فوریت حج 2/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج

موضوع: كتاب الحج/شرائط وجوب حجة الإسلام /فوریت حج 2

کلاممان در مسئله‌ی اوّل بود که مرجع شهید سید قائد فرمودند از ضروریات دین حج و وجوب دارد و گفتیم بحث در این است که آیا وجوب آن که فوریت دارد، آیا فوریت شرعی است یا عقلی است؟

کلام در ادلّه‌ای بود که برای شرعیت اقامه شده است. گفتیتم اگر ادلّه‌ی شرعیت، تمام نشود باید قائل به وجوب عقلی شویم به مقتضای قاعده‌ی اجتهاد و اصالت الاحتیاط.

اما دلّه‌ی شرعی، روایاتی خواندیم. چند طایفه‌ی دیگر روایات باقی مانده که باید بحث تمام شود. یکی از طایفه‌های دیگری که بر شرعیت اقامه شده، روایاتی است که در حج بذلی است. می‌دانید که فقها هم فتوا داده‌اند به مقتضای روایات حج بذلی که اگر کسی حج به او بذل شد، به او گفته شد که بیا حج برو نه این که صرفاً یک پولی به او داده شود گفته شود بیا حج برو. فقها فرموده‌اند، فتوا داده‌اند همه که واجب است این بذل را قبول کند اگر گفت بیا حج برو. فرق است بین این که بگوید بیا حج برو یا این که یک پولی... طرف بگوید من این پول را می‌خواهم به تو هبه کنم. آنجا گفتند اگر یک پولی خواست به او هبه کند، قبول آن واجب نیست. چرا واجب نیست؟ چون این تحصیل استطاعت است، تحصیل استطاعت لازم نیست.

﴿«لله عَلَی النَّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیهِ سَبیلاً»﴾ کسی که الان استطاعت دارد. نگفت که استطاعت را تحصیل کند، اما اگر گفت بیا برو حج، اینجا روایات وجود دارد که به مقتضای روایاتی که وجود دارد قبول آن واجب است و اینجا جداست، تعبّد شرعی است و الاّ نباید می‌گفتیم. می‌گفتیم تحصیل چیست؟ قبول این هدیه تحصیل استطاعت است و تحصیل استطاعت، مقتضای قاعده این است که واجب نیست.

بر فوریت شرعی حج که گفتیم ثمرات عدیده‌ای دارد، به این روایات تمسک شده است. بخوانیم، تقریر کنیم ببینیم آیا این تقریر تمام است یا تمام نیست؟ این روایات در باب ده از ابواب وجوب و شرایط حج است، باب 10، جلد 11، صفحه 39.

چند تا روایت است، چون هر کدام این‌ها از یک جهت تقریب دارد.

روایت اوّل، عنوان باب آن هم مرحوم صاحب وسائل، قدّس الله نفسه این قرار داده است. «باب وجوب الحج علی مَن بُذِلَ لَهُ زادٌ و راحِلَه و لو حِماراً» واجب است حج بر کسی که بذل شده زاد و راحله «و لو حِماراً» و لو این که یک الاغی باشد، گفته این بیا این الاغ را بگیر، این راحله‌ی توست برو. «و وجوب قبولهِ و إنِ استَحیاء» و فتوا داد واجب است این بذل را قبول کند «وَ إنِ استَحیاء» یعنی ولو خجالت بکشد. «وَ یُجزیِهم حجّة الإسلام» این حج بذلی، همه‌ی فقها هم فتوا دادند. کافی از حجّة الاسلام از پدر بذل کرده حج را به پسر بالغ یا به خانمش.

روایت اوّل.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُعَاوِيَةَ بْن‌ وَهْبٍ «1» عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ فِي حَدِيثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع فَإِنْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْحَجُّ فَاسْتَحْيَا قَالَ هُوَ مِمَّنْ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ وَ لِمَ يَسْتَحْيِي وَ لَوْ عَلَى حِمَارٍ أَجْدَعَ أَبْتَرَ قَالَ فَإِنْ كَانَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَمْشِيَ بَعْضاً وَ يَرْكَبَ بَعْضاً فَلْيَفْعَلْ.[1]

محمّد بن الحسن بإسناده موسی بن قاسم معاویة بن وهب. این همان موسی بن قاسم بجلی است، إسناد شیخ طوسی به موسی بن قاسم بجلی به کتابش إسناد تمامی است. خود موسی بن قاسم هم که ثقة العدل عن صفّان بن یحیی ثقة عدلٌ عن العَلی إبن الرضی از اجلای اصحاب عن محمّد بن مسلم صحیحه است. قال قلتُ لأبی جعفر (ع)...

محمّد بن مسلم می‌گوید به امام باقر (ع) عرض کردم: «فإن عُرضَ علیه الحجّ فاستحیاء قال هو ممَّن یَستیعُ الحج» حضرت فرمودند این که کسی که بذل شده از کسانی است که مستطیع است. یعنی اینجا تحصیل استطاعت نیست بخلاف آنجا که پول را بدهد.

«وَ لِمَ یَستَحیی وَ لو علی حِمارٍ أجدَ أبتَر» ولو برای یک الاغ کره خری که اجد و ابتر و لنگ و لونگ است. حالا این‌ها بحث دارد که لنگ و لونگ چه حجی است. حالا ان‌شاءالله توی بحث حج بذلی خواهیم رفت که آیا کسی وهن هم شود آیا می‌شود یا نه؟

«قال فإن کان یَستعطی أن یمشی بعضاً و یرکَب بعضاً فالیَفعل» بعضی را سواره، بعضی را پیاده باید انجام بدهید. فرمودند این از ادله‌ای است که دلالت دارد بر وجوب فوریت شرعی حج. تقریب می‌خواهد. حضرت می‌گویند اگر بذل شد، حق استنکاف ندارد، باید برود حج. یعنی چه باید برود حج؟ یعنی فوری است! حق انکار ندارد.

«وَ هُوَ مِمَّن یَستَطیعُ الحَج» استطاعت حج دارد. پس بنابراین حج بذلی از موارد استطاعت است حق استنکاف ندارد. استفاده می‌شود که فوریت دارد. فوریت اعاظم استدلال کردن بر این.

گفتند «فإن عَرَض علیه الحجّ فَاستَحیی» گفتند نه! «هُوَ مِمَّن» حق ندارد نه بگوید، باید برود حج! یعنی فوری است. این مال حج بذلی است. می‌گوید «هُوَ مِمَّن» حضرت تطبیق می‌کنند. «مِمَّن یَستَطیعُ الحجّ» چون مستطیع حج است باید حج برود. آیا این روایت واقعاً دلالت دارد؟ این روایت بر فوریت... فوریت یعنی همین امسال نه سال دیگر! آن چیزی که به نظر قاصر فاطر می‌رسد، این هیچ جا فوریت ندارد. این که حق ندارد استنکاف کند، سال بعد برود. آن که گفته باید برود حج، کجای این روایت فوریت دارد؟

آن چیزی که ازش استفاده می‌شود این است که حق استنکاف ندارد، حق ندارد بگوید نمی‌روم! اما این که می‌روم و واجب است همین امسال برود، کجای این روایت دارد که همین امسال برود حج؟ هیچ چیزی در روایت نیست که از آن استفاده‌ی فوریت شرعی شود. بله استفاده می‌شود اصل آن واجب است. حق این نداری که اصلاً نروی! صرف الوجود بر تو این است. حالا یا امسال یا سال دیگر باید بروی، اما فوریت ندارد.

اگر طوری باشد که انسان احتمال بدهد که این تکلیف مولا فوت شود، به مقتضای عقل این است که نباید بگذاری فوت شود. کلام این است که منی که اطمینان دارم، می‌مانم، سال آینده زنده می‌مانم، آیا بر من واجب است همین الان انجام بدهم همین امسال؟ وجوب شرعی! شرعی‌ها این‌طور می‌گویند. می‌گویند همین امسال باید بروی. عقلی‌ها می‌گویند امسال هم اطمینان داری سال آینده می‌شود، سال آینده برو.

حرف شما درست است. اگر کسی احتمال می‌دهد فوت می‌شود زنده نمی‌ماند، بله حقّ تأخیر ندارد. اما وجوب آن شرعی نیست، وجوب آن عقلی است. عقل می‌گوید اگر مولا خطابی را از تو خواست، تکلیفی را از تو خواست، احتمال فوت می‌دهی، اگر تأخیر بیاندازی محاق است. وجوب آن چه می‌شود؟ عقلی.

کلام این است که از این روایات بذل حج، آیا فوریت شرعی استفاده می‌شود؟ نمی‌شود!

روایت پنجم هم یک سند دیگر است، سند کلینی آن هم صحیح است.

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْن‌ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ فَإِنْ عُرِضَ عَلَيْهِ مَا يَحُجُّ بِهِ فَاسْتَحْيَا مِنْ ذَلِكَ أَ هُوَ مِمَّنْ يَسْتَطِيعُ إِلَيْهِ سَبِيلًا قَالَ نَعَمْ مَا شَأْنُهُ يَسْتَحْيِي وَ لَوْ يَحُجُّ عَلَى حِمَارٍ أَجْدَعَ أَبْتَرَ فَإِنْ كَانَ يَسْتَطِيعُ «1» أَنْ يَمْشِيَ بَعْضاً وَ يَرْكَبَ بَعْضاً فَلْيَحُجَّ.[2]

محمّد بن یعقوب عن علی بن ابراهیم عن أبیه عن إبن ابی همه عن حمّاد بن عثمان عن الحلبی عن کلین بن أبی ابراهیم بن هاشم... گرچه می‌دانید توثیق خاص ندارد اما از مشایخ اجازه است که غنی از توثیق است. ابن أبی حمیر حمّاد بن حلبی عن أبی صحیحه حلبی عن أبی عبدالله... فإن عرض علیهما یحج فاستحیی من ذلک أهو ممّن یستطیع إلیه سبیلاً؟ قال نعم إستطیع. ما شأنه یستطیع ولو یحج علی حمارٍ أجد ابتر» این همان سیاق است.

اما یک سیاق دیگر داریم شاید بگویید این محکم است. روایت سوم است.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ: فَإِنْ كَانَ دَعَاهُ قَوْمٌ أَنْ يُحِجُّوهُ فَاسْتَحْيَا فَلَمْ يَفْعَلْ فَإِنَّهُ لَا يَسَعُهُ إِلَّا (أَنْ يَخْرُجَ) «5» وَ لَوْ عَلَى حِمَارٍ أَجْدَعَ أَبْتَرَ.[3]

این هم ممکن است کسی ادعا کند ممکن است از این در بیاید. «و بهذا الإسناد» به کدام إسناد؟ إسناد قبل. إسناد قبل کدام است؟ بإسناده عن الحسین بن سعید. یعنی همان إسنادی که شیخ به حسین بن سعید دارد، در روایت سوم هم تکرار می‌شود.

«عن أبی عبدالله فی حدیثٍ قال فإن کان دعاهُ قوم أن یحجّه فاستَحیی فَلم یَفعل فإنّه لا یسعّه إلاّ أن یَخرُج ولو علی حِمارٍ أجده أبتر» اگر یک قومی گفتند کاروان، این مسئله را عنوان کردند کاروان می‌رود توی مناسک هست. کاروان دارد می‌رود می‌گویند تو هم بیا همراه ما شو. حضرت می‌گویند «فإنّه لا یسعّه» حق ندارد استنکاف کند. «ولو علی حمارٍ أجده» این سفت‌تر است. چون می‌گوید این‌ها دارند می‌روند. قومی آماده شدند دارند حج می‌روند، حضرت می‌گویند: «فإنّه لا یسعّه» وسعت ندارد، نمی‌توانیم بگوییم آزادی! نه برو ولو یک خر لنگی هم پیدا کن همراه این‌ها برو.

ممکن است کسی بیاید بگوید این‌ها همان سال است چون قوم دارد. «دعاهُ قومٌ أن یحجّوا» یعنی همراه ما شو، همراه ما شو یعنی همین امسال. ممکن است کسی بگوید این‌ها چه می‌گوید؟ چون می‌گوید همین امسال همراه ما شو. از آن چه در می‌آید؟ فوریت شرعی.

اشکالی به ذهنتان می‌رسد یا نه؟ که این هم اشکال کنیم بگوییم این هم فوریت شرعی است و دلالت ندارد. نمی‌توانی بگویی «فإن کان دَعاه قومٌ أن یحجّوا» یعنی الان دارند می‌روند. قومی از او خواستند بیا حج برویم. این را که نمی‌شود منکر شد.

اشکال کار این است که اگر قبول نکند، سال دیگر نیست. سال دیگر از این خبرها نیست. ما بحثمان آنجاست که بتواند سال‌های بعدی... این دیگر بر فوریت دلالت ندارد، چون اگر امسال نرود، سال‌های بعد دیگر نمی‌تواند برود. و لذا بر فوریت شرعی ما که اگر بتواند سال آینده برود، هیچ دلالتی این روایت ندارد.

نتیجه چه شد؟ این طایفه از روایاتی که بر وجوب قبول حج بذلی دلالت دارد، دلالتی از آن بر فوریت شرعی ندارد و از آن استفاده نمی‌شود.

طایفه‌ی بعدی، روایاتی است که در نیابت حج وجود دارد. گفتیم وجوب آن «کلّفهم حجّة واحده» این حج بذلی که واجب است مال کسی است که قبلاً حج نرفته است.

باب 5 از ابواب. یک طایفه‌ی دیگری که فقها، فاضل هندی در کشف اللسان، می‌دانید فاضل کجا دفن است؟ همین اصفهان ما تخت فولاد دفن است. در کشف اللسان به آن تمسّک کرده است باب 5، حدیث 1.

بَابُ أَنَّهُ يُشْتَرَطُ فِي النَّائِبِ أَنْ لَا يَكُونَ عَلَيْهِ حَجٌّ وَاجِبٌ وَ حُكْمِ مَنْ حَجَّ نَائِباً مَعَ وُجُوبِ الْحَجِّ عَلَيْه‌. یکی از شرایط نایب این است که به گردن او حج واجب نباشد. «و حکم من حجّ نائباً مع وجوبِ الحج علی» کسی که نایب شده و نیابتی می‌خواهد برود با این که حج بر او واجب است.

روایت اوّل

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي خَلَفٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى ع عَنِ الرَّجُلِ الصَّرُورَةِ يَحُجُّ عَنِ الْمَيِّتِ قَالَ نَعَمْ إِذَا لَمْ يَجِدِ الصَّرُورَةُ مَا يَحُجُّ بِهِ عَنْ نَفْسِهِ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَا يَحُجُّ بِهِ عَنْ نَفْسِهِ فَلَيْسَ يُجْزِي عَنْهُ حَتَّى يَحُجَّ مِنْ مَالِهِ وَ هِيَ تُجْزِي عَنِ الْمَيِّتِ إِنْ كَانَ لِلصَّرُورَةِ مَالٌ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ.[4]

محمد یعقوب کلینی عن عدّةٍ مِن أصحابِنا» عده‌ای از اصحاب کلینی، عده‌ای هستند که کتاب‌هایی از رجال نوشتند. کتبی از رجال که یک عده از آن‌ها کسانی هستند که ثقه هستند.

خدا رحمت کند میرزای ما می‌گفت که این عده از اصحاب که نمی‌شود همه فسقه و فجره باشند، بالاخره یقین داریم که یک عده‌شان قطعاً چی هستند؟ و علاوه بر این عده‌ای تصریح کردند. «عن أحمد بن محمّد» او هم از اجلا «عن سعد بن أبی خلف» از اجلای اصحاب و ثقاة اصحاب، از روات آقا موسی بن جعفر است. «قال سألت أبا الحسن موسی بن جعفر (ع) عن الرّجل السرورة یحجّ عن المیّت» صروره یعنی کسی که سال اوّل اوست. پرسیدم از صروره که می‌خواهد «یحجُّ عن المیّت» از جانب میّت حج انجام بدهد. «قال نعم!» بله درست است. «إذا لم یجدِ الصروره ما یحجّ به عن نفسه» وقتی خودش چیزی ندارد که برای خودش انجام بدهد. «فإن کانَ له ما یحجّ به عن نفسه» اگر خودش چیزی دارد «فلیسَ یُجزی عنه حتی یحجّ مِن ماله» فایده‌ای ندارد، باید خودش حج از مال خودش انجام بدهد.

یا یک روایت دیگر هم دارد. روایت دوم هم بخوانیم.

وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي رَجُلٍ صَرُورَةٍ مَاتَ وَ لَمْ يَحُجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ وَ لَهُ مَالٌ قَالَ يَحُجُّ عَنْهُ صَرُورَةٌ لَا مَالَ لَهُ.[5]

«عن علی بن ابراهیم عن أبیه أبراهیم بن هاشم عن إبن أبی عمیر عن معاویة بن عمار» صحیحه است. «عن أبی عبدالله فی رجل سرورة ماتَ و لم یحجّ حجَّة الإسلام و له مالٌ» یک مردی مرده، مال هم داشته، حجّة الاسلام انجام نداده است. «قال یحجّ عن سرورة لا ما» مثل مرحوم آقای خوئی فتوا دادند که کسی که از دنیا برود و حج انجام ندهد، فتوا دادند به مقتضای این روایت، گفتند نایب آن چه باشد؟ نایب باید صروره باشد به مقتضای روایت. حالا این‌ها را بعد بحث می‌کنیم. اما فتوا داریم مثل مرحوم آقای خوئی و آقای تبریزی می‌فرمودند کسی که از دنیا رفته حج انجام نداده، یک مرد صروره‌ای بفرستیم «یحجّ عنه سرورَ لا مالَ له».

مرحوم کاشف الغطاء در کشف الاسلام گفته این‌ها دلالت می‌کند که فوریت حج چیست؟ شرعی است. اما تقریبی نگفته ایشان برای روایت. چه جوری دلالت دارد بر آن؟ گفته دلالت دارد بر فوریت شرعی حج، این روایت نیابت سرور است. حالا تقریب کنید. تقریبش این است که حضرت در این روایت می‌گویند صروره برود، صروره‌ای که مال ندارد. یعنی اگر مال داشت واجب بود خودش فوراً حج برود، حق ندارد از کسی دیگر انجام بدهد. اگر مال داشت واجب است که امسال که مال دارد برای خودش برود. حق ندارد بگوید من امسال برای این میّت بروم، سال آینده برای خودم بروم. پس معلوم می‌شود وجوب حج، فوری است و الاّ می‌گفت حالا مال که دارم می‌گذارم سال آینده برای خودم می‌روم، امسال برای این میّت می‌روم. حضرت می‌گویند نه! این صروره‌ای که مال دارد حق ندارد برای این میّت برود، باید برای خودش برود. پس «یدالله علی شرعیه».

حضرت فرمودند «یحجّ سرورة لا مال له» اگر مال دارد باید برای خودش برود الان، حق ندارد برای این میّت حج انجام بدهد. این همان معنای فوریت می‌شود. اگر قرار بود می‌گفت من امسال برای این میّت می‌روم، سال آینده هم برای خودم می‌روم. خلاف آن چیزی است که عقلی‌ها می‌گویند. آیت‌الله سیستانی و این‌ها می‌گویند اگر اطمینان دارد این صروره‌ای که مال دارد، این‌ها فتوا می‌دهند. پسر مال دارد. فتوای آیت‌الله سیستانی چیست؟ می‌گوید پسر امسال مال هم دارد، اما پدر مرده است. ایشان می‌فرماید نه امسال می‌تواند برای پدر برود، اگر اطمینان دارد سال آینده...

(یکی از حضار): اگر مال داشته باشد نمی‌تواند نایب شود چون مستطیع است.

(استاد مظاهری): اگر وجوب آن فوری نبود می‌گذاشت سال آینده می‌رفت! این که می‌گوید الان حق نداری، یعنی واجب است فوراً تو امسال حج بروی.

(یکی از حضار): یعنی حج خودش را سال آینده، امسال برای میّت برود؟

(استاد مظاهری): اگر قرار بود عقلی باشد، حضرت نمی‌گفتند. حضرت گفتند «فإن کان له ما یحجّ به عن نفسه فلیسَ یُجزی عنه حتی یحجّ مِن ماله» باید با مال خودش حج خودش را برود. پس «یدالله علی فوریت» امسال واجب است کسی که صروره‌ای مال دارد باید برای خودش... حالا چون مال ندارد، چون فوریتی نیست، پس می‌تواند برای فلانی میّت برود.

(یکی از حضار): این شبیه آن جایی است که روزه به گردنش است قضایی دارد و نمی‌تواند مثلاً مستحبی بگیرد یا نایب شود. چون خودش ذمه‌اش مشغول است نمی‌تواند از جانب کسی دیگری این کار را کند. اما بنا نیست که باید فوراً انجام بدهد، با تأخیر هم باشد منعی ندارد.

(استاد مظاهری): شما این‌طور بگو. بگو روایت شما از کجا می‌گویید که ممکن است ظهور دارد بر فوریت حج این کسی که مال دارد دلالت دارد؟ بگو احتمال دارد این روایت به خاطر این می‌گوید صروره‌ای که مال ندارد می‌تواند این شود که یکی از شرایط نایب، این است که ذمّهی آن مشغول نشود. در مناسک‌ها نوشتند یکی از شرایط نایب این است که ذمه‌ی او مشغول به حج نباشد. نه به خاطر اینکه فوراً بر او واجب است! این فرق می‌کند. به قول ایشان مثل این که می‌گویند کسی که بر او روزه‌ی قضا هست نمی‌تواند روزه‌ی مستحبی انجام بدهد. روایت داریم منصوص است کسی که روزه‌ی قضا دارد نمی‌تواند روزه‌ی مستحب بگیرد. این هم کسی که ذمه‌اش مشغول است نمی‌تواند قبول نیابت در حج باشد. بله احتمال هست، یعنی احتمال هم هست که به خاطر فوریت حج باشد اما در این ظهور ندارد. «إذا جاءَ الإحتمال بَطَل» یعنی این که نمی‌تواند صروره‌ای که مال دارد نیابت حج را بپذیرد، ذووجهین است. یک وجه این است که فوریت دارد. چون فوراً تکلیف دارد که انجام بدهد، باید حج خودش را انجام بدهد نمی‌تواند نایب شود. یک احتمال هم این است که یکی از شرایط نیابت در حج این است که مشمول الذمّه‌ی حج نباشد. «إذا جاء الاحتمال بطَل ...» یعنی این روایت شریفه ذووجهین است.

خدا رحمت کند آشیخ جواد چهار پنج تا کتاب دستش می‌گرفت می‌آمد مسجد اعظم. بعد گاهی اوقات می‌گفت بار سنگین شد، حفظی می‌گفت. روایاتی هست در باب 15 ابواب وضو در بحث کبائر که یکی از چیزهایی که جزء گناهان کبیره است استخفاف حج است. روایات فضل بن شاذ، چند تا روایت هست. باب 15 از ابواب حج، روایاتی است که در آن یکی از کبائر و گناهان کبیره استخفاف حج شناخته شد.

فرموده‌اند این روایات دلالت دارد که وجوب حج، فوریت دارد آن هم شرعاً. چون اگر وجوب فوری شرعی نبود، معنا نداشت جزء کبائر باشد، گناهان کبیره. کسی که امسال حج بر او واجب شد، حج نرفت «هو مستخفٍ بالحجّ» و آن جزء گناهان کبیره است. منتها روایات آن روایاتی است که به فضل بن شاذان است و در إسناد آن مجاهیلی است. سند آن ضعیف است. دلالت آن هم ضعیف است چون با استخفاف به حج، همان‌طور که تقریب تصویف را گفتیم. آیا کسی که امسال مال دارد، همه‌ی وسایل هم هست اما بنا دارد سال آینده یا سال بعد می‌تواند حج برود. آیا می‌گویند این استخفاف است به حج مرتکب شده است؟ یعنی این تمسک به عام در شبهه موضوع، یعنی شما می‌خواهی با استخفاف حج نتیجه بگیری که این فوری است. مثل این که با اکرم العلما بگویی این ذیلی که مشکوک العالم است از چیست؟ اگر کسی سال‌های بعد اطمینان داشته باشد حج مشرف می‌شود، کجا این دلالت دارد بر این که حج فوریت شرعی دارد؟ از این روایات در نمی‌آید.

باب 24 از ابواب وجوب حج. «باب وجوب إستنابة موسر فی الحج إذا منعه مرضٌ أو کِبَرٌ أو عدوّ أو غیر ذلک» این یک مسئله‌ی مبتلابهی است که واجب است موسر یعنی کسی که تواناست، پول دارد اما جان ندارد. واجب است این شخص، استنابت در حج کند. «إذا منعه مرضٌ» وقتی مرضی دارد، وقتی پیرمرد شده، دشمنی جلوی او را گرفته باشد. منتها می‌دانید یک اختلافی هست بین قمیون و نجفیون، مکتب قم و مکتب نجف.

مکتب قم می‌گوید در صورتی وجوب استنابه‌ی حیّ موسر است که حج بر آن چه شده باشد؟ می‌گوییم کسی که حج از قبل بر او مستقر شده، سال‌های قبل می‌توانسته حج برود اما اهمال کرده، الان هم که می‌خواهد برود دیگر جان ندارد. فریقین همه قائل هستند. مکتب قم مثل مرحوم امام، آقا می‌گویند در این صورت فقط نایب گرفتن واجب است. کسی که پول دارد اما جان ندارد. در صورتی که سال‌های قبل بر او واجب است. اما مکتب نجف و این‌ها می‌گویند نه فرقی نمی‌کند، چه مستقر شده باشد چه مستقر نشده باشد ولو حج بر او مستقر نشده، امسال پول دارد، سال‌های قبل پول نداشت. امسال که پدر سکته کرد و تمام شده یک پول گنده‌ای به او رسیده اما جان ندارد. آن‌ها فرمودند الان واجب است که نایب بگیری.

حالا شما ببینید از این روایات چه استفاده می‌شود. مرحوم صاحب وسائل هم تفصیل نداد. گفت «وجوب إستنابة الموسر فی الحج» نگفت موسری که یستقرّ علیه... پس معلوم می‌شود صاحب وسائل با کی‌ها موافق است؟ با آن‌هایی که می‌گویند مطلقا چه استقرار باشد چه استقرار نباشد.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ عَلِيّاً ع رَأَى شَيْخاً لَمْ يَحُجَّ قَطُّ وَ لَمْ يُطِقِ الْحَجَّ مِنْ كِبَرِهِ فَأَمَرَهُ أَنْ يُجَهِّزَ رَجُلًا فَيَحُجَّ عَنْهُ.[6]

«محمّد بن الحسن بإسناده عن موسی بن القاسم بجلی عن صفوان عن معاویة بن عمّار عن أبی عبدالله (ع) قال إنّ علیاً (ع) رَأی شیخاً لَم یَحُج قَطُّ» قطّ یعنی هرگز «و لم یطق الحجّ مِن کِبَره» الان باید یکی این ور را بگیرد، یکی آن ور را بگیرد. «فأمرهُ أن یجهّز رجُلاً فَیحج عنه» حضرت امر کردند که «أمره أن یجهّز جلاً فیحجّ عنه» گفتند یک مردی را تجیهز کن که از جانب او حج انجام بدهد.

طبق این روایت حق با کیست؟ با آن‌هایی است که می‌گویند مستقر شده یا آن‌هایی که می‌گویند مطلق است؟ در روایت ندارد. ترک استفصال دلیل بر چیست؟ اطلاق است. روایتی که گفت تفاوتی نگذاشت. حالا این‌ها را ان‌شاءالله بعداً بحث خواهیم کرد.

حالا این‌ها آمدند گفتند از این روایت چه استفاده می‌شود؟ فوریت استفاده می‌شود. فوریت انجام حج. حضرت نگفتند بیانداز بعد از مرگ. «فأمره أن یجهّز رجلاً فیحجّ عنه» امر کردند، نگفتند بگذار وقتی از دنیا رفتی!

پس این روایت دلالت دارد که فوریت آن فوریت شرعی است. امر کردند تجهیز کند همین امسال. اما همین حالا در همین سنه کجا این روایت چنین چیزی دارد؟ بله از این در می‌آید که در زمان حیات است، اما کجا دارد که اگر اوّل سنه این کار را نکردی مرتکب حرام شدی مرتکب معصیت شدی؟ از این هم در نمی‌آید فوریت شرعی. أمَرَ حضرت دلالت بر وجوب ندارد یا بر استحباب دلالت ندارد، ترخیص هم که ندارد. باید این کار را کنی، تجهیز کنی که از جانب او این حج را انجام دهد. اما فوریت شرعی کجا از این جا در می‌آید؟ فوریت شرعی که اگر امسال انجام نداد، سال آینده، گفت باید این کار را کنی، کسی را برای خودت بفرستی اما این که در اوّلین سال بفرستی...

(یکی از حضار): اگر سال اوّل هم باشد استدلال نمی‌کند به این که فوری باشد.

(استاد مظاهری): اگر گفتند همین الان، یعنی جایز هم نیست بر تو تأخیر بیاندازی. کجای روایت چنین چیزی دارد؟ اگر واقعاً روایت این باشد که الان که پول داری و الان که می‌توانی همین امسال... واقعاً قبول دارد. البته ممکن است یک مناقشه‌ای کند. این مال نیابت است. آن جایی که به نفس باشد است. آنجا هم می‌توانی مناقشه کنی. ممکن است مناقشه کنی، لعلّ در این کِبَر و برنامه‌ی این که معلوم نیست سال دیگر زنده باشد، امسال گفتند این کار را کن که باید حتماً در زمان حیات انجام شود. اما این مقدار که بعد در زمان مرگ نباشد، این بشود دلیل بر فوریت شرعی کسی که مستطیع شده در حال جوانی، هیچ دلالتی ندارد.

نتیجه چه شد؟ «والله سُبحانَهُ هُوَ العالِم الأحوط خروجاً لشبهة الخلاف» این است که در اوّلین سنه، حجّش را انجام بدهد «و إن کانَ أقوَی» این است کسی که اطمینان دارد سال آینده حج می‌تواند انجام بدهد می‌تواند تأخیر کند. چرا می‌گوییم أحوط؟ چرا أحوط استحبابی؟ چون عده‌ی زیادی گفتند. بروید عباراتشان را ببینید که فوریت، چه فوریتی است؟ شرعی است.

اگر جرأت نداشته باشی احتیاط واجب می‌کنی، اما اگر جرأت داشته باشی احتیاط را احتیاط استحبابی می‌کنی و أقوی را می‌گویی همان لزوم و فوریت عقلی است. و ثمرات عدیده‌ای بر این بحث دارم. یکی این که اگر این طور باشد گناهی مرتکب نشدی. دیگر این که می‌تواند نایب از دیگری شود.

از شیخ طوسی، از مرحوم محقق، همه‌ی این‌ها شرع هستند. حتی جواهر را نگاه کنید می‌گوید «بلاخلاف». ادعای اجماع شده است. اما گفتیم این ادله‌ای که بر شرعیت آن اقامه کردند، ناهز بر شرعیت بیش از آن وجوبی که ما گفتیم از باب اشتغال است، بیشتری از این دلالت دارد.

خدا رحمت کند مرحوم آقای خوئی، اینجا یک صفحه بحث کرده است. اوّل عقلی را گفته بعد هم یدلّ علی شرعی بودن، دو تا روایت است. طوایف مختلفی شد اما ظاهراً والله سبحانه هو العالم نمی‌شود...

همان روایت هم ذووجهین می‌شود که آیا به خاطر اشتغال ذمّه است یا به خاطر فوریت است؟ لذاست که اگر کسی اطمینان نداشته باشد حق ندارد نایب شود. یعنی کسی اگر اطمینان نداشته باشد، حق نیابت هم ندارد. اگر اطمینان داشته باشد طبق حرف این‌ها، می‌تواند نایب شود.

(یکی از حضار): روایت این را نمی‌گفت. اگر اطمینان هم داشته باشد، روایت می‌گفت چون بحث نیابت ممکن است به قول فرمایش شما آن وجه اوّل، بحث اشتغال ذمه باشد، حتی اگر اطمینان هم داشته باشد، طبق روایت نمی‌تواند...

(استاد مظاهری): روایت ذووجهین شد. گفتیم این روایت، ظهور در هیچ کدام محتمل است. روایت وقتی ذواحتمالین شد معلوم نیست، یا این احتمال یا آن است. یعنی این‌هایی که می‌گویند عقلی است، این روایت را قبول ندارند. می‌گویند ذواحتمالین است. وقتی ذواحتمالین شد شما نمی‌توانید استدلال کنید. یعنی شما نمی‌توانید مثل آن روایاتی که می‌گوید اگر کسی روزه‌ی قضا داشت نمی‌تواند روزه‌ی مستحب انجام بدهد. و لذا فتوا داده هم در ملحقات، مسائل متعددی ایشان گفته است. کسی که اطمینان دارد می‌تواند سال آینده انجام بدهد، می‌تواند امسال نایب شود. آن روایت هم ذواحتمالین بود. از عداد و از صحنه‌ی استدلال خارج شد.

والحمدلله ربّ العالمین