فوریت حج/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج بر اساس مناسک رهبر شهید

موضوع: كتاب الحج بر اساس مناسک رهبر شهید /شرائط وجوب حجة الإسلام /فوریت حج

بعد از این که اصل وجوب حج، ضروری بودن آن و این که مرّةً واحدَه لازم است. مطلب دیگر این است که وجوب حج فوری است. اصل وجوب حج ثابت شد اما فوریت حج که مرجع شهیدمان فتوایشان این بود و مشهور است بین فقها بلکه ادعای اجماع شد. اگر نگاه کنید در جواهر و این کتب مرجع گفته «بِلا خِلافٍ أجدُه أجمع علیه فوریة حج» یعنی در اوّلین سنه‌ی استطاعت، لازم است شخص به حج مشرّف شود و تأثیر آن جایز نیست.

تعبیر می‌شود از این مطلب به وجوب فوریت شرعی. یعنی اگر گفتیم وجوب حج در اوّلین سنه‌ی استطاعه است و تأخیر آن جایز نیست، این وجوب، وجوب شرعی است. در مقابل، عده‌ای هم قائل شدند به این که وجوب آن وجوب عقلی است، وجوب فوریت است. اصل وجوب که شرعی شد اما فوریت آن که لازم است انجام شود فوریت آن عقلی است نه شرعی.

الان در بین مراجع فعلی فقط یک نفر بنده سراغ دارم. در مناسک همراه هم نوشته‌ام که فوریت وجوب و این که در اوّلین سنه باید برود، دو نظریه است. یک نظریه مشهور است بین آقایان و یک نظریه مقابل، تنها یک فرد داریم که قائل به تقویت این فوریت شده که وجوب آن حق است. ثمرات عدیده‌ای هم بر این بحث جاری است. من دو ثمره‌اش را بگویم و واقعاً از ثمرات بسیار مهم در این نزاع است که آیا شرعی است و آیا عقلی است. کسانی که قائلند شرعی است می‌فرمایند ولو شخص بداند، اطمینان دارد سال آینده مشرّف می‌شود، اگر امسال با وجود شرایط استطاعت مشرّف نشد، معصیت کرده و حج بر او مستقر شده است. در آینده ولو متسکعاً باید به حج مشرف شود ولو با سختی، ولو با تسکع، ولو با دربدری و قرض گرفتن باید به حج برود. این یک ثمره.

ثمره‌ی دیگر وجوب شرعی این است که کسی که امسال مستطیع است ولو بداند در سال‌های آینده هم می‌تواند مشرف شود، حق نایب شدن ندارد. باید حج خودش را انجام بدهد. حق این که نایب از دیگری شود و بگوید خودم سال آینده انجام می‌دهم، این حق را ندارد. این چه ثمره‌ای است؟

اما آن‌هایی که طرفدار وجوب فوریت عقلی هستند، آ‌ن‌ها می‌گویند وجوب فوریت عقلی است. وقتی عقلی شد اگر شخص اطمینان داشته باشد سال آینده می‌تواند انجام بدهد، می‌تواند امسال مشرف نشود، شرعی که نیست، عقلی است.

(یکی از حضار): استاد، اگر نشود می‌تواند نایب هم شود.

(استاد مظاهری): و اگر می‌داند سال‌های آینده می‌تواند مشرف شود، نایب هم می‌تواند... معصیت هم.

و سوم اگر «إذاً ماتَ إنّا لله و إنّا إلیه راجعون» حج هم بر او مستقر نگردیده که بر ورثه واجب باشد که از اصل مالش اجر بگیرد. باید بحث کنیم. مثل صاحب عروه در عروه را نگاه کنید. قائل شده به این که فوریت همان فوریت شرعی است. چه جوری تعبیر کرده است؟ گفته اگر امسال نرفت، سال بعد! اگر سال بعد نرفت همین‌طور «شیئاً فشیء» این همان وجوب فوریت شرعی است. اما آن‌هایی که عقلی می‌گویند، اگر اطمینان دارد می‌تواند در سال‌های آینده مشرف شود هیچ مانعی ندارد.

(یکی از حضار): استاد اگر عقلی باشد پس استقرار معنی ندارد دیگر؟

(استاد مظاهری): استقرار فقط در یک صورت، ممکن است عقلی باشد اما همان سال اوّل استقرار پیدا کند. ممکن است وجوباً عقلی باشد اما همان سال اوّل اگر نرود استقرار پیدا می‌کند، یعنی بداند سال بعدی نمی‌تواند. احتمال می‌دهد که سال بعدی نتواند. الان اگر مشرف نشد، باز هم با رفقه و کاروان مشرف نشد، همین جا هم بر او مستقر نیست، در اینجا مشترک است. ثمره آن جایی است که فلذا سید سیستانی هم در ملحقاتش، در استفتائات بسیارش روی این تأکید دارد. می‌گوید اگر اطمینان دارد مثلاً امثال ورثه گفتند بیا برای بابایم برو با اینکه خودش هم مستطیع است. سید سیستانی می‌گوید اگر اطمینان دارد سال بعد می‌تواند برود و مانعی پیش نمی‌آید، می‌تواند امسال برای مرحوم پدر برود. اما آن‌هایی که استطاعت شرعی می‌گویند، حاشا و کلا! می‌گویند حق ندارد این کار را کند. حالا بعد اگر رفت بحث‌های ترتب پیش می آید که صحیح است یا نه، این‌ها مباحث آینده است. اما وارد گود میدان شود.

دو روز دیگر معلوم نیست یهو آمدند یک موشک سنگرشکن زدند! این بودجه که نوشته می‌شود به خاطر چیست؟ می‌گوید هستیم! حالا خواهم گفت چه جوری خواهیم گفت هستیم، خیلی چیزها به هم می‌خورد.

مرحوم آقای خوئی متأسفانه در تقریراتشان که نگاه کنید یک صفحه اینجا آورده و حال این که دریایی است. ببینید اگر کسی بتواند دلیل شرعی اقامه کند که شارع، فوریت را چی خواسته؟ شارع فوریت را خواسته دلیل چی اقامه کند؟ شرعی همان وجوب فوریت شرعی است. یا از کتاب باید استفاده کند یا از سنّت یا از اجماع! ولی اگر اجماع را کاشف از قول چی بدانیم؟ معصوم.

در هر سه تا هم ادعا شده است. گفتند هم کتاب هست، هم سنّت است و هم اجماع.

اوّل بگذارید دلیل آن‌هایی که می‌گویند عقلی است، ما بخوانیم و نگاه کنیم تا بعد برسیم به ادلّه‌ی شرعی. آن‌هایی که می‌گویند دلیلش عقلی است، همان قاعده‌ای که ما داریم در اصول. چه قاعده‌ای؟ می‌دانید وجوب اصل حج، بلاشک و بلاابتیاع «لله علَی النَّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلیه سبیلا» فرض این است که از آیه چیزی غیر از این که خدا طبیعت حج را از کسی که شرایط استطاعت را دارد، چیزی غیر از این ندارد. یادتان هست گفتند یادتان هست بحث‌های آخوند را کردیم. صرف چی دلالت دارد؟ صرف مطلوبیت انجام طبیعت. در آیه که ندارد «لله» خدا می‌خواهد حج را بر کسی که استطاعت... اما نگفته که امسال! نگفته سال دیگر! در این پیل حیات می‌خواهد.

پس اصل وجوب آن شرعی است. عقل و این‌ها راه ندارد به این که حج واجب است. عقل در این چیزها راه ندارد. حالا که این شد یک قاعده‌ی اشتغال داریم. عقل می‌گوید اگر مولا تکلیفی را بر تو منجّز کرد، شرایط تنجّز تکلیف، تمام بود، قدرت بود، عقل بود، همه‌ی این‌ها بود. عقل می‌گوید تو اگر در اوّلین فرصت انجام ندادی معاقب هستی. عقل می‌گوید اگر تکلیفی بر توی عقل منجّز شد، در اوّلین فرصت باید آن را انجام بدهی. چرا؟ چون اگر بخواهی تأخیر بیاندازی از کجا فردا زنده‌ای؟ فردا من زنده‌ام؟ وقتی متزلزل هستم نمی‌دانم فردا زنده هستم یا نه، من باید این تکلیف را انجام بدهم تا گرفتار عقاب مولا نشوم. فقط در یک صورت عقل، من را معزول می‌داند. در چه صورت؟ در صورتی که اطمینان داشته باشم که فردا هم انجام بدهم اشکالی ندارد. لذاست که در آن جایی که واجبات موقت است، بین الحدّین است «أقمِ الصّلوة» هیچ فقیهی نگفته همان اوّلین اذان ظهر را که گفتند نماز را بخوان. خود «أقمِ الصّلوة»... می‌گوید مولا صلاة را از تو خواست در این حدّین، اما نگفته فوریت اوّلین وقت.

این که در سیره هست، در متشرّع است فضیلت است اوّل می‌خوانند اما اگر هم نخواندند تأخیر انداختند، کسی مؤاخذه نمی‌کند.

یا در نماز قضا. در نماز قضا نگفتند الان که قضا شد همان موقع بلند شو نماز را بخوان! فقط یک چیزی گفتند. گفتند مسامحه! یادتان است در فتاوی نوشتند مسامحه و سهل‌انگاری نشود. این به خاطر چیست؟ به خاطر اینکه منجز شده، عقل می‌گوید بیا اما اگر در اوّلین فرصت بگوید بیا، به خاطر این است که فوت نشود. اگر می‌دانید فوت نمی‌شود، عقل بیشتر از این حکم نمی‌کند که مولا این طبیعت را از تو می‌خواهد. به این می‌گویند وجوب عقلی.

(یکی از حضار): وقتی واجب موسع است از ساعت 12 تا 6 ...

(استاد مظاهری): می‌گوید اگر نصّ شرعی داشتید. شما می‌دانی اگر اوّل وقت نخوانی احتمال فوت داری. اگر می‌دانی اوّل وقت این نماز را نخوانی، غسل را انجام ندهی، نماز را نخوانی، معلوم نیست با این برنامه‌ها چه می‌شود! عقل نمی‌گوید با این که نخواندی با این که احتمال فوت را می‌دهی مؤاخذ هستی؟

اگر علم دارد، یعنی اگر احتمال قابل توجه دارد. این که می‌بینی می‌گذارند، یک استصحاب دارند. استصحاب حیاتشان را می‌کنند. می‌گوید الان حیات دارم اما استحباب... که اصلاً دنیا روی این استحباب می‌چرخد. کسی نمی‌تواند زندگی کند! می‌گوید برای چه بروم زن بگیرم من؟ معلوم نیست که چه شود. همه استصحاب حیات را می‌کنند که دنبال این دنیا هستند.

یا بعضی‌ها هم اصلاً استصحاب نمی‌کند، اطمینان نفسی دارد که می‌ماند. لذاست که مؤخره هم بیاندازد عقاب نخواهد شد. اما اگر احتمال فوت بدهد، احتمال قابل توجه نه احتمالی که عقلا به آن توجه نمی‌کنند! احتمال قابل توجهی بدهد یا اطمینان داشته باشد که نمی‌تواند نماز بخواند، حق دارد تأخیر بیاندازد. این که شارع گفته از این حد تا این حد نماز را به جا بیاور، برای کیست؟ برای این‌ها که تمکّن دارند، صرف الوجود و طبیعت را در این بین الحدّین تطبیق کنند. اما اگر کسی نمی‌تواند، عقل می‌گوید الان باید بیاید.

عقل، حکم عقل است. بین بنای عقلا و عقل، عقل می‌گوید. عقل می‌گوید همان که اشتغال یقینی چه می‌خواهد؟ فراق یقینی، برائت یقینی. عقل بنای عقلا با هم فرق دارد.

(یکی از حضار): این فاصله‌ی کم را حساب نمی‌کند از اذان ظهر تا غروب

(دکتر مظاهری): او می‌گوید من اطمینان دارم، عقل به این حکم نمی‌کند. می‌گوید چون اطمینان دارم، پس من تکلیف مولا را از دست نخواهم داد.

در قضا هم همین‌طور است. در قضای واجبات، قضای نمازتان، قضای صومتان، چرا هی تأخیر می‌اندازد؟ و لذاست که فقها یک قید زدند گفتند سهل‌انگاری نشود که بر باد برود. این می‌شود وجوب. کسی که دلیلش برای فوریت، عقل است که «إذا تنجّز» پس عقل حکم می‌کند که باید در اوّلین ازمنه باید انجام بدهد، این به خاطر این است که اطمینان ندهد. اگر کسی اطمینان داشته باشد که می‌تواند بعد هم این تکلیف را انجام بدهد، مؤخذ نیست. این دلیل، دلیل عقلی است.

مرحوم آقای خوئی این دلیل را آورده و می‌گوید روایات هم دلالت دارد، منتها این‌ها را از هم باز نکرده است. که روایات که دلالت دارد، آن روایات چیست؟ وجوب آن وجوب شرعی است. این که ما گفتیم حکم عقل است، این‌ها از هم باید جدا شود.

پس کسانی هم که می‌گویند وجوب شرعی است، این دلیل عقلی را قبول دارند اما می‌گویند دلیل ما تنها این نیست. دلیل ما ادله‌ی شرعی است. از آیات و روایات، آن باید بحث شود. اگر توانستی در مقابل این دلیل عقل، دلیل شرعی اقامه کنیم، مذهبمان جدا می‌شود. می‌گوید وجوب فوریت را ما از عقل تنها استفاده نکردیم، از شرع استفاده کردیم. چه اطمینان داشته باشیم چه اطمینان نداشته باشیم باید در اوّل...

پس دلیل آقای سیستانی معلوم است. آن‌هایی که مشهور گفتند باید دلیل اقامه کنند. حالا یکی یکی ادله‌شان را بگوییم و وارد شویم. ببینیم می‌توانیم علاوه بر این دلیل عقلی، دلیل شرعی هم داشته باشیم که قائل شویم به وجوب شرعی یا نه؟

دلیل اوّلی که آوردند آیه قرآن است. گفتند ﴿«لله علَی النَّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاعَ إلیهِ سَبیلا»﴾ آیه‌ی قرآن می‌گوید خداوند از تو این را می‌خواهد باید انجام بدهی. بعضی از قدما گفتند ولی الان تکلیف متوجه توست. الان هم وقتی تکلیف متوجه توست باید انجام بدهی. هر واجبی همین‌طور است. اگر گفتی در مفاد وجود، فوریت اخذ شده حق با این‌هاست؛ اما خواندیم گفتیم در مفاد وجوب، فوریت بیشتر از خواستن طبیعت، بیشتر از این دلالت ندارد. خدا این طبیعت را از تو خواسته اما فوریت و تراخی در آن نخوابیده است. از آیه‌ی شریفه اصلاً نمی‌شود استفاده کرد.

اما روایات. مرحوم آقای خوئی دو تا روایت می‌کند. می‌گوید این دو تا روایت، همین حکم عقل را تأیید می‌کند. اما شرعاً باب 6 که مرحوم صاحب وسائل، عنوان بابش را این قرار داده است. بَابُ وُجُوبِ الْحَجِّ مَعَ الِاسْتِطَاعَةِ عَلَى الْفَوْرِ وَ تَحْرِيمِ تَرْكِهِ وَ تَسْوِيفِه‌.

یعنی وجوب فوریت، وجوب شرعی است. «و تحریمُ ترکهِ و تسویفه» حرام را ترک کند.

دو تا روایت اوّل را مرحوم آقای خوئی در مستند، در همان خارجی که در نجف می‌گفته در مسجد خضراء پرونده را بسته تمام کرده است. گفته این دو تا روایت هم سنداً تمام است، بعد فوریت حج و هم دلالتاً فتوا داده است.

روایت اوّل

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الطُّوسِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ- مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا «5»- قَالَ هَذِهِ لِمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ وَ صِحَّةٌ وَ إِنْ كَانَ سَوَّفَهُ لِلتِّجَارَةِ فَلَا يَسَعُهُ وَ إِنْ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ تَرَكَ شَرِيعَةً مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ- إِذَا هُوَ يَجِدُ مَا يَحُجُّ بِهِ الْحَدِيثَ.[1]

محمّد بن حسن طوسی باب 6 از ابواب وجوب حج: قضی الله بإسناده عن حسین بن سعید... اسناد شیخ به حسین بن سعید، اسناد تمامی. عن فضال عن معاویة بن عمار که اکثر روایات از این معاویه است. صحیح است. عن أبی عبدالله (ع) قال الله تعالی: و لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاعَ إلیهِ سَبیلاً. حضرت می‌فرمایند هذه... یعنی این که فرموده لله علی النّاس حِجُّ البَیت، این مَنِ استَطاع إلیه سبیلا یعنی چه؟ هذه لمن کانَ عنده مالٌ و صحّة. چند تا استطاعت است؟ یکی استطاعت مالی، یکی صحّه.

و إن کانَ الصوّفه للتّجارة فلا یصحّه. اگر تصویف کند برای تجارت، بگوید امسال بگذار تجارتمان را انجام بدهیم. بگذار امسال این بار را برسانیم با این گرانی دلار تا ببینیم سال بعد چه می‌شود.

«فإن کان صوّفه للتّجارة فلا یصحّه» یعنی عذر ندارد، نمی‌گنجد. عذر ندارد یعنی چه؟ یعنی حلال است یا حرام است؟ حق این کار را ندارد. یعنی «التأخیرُ حرام» این همان وجوب شرعی است ولو این که تو اطمینان داشته باشی. می‌گوید بگذار امسال تجارتمان را انجام بدهیم، سال دیگر می‌آییم حج انجام بدهیم. ولو عقل، تو را مؤاخذ نمی‌داند چون اطمینان داری بمانی.

«و إن ماتَ علی ذلک» و اگر هم مرد «فَقَد تَرکَ شریعاً مِن شرایع اسلام» آقای خوئی می‌گوید هم سندش تمام است، دلالتش هم که فهمیدید. اما این روایت تمام نیست. به این روایت نمی‌شود استدلال کرد بر وجوب فوریت شرعی.

بعضی از اعاظم همین اشکال را کردند. گفتند این فلا یصحّحه مال آن جایی است که به ترک حج برسد. آن را همه قبول داریم. از ترک حج، آن جایی که ترک حج می‌شود بله، اویی هم که دلیلش عقلی است او هم قبول دارد منتها این را نمی‌گوید. ما تابع ظواهر هستیم. اوّل گفته فلا یصحّحه، بعد هم گفته وَ إن ماتَ عَلی ذلک یک جمله‌ی دیگر مترتب کرده است. اوّلاً یک کار حرامی انجام داده، ثانیاً همان که فتوای فقها هم هست. تأخیر حج از گناهان کبیره است. یکی هم این که اگر کسی مرد و انجام داد، فردای قیامت در صف یهودی‌ها و نصرانی‌هاست.

این دلیل، اخص از مدعاست. این دلیل که آمده برای مطلق وجوب فوریت شرعی، اخص از مدعاست. به قول شما للتجاره است. اما اگر واقعاً یک غرض دیگری دارد، خیلی دنیوی نیست. می‌شود این جا تعدی کنیم؟ اوّلا به نظر ما این دلیل اخص از چیست؟ فقط گفته للتجاره. اگر این باشد شما باید مقاصدی شوید.

ثانیاً آن‌هایی که اهل عرب زبان هستند، تصویف... اگر رجوع کنید در لغت مال یک مرتبه نیست. یعنی اگر من این سال را انداختم سال دیگر، این را صرفاً تصویف نمی‌گویند. بروید ببینید یعنی هی سال بعد، سال بعد... این طوری باشد. این می‌شود تصویف. اما صرف این که من از امسال انداختم سال آینده، این تصویف می‌شود. یعنی هی سهل‌انگاری، هی امروز و فردا کردن. سال بعد می‌آورم، سال بعد می‌آورم. به این تصویف می‌گویند.

به نظر ما شریعت اوّلاً اخص از مدعاست، ثانیاً تصویف صرف یک تأخیر نیست، تأخیری است که با تکرار همراه است. اگر هم إذا جاء الاحتمال بَطل الاستدلال. لذاست نمی‌توانیم ظهور از ما گرفته می‌شود.

آقای خوئی پرونده را بست گفت این سندش این است و تمام. پس وجوب فوریت حج، شرعی است.

روایت دوم هم بخوانیم.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ لَهُ مَالٌ وَ لَمْ يَحُجَّ قَطُّ قَالَ هُوَ مِمَّنْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى‌ «7»- قَالَ قُلْتُ: سُبْحَانَ اللَّهِ أَعْمَى قَالَ أَعْمَاهُ اللَّهُ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ «8».[2]

و بإسناده... اسناد می‌دانید روایت قبل است. یعنی همان روایت شیخ طوسی است به حسین بن سعید اهوازی. عن موسی بن قاسم... این موسی بن قاسم یادتان باشد که اصلاً روایات معاویة بن عمار اکثر مال موسی بن قاسم است. خدا رحمت کند آقای تبریزی را ترکی هم می‌گفت موسی بن قاسم بجلّی که از اجلای اصحاب صحیحه است.

سألتُ أبا عبدالله (ع) عن رجل له مال و لم یحج قطّ. حضرت می‌گویند: هو مِمّن قال الله تعالی و نحشره یوم القیامة...

یک آقایی چند روز پیش رسید از این عرفا یک چیزهایی گفت. گفتم حاج آقا این همه حج رفتیم از خیلی چیزها غافلیم. یک چیزهای عجیب و غریبی می‌گفت که در حج چه‌ها هست. از بالا به پایین... نمی‌دانی چه خبر است!

و لذا می‌گوید نحشره یوم القیامة أعمَی. قال قُلتُ سبحان الله أعمَی. قال أعمَیهُ الله عن طریقِ الحق

مرحوم آقای خوئی می‌گوید این دلالت دارد کسی که تأخیر بیاندازد کار چی انجام داده است؟ مذمت است، مغبوضیت است، بالاتر از اعمی چیزی داریم؟ مرحوم آقای خوئی می‌گویند این روایت دلالت دارد که وجوب فوریت شرعی حج. ترک کرده نه این که فقط امسال انجام نداده، سال بعد آمده. این روایت که دیگر به طریق اولی است که اصلاً نمی‌شود تمسک کرد. بعضی‌ها آمدند به روایات حج بجلی تمسک کردند که یک داستان دیگر است.

والحمدلله ربّ العالمین