلی حج، تا آخر تا وقتی که بمیرد حج را انجام نداده، رکن ترک شده است. روایات را خواندیم که «مِمَّا بُنِیَ علَیهِ الإسلام» یکی حج است حرفی در این نیست. بحث ما آن جاییست که امسال نرود اما سال بعد برود. این آیه هیچ دلالت ندارد.

تازه یک روایت دیگر هم دارد که «کَفَر» را در همین باب 2، جلد 11، صفحه 16، حدیث اوّل. قبلاً خواندیم

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِيِّ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ جَمِيعاً عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الْحَجَّ عَلَى أَهْلِ الْجِدَةِ فِي كُلِّ عَامٍ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ «6»- قَالَ قُلْتُ: فَمَنْ لَمْ يَحُجَّ مِنَّا فَقَدْ كَفَرَ قَالَ لَا وَ لَكِنْ مَنْ قَالَ لَيْسَ هَذَا هَكَذَا فَقَدْ كَفَرَ.[1]

محمّد بن یعقوب الحدّة مِن أصحابِنا عن سَهلِ بن زیاد عن موسی بن قاسم بجلی. حالا این سهل بن زیاد که می‌دانید «والأمرُ فیه سَهلٌ» مرحوم کلینی بیش از دو هزار روایت به او اعتماد کرده، گرچه مثل مرحوم آقای خوئی سهل را قبول ندارند. اما این هم مشکل بدانید، سند بعد دارد. «و عن محمّد بن یحیی» این سند دوم است، این سند هیچ اشکالی ندارد. محمّد بن یحیی هم از مشایخ کلینی است.

«عن عمرکی عن علی بن جعفر عن أخیه» صحیحه‌ی موسی بن جعفر است مشکلی نیست. «إنَّ الله فَرَضَ الحج علی أهل الجِدَة فی کلِّ عام و ذلکَ قولُه عزّوجلّ و لله علَی الله حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیهِ سَبیلاً مَنِ الکَفَرَ فإنَّ الله غَنیُّ عنِ العالَمین. قال قُلتُ فمن لم یَحُج مِنا فقد کَفَر؟» سؤال کرد اگر کسی انجام نداد؟ حضرت فرمودند: «قال لا، لکن من قال لیسَ هذا هکذا فقد کَفر» یعنی صرف انجام حج، کفر نمی‌آورد. این که می‌گوید این نیست، این نیست، یعنی اعتقادی.

پس یک روایت دیگر هم داریم. «مَن کَفَر» خواندیم «مَن تَرَک» می‌دانید جمع بین این دو تا چه می‌شود؟ جمع این می‌شود اعتقادی که منشاء ترک حج شود. این می‌شود کبیرً موبقه. این را قبول دارید اما صرف این که این بنده خدا امسال مخالفت کرد، دل به زنش داد زن گفت امسال نرویم بگذار سال دیگر برویم، این می‌شود کبیرةٌ موبقَه؟

اگر اطمینان نداشته باشد و نرود معصیت است، اما اگر اطمینان داشته باشد و می‌رود، معصیت است. ما هم می‌گوییم گاهی اوقات معصیتی است که این معصیت وقتی احتمال عدم بقا را داشته باشد نرود، مؤاخذ است. اما باز هم کبیرة موبقه نیست. حق با مرحوم امام است که اینجا تعلیق زدند «محلُّ تأمُّل». بعد سید شهید هم همین‌طور گفتند معصیت کرد. ان‌شاءالله می‌خواهیم مناسک دست خط ایشان را، آثار ایشان را سید شهیدمان را به مناسبت سالگردشان چاپ شود که ببینند ایشان با این همه گرفتاری... لذّت می‌بردند که با دست خط خودشان تک تک 1، 2، 3، 4، 5، 6 خواستند تطبیق بدهند، دیدم عین همین را با دست خط خودشان نوشتند.

پس دلیل متقنی نداریم. بعضی‌ها ادعای سیره کردند. آیا می‌شود به سیره بگوییم «کبیرة موبقه»؟

(یکی از حضار): حاج آقا شما چرا معصیت می‌دانید؟

(استاد مظاهری): مخالفت تکلیف نیست. یک روایت استخفاف حج هم که داشتیم هم سندش ضعیف بود... در باب 15 از ابواب وضو بروید مراجعه کنید. فضل بن شاذان که یکی گناهان استخفاف حج است، آن استخفاف حجی است که به ترک این شود نه این که صرفاً به سال بعد برود. کجای این گناه کبیره است؟ گناه است اگر فوریت آن را شرعی بدانیم یا فوریت را عقلی می‌دانیم، احتمال نرسیدن می‌دهد. بله قطعاً معصیت کردیم.

این که امسال نرود، این را می‌گویند استخفاف. این که امسال نرود اما سال بعد بگوییم این گناه کبیره انجام داده نمی‌تواند برود. روایات تصویف می‌گیرد. منتها روایات تصویف هم نمی‌توانیم از آن گناهان کبیره استفاده کنیم. این روایت استخفاف حج که سندش هم مشکل دارد. سندش را نگاه کنید.

(یکی از حضار): اگر اطمینان داشته باشد ده سال دیگر می‌رود؟

(استاد مظاهری): طوری نیست اصلاً. به نظر ما اگر اطمینان داشته باشد ده سال دیگر می‌رود، استخفاف نیست. ما که فوریت را عقلی دانستیم و گفتیم بر فوریت شرعی دلیل نداریم، هیچ استخفافی نیست. شرعاً که دلیلی پیدا نکردیم مگر آن که شما بتوانید دلیلی پیدا کنید.

می‌گویند و اگر به تأخیر انداخت معصیت کرده است. این شرعی است. اما کبیرة موبقه الان یادم آمد شاید مال نسخه‌ی بعد است. کبیرة موبقه یعنی کسی که اصلاً ترک کرد، بر منکرش لعنت ما هم قبول داریم. کبیرة موبقه مال ترک کلی است. ما هم قبول داریم چون «مات یهودی» روایات معتبر داریم. «مات یهودیاً و نصرانی» غیر از کبیرة موبقه است؟ دیگر چی بدتر از یهودی و نصرانی؟ آن هم که ایشان دارند درست است کبیرة موبقه، آن مال ترک کلی است اما این مسئله‌ای که اوّل مناسک ایشان با دست‌خط ایشان است، دیگر کبیرة موبقه نیست.

(یکی از حضار): استاد من فکر می‌کنم سیره احتمال می‌دهم ما هیچ وقت ندیدیم که وسط تابستان با وسط زمستان، جمعیت حجاج فرق جدی کند. یک چیزی در ذهنشان بوده که من وسط تابستان باید بروم.

(استاد مظاهری): بروم غیر از این که نروم گناه کبیره انجام دادم. بله می‌گوید نروم کار اشتباهی کردم، اما گناه کبیره به اصطلاح برد دارد. گناه کبیره خیلی بزرگ است. گناه کبیره برد می‌خواهد، دلیل می‌خواهد و واقعاً دلیل نداریم بر گناهان کبیره بودن. آن که عذاب الهی بر آن باشد. از این گفتند «مَن کَفَرَ فَإنَّ اللهَ غَنِیٌّ عن العالَمین» ببینید استدلال در این‌ها هست، در جواهر هم هست. مرحوم صاحب جواهر هم دارد، اما کفر در این آیه یعنی کفری که می‌شود یهودی. این که نمی‌شود! گفتیم دو تا طایفه روایات را که بغل هم می‌گذاریم، یکی آن که «لیس هذا هکذا» کفر اعتقادی است. آن هم که می‌گوید «تَرَک» جمع به این می‌شود. کفر اعتقادی منشاء برای ترک می‌شود.

(یکی از حضار): این احتیاط واجبی که آقای مکارم دارد نسبت به عمره مفرده...

(استاد مظاهری): هنوز به عمره نرسیدیم، آن هم ان‌شاءالله خواهیم رسید.

مسئله‌ی بعدی را بخوانیم. اگر انجام حج در سالی که استطاعت پیدا کرده، مشروط به فراهم آوردن برخی مقدمات مانند سفر کردن و تهیه‌ی اسباب و امکانات آن باشد، باید نسبت به آن اقدام کند به گونه‌ای که مطمئن باشد در آن سال حج را درک می‌کند. این همان فوریت شرعی است. ولی گذر می‌خواهد، کارهایی می‌خواهد. باید برود رفع کارهای مالیاتی کند. اگر نرود دمِ اداره مالیات را ببیند، نمی‌گذارند از گیت رد شود. من بارها دیدم در گیت، خیلی‌ها را گرفتند و نگذاشتند برود.

آیا این دلیل شرعی دارد؟ این همان مقدمات چیست؟ مفوّته. مقدمات مفوّته یک بحث طویلی دارد. یادتان است واجب معلّق و واجب استقبالی و این‌ها هیچ پدر و مادر ندارد. این که ملازمه باشد بین مقدمه و بین ذی‌المقدمه. یادتان است که وجوب از مقدمه...ذی‌المقدمه ترشح کند به مقدمه. این‌ها همه بحث است. حق این است که وجوب مقدمات مفوته، وجوب عقلی است. عقل می‌گوید اگر تو این مقدمات را فراهم نکنی، به آن غرض ذی‌المقدمه نمی‌رسی، فوت می‌شود. وجوب آن عقلی است. در تمام بین‌الملل، سراسر دنیا برود همین است که اگر تکلیفی، غرض الزامی مولا از شما دارد و وابسته است که شما انجام بدهی، لذاست که بحث غسل پیش می‌آید. اگر شما غسل نکنی قبل از وقت، دیگر نمی‌توانی غسل کنی. این‌ها بحث‌های مقدمات مفوته است و حق این است. حق این است که لزوم آن لزوم عقلی موافق است. یعنی اگر کسی مقدمات را فراهم نکند، به نظر ایشان که وجوب را فوریت و شرعی می‌داند. یا به نظر ما که عقلی می‌دانیم اما احتمال می‌دهد که سال‌های بعد مشرف نشود، عند العقل و عندالعقلا مؤاخذ است. درست هم است. یعنی باید تمام این راه‌هایی که برای عدم تشرّف است، باید برود معافی بگیرد، کارت فلان بگیرد، واکسن بگیرد. همین آزمایش‌های پزشکی. اگر نروی نمی‌گذارند بروی. باید بروی رفع این موانع را کنی. الان بر این حاجی واجب است که برود آزمایشات پزشکی بدهد و الاّ عربستان او را راه نمی‌دهد. باید تمام این‌ها... عقل می‌گوید تمام این‌ها را باید بروی. وجوبش هم عقلی است بلاشک.

(یکی از حضار): مثلاً فیش خریدن.

(استاد مظاهری): این‌ها جزء استطاعت است. این‌ها را قاطی نکنید. استطاعت به این است که شما الان هزینه‌ی حج به همان فیش است. ان‌شاءالله می‌رسیم مباحث استطاعت را. مباحث استطاعت یک موقعی نان و پنیر و ماست کیسه انداخته... خدا رحمت کند یک سالی آقای به‌سرخی بود ابوزوجه‌ی آقای سند. آمده بود حج، دیدم یک مشک، ماست کیسه انداخته بود و نان خشک دنبالش بود. اصلاً به این گوشت‌ها لب نمی‌زد. این‌ها را مشکل می‌دانستند گوشت‌های سعودی را. یک کسی دیگر هم دیدم این‌طور بود. یک موقع زاد و راحله در شتر بود و الاغ و استر، حالا به حج و زیارت است، به این پولی است که امسال معلوم نیست چه خوابی دیدند. امسال شاید یک میلیارد هم بیشتر... به این است که امسال یک میلیارد پول داشته باشی که بگویند مستطیع است.

(یکی از حضار): بحث استطاعت را عرض نمی‌کنم. من الان مستطیع برای حج نیستم ولی می‌توانم الان دارند ثبت‌نام می‌کنند یک میلیون بدهم.

(استاد مظاهری): یک بحث مهمی است که بعضی را امسال می‌توانم، بعضی را سال دیگر. به این داستان هم می‌رسیم که آیا واجب است امسال این کار را کنی؟ یک اختلافی است بین مرحوم امام و دیگران. مرحوم امام می‌گویند اگر امسال شرایطش را نداشتی، لازم نیست می‌توانی تصرّف کنی. اما عده‌ای می‌گویند نه اگر توقف دارد حج رفتن شما به این که امسال پول فیش هم داری، فیش را بخری، سال بعد هزینه واجب است این کار را کنی. این را خواهم گفت ان‌شاءالله.

پس این مسئله بحثی ندارد. وجوب آن هم وجوب شرعی نیست، دلیل آیه و روایت نداریم.

حالا این جا را خوب دقت کنید، این جاست که سروصداها در می‌آید. پس اگر کوتاهی کند و در نتیجه نتواند حج را به جا بیاورد، یعنی این مقدمات مفوته را دنبالش نرود، آزمایشات قند و فلان و بهمان را یا اداره مالیاتی را نرود جمع کند. معصیت کرده، معصیتش که درست است. حالا به نظر ما هم اگر احتمال بدهد سال‌های بعد نمی‌تواند، معصیت کرده است چون خطاب «لله عَلَی النّاس حِجُّ البَیت» را مخالفت کرده است. و حج بر ذمّه‌ی او باقی می‌ماند و باید آن را ادا کند هر چند شرایط استطاعت از بین برود. یعنی کی شرایط استطاعت از بین برود؟ سال بعد. امسال همه چیز فراهم بود و همه چیز آماده بود، یهو بورس رفته بود بالا، طلاها رفته بود بالا، دلارها رفته بود بالا، به اندازه‌ی هزینه‌ی حج سال بعد گل و بلبل شد. دلار نصفه شد، طلا نصفه شد، دیگر هزینه‌ی حج در نمی‌آید. می‌فرمایند حج بر چه؟ بر ذمّه‌اش. یعنی چه؟ یعنی «إستقرَّ علیهم حج».

برویم سراغ آیه. امسال اگر من مستطیع بودم و حج نرفتم، سال‌های بعد با این که شرایط را ندارم به قول فقها متسکعاً باید حج بروم.

بعضی‌ها خواستند استدلال کنند برای این مطلب به آیه‌ی شریفه. در حج که یک آیه‌ی شریفه بیشتر نداریم «لله عَلَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاعَ إلَیهِ سَبیلاً» خدا از مردم این را می‌خواهد. إستَطاعَ فعل چیست؟ مستقبل که نیست. کسی که استطاعت را پیدا کرد. «سَبیلاً» همه چیز فراهم شد، دیگر خدا از او می‌خواهد ولو سال بعد دیگر نباشد. یعنی «تلبّس بالمبدأ» که شد ولو در سال‌های بعد تلبس به مبدأ وجود نداشته باشد، از خدا می‌خواهد. به اصطلاح حدوث استطاعت کافی است برای اینکه خدا بخواهد. بقا لازم نیست. بعضی‌ها به این آیه استدلال کردند. بعضاً بعضِ حسابی هستند نه ناحسابی! بعضی مثل مرحوم آقای حکیم، ایشان به این آیه تمسّک کردند. آیا تمسّک به آیه صحیح است؟ می‌توانیم به این آیه تمسّک کنیم؟ بعد این که اگر کسی الان مقدمات مفوته را به جا نیاورد، سال بعد هم دیگر نمی‌تواند، از آیه می‌توانیم استفاده کنیم یا نه؟

آقای حکیم توضیح داد. گفت «لله» خدا می‌خواهد از کسی که مستطیع شده «إستَطاعَ» ماضی هم هست، یعنی استطاعت را پیدا کرد، سبیل را پیدا کرد، خدا این حج را از او می‌خواهد.

استطاعت بود، یعنی همه‌ی این‌ها بود، فراهم بود. خدا ازت می‌خواهد.

(یکی از حضار): این جمله‌ی شرطیه است. «مَنِ استطاعَ علیه سَبیلا فَعلیه الحجّ یجب علیه» استطاعت آمد وجوب آمد، استطاعت رفت با معصیت.

(استاد مظاهری): این واجب است بر تو اما نمی‌گوید اگر تخلّف کردی بعد چکاره‌ای؟ نه می‌گوید برو، نه می‌گوید نرو. یعنی وقتی می‌گوید اگر تمکّن داری برو کربلا، حالا بعد که تمکّن از تو سلب شد چیزی دارد؟ می‌گوید برو. یعنی این به ذمّه‌ات هست؟ دلیل می‌خواهد.

یادتان باشد آیه‌ی شریفه در مقام بیان این است کسی که امسال این شد، خدا از او می‌خواهد، اما این که سال‌های بعد اگر الان تخلّف کرد سال‌های بعد نداشت، چیزی از این آیه استفاده نمی‌شود. کجا از این آیه استفاده می‌شود؟ و لذا ما از آیه نمی‌توانیم چیزی استفاده کنیم. از چی استفاده می‌کنیم؟ از روایات فراوان در جاهای مختلف. از کجاها؟ روایات داشتیم که اگر این باشد «قَدَر علیه الحجّ» و نرود «ترَکَ شَریعتاً مِن شرائع یهودیاً و نصرانیا».

مولانا امیرالمؤمنین یک پیرمردی که «لم یحجّ قطّ أمر» که کسی به جای او حج انجام دهد، یعنی معلوم شود که خدا ول کن نیست. اگر مرد از سلب ما بدهند. ببینید روایات فراوان، جاهای مختلف از آن دست برنمی‌دارند. این یادتان باشد «إستقرّ العلَیه الحجّ» از همه‌ی این روایات به دست می‌آید «ماتَ یهودیاً و نصرانیا» یا عقل می‌گوید یک کاری کن که یهودی و نصرانی نشوی. ولو کی باید حج برود؟ ولو شرایط از بین برود باید حج را تحویل مولا بدهد. از روایات، نصوص مختلف و در ابواب مختلف استفاده می‌شود کسی که این حج را ترک کرد هست، تا مرگ هم هست، بعد ورثه وظیفه دارد. زنده هم باشد «أمر أن یجهّز رجلاً یحجّ عنه» از سراسر این روایات، از کل این روایات، مجموع این روایات استفاده می‌شود کسی که مخالفت کند شارع مقدس دست از سر او برنمی‌دارد. «ولو علی حمارٍ أجده لمَ یَستحیی» حالا که حیا کردید... «ولو علی حمارٍ أجده ابط» شارع از تمام این روایات در ابواب مختلف حج استفاده می‌شود، شارع این را می‌خواهد به هر صورتی که هست. فلذا فقها گفتند ولو متسکعاً، ولو با سختی و دربه‌دری. بعضی را سوار شود بعضی را... یَرکب و یَمشی، همین‌طور برود با دربه‌دری. قرض کن! قرض گرفتن که برای اصل حج واجب نیست، اما اینجا که خراب کردی باید قرض کنی و حج را بروی.

و لذا به نظر ما همان‌طور که آقای حکیم می‌گویند آیه‌ی شریفه هیچ دلالتی ندارد. اگر از نصوص نبود نمی‌توانستیم بگوییم «إستقرّ علیه الحجّ» و هرچند شرایط استطاعت را از دست بدهد باید برود. لذاست که خیلی از مردها این مسئله برایشان است، اهمال می‌کنند.

یادتان است در ایام کرونا... بیخودی به خاطر عذرهای واهی «حالا زوده، جوانیم هنوز» بعد هم دیگر نمی‌تواند حج برود. به نظر ما اگر احتمال نرفتن بود یا به نظر این فقهایی که فوریت را شرعی می‌دانند «إستقرّ علیه الحجّ» ولو بعد از شرایط بیفتد، به هر صورتی باید حج را به جا بیاورد.

این‌ها که شرعی می‌دانند، فوراً و فوراً. یعنی می‌گویند سال چی؟ دوم. دوباره سال دوم مخالفت کرد یک گناه. این غیر از ماست.

(یکی از حضار): حاج آقا استطاعت شرعی یا استطاعت عقلی. بحث سر این است. این کسی که استطاعت شرعی داشت نرفت، معصیت کرد، این‌ها همه سر جای خود. حالا آیا سال بعد باز استطاعت شرعی داشته، باز هم بحث نداریم. استطاعت شرعی رفت، استطاعت عقلی دارد. آیا واجب است برای او برود یا نه؟ موضوع بحث این است. کدام روایت دلالت دارد؟

(استاد مظاهری): همه‌ی این روایات «مات یهودیاً و نصرانیا» اگر نرود یهودی و نصرانی است! یعنی اگر دستش را بگذارد و بمیرد می‌شود یهودی و نصرانی ولو الان استطاعت ندارد. تکلیف مولا را مخالفت کرد.

روایت ذریح محاربی را بخوانم. فقیه همه‌ی این روایات را می‌فهمد که ولو نداشت باید برود.

باب 7 از ابواب وجوب حج، همین که شهید قائد هم روایتش را در خود مناسکشان آوردند. هم آیه دلالت دارد، هم روایت.

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْن‌ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَحُجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ لَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ ذَلِكَ حَاجَةٌ تُجْحِفُ بِهِ أَوْ مَرَضٌ لَا يُطِيقُ فِيهِ الْحَجَّ أَوْ سُلْطَانٌ يَمْنَعُهُ فَلْيَمُتْ يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيّاً.[2]

محمّد بن یعقوب عن أبی علی اشعری ثقة عدلٌ إمامی عن محمّد بن عبدالجبار الثقاة .... عن صفّان بن یحیی عن ذریح محاربی از اصحاب امام صادق (ع) است عن أبی عبدالله (ع) مَن ماتَ و لم یحج حجّة الإسلام لَم یمنَعه مِن ذلک حاجة تجحف به. یعنی آن سالی که می‌خواستی مانعی نداشت، «حاجة تجحف به» داشت یا نداشت؟ «لَم یمنعهُ مِن ذلک حاجة تجحف به أو مرَض لا یُطیقِ فیه الحجّ» این هم نداشت. یعنی الان تمام این نه حاجت بود، نه مرض بود، نه سلطانی بود که جلوی او را بگیرد، «فَلیَمُت یهودیاً أو نصرانیا» این خودش دلالت بر استقرار دارد. یعنی شما باید بروی!

می‌گویم کسی که سال اوّل، نه حاجت بود. همه‌ی این‌ها بود. سال بعد هم که ندارد. پس همین‌طور انجام ندهد تا بمیرد. برای اینکه این نشود این کار را باید کند.

(یکی از حضار): حالا با این بیان «مات و لم یحجّ» کسی که مرد و حج انجام نداد با وجود این که استطاعت هم داشت...

(استاد مظاهری): سال اوّل داشت، تمام این شرایط بود. یعنی شما اگر بعد به خاطر نداشتن، سال‌های بعد حج را ترک کنی «یمُت یهودیاً أو نصرانیا». قضیه، قضیه‌ی حقیقیه است. «مَن ماتَ و لم یَحُجّ حجّة الإسلام» و حال این که «لم یمنعه من ذلک» الان که امسال بود نه حاجتی بود، نه مرضی بود و نه سلطانی بود. من اگر سال بعد بگویم پس حالا که من دیگر شرط ندارم، حج را انجام ندهم.

(یکی از حضار): همین که می‌گوید «فَلیَمُت» یعنی استطاعت او ادامه دارد تا موت!

(استاد مظاهری): چنین چیزی ندارد، قضیه حقیقیه است. می‌گوید کسی که تمام این شرایط بود بعد نرفت، گفت دیگر ندارم پس نمی‌روم. تمام این روایات را اگر بگذاری کنار هم می‌فهمی که شارع، دیگر ول‌کن قضیه نیست.

سال اوّل صدق می‌کند به خاطر این که می‌گویند تو که سال اوّل حاجت نداشتی. ما می‌گوییم آن جمله همان سال اوّل صدق می‌کند. موضوع که محقّق شد حکم هم مترتب می‌شود. می‌گویند تو که می‌توانستی، نه حاجتی بود، نه مرضی بود، نه سلطانی بود که مانع شود. یعنی هم مال داشتی، هم استطاعت مالی داشتی. مرض، استطاعت بدنی داشتی. یعنی تخلیه‌ی سِر داشتی. همه‌اش بود.

آیه به خاطر اینکه خطاب و تکلیف این وضع است. ما گفتیم خطاب و تکلیف وقتی عصیان شد، نیاز به امر جدید دارد. یعنی قضا تابع عداء نیست امر جدید می‌خواهد.

والحمد لله ربّ العالمین