ضروری بودن حج/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج بر اساس مناسک رهبر شهید

موضوع: كتاب الحج بر اساس مناسک رهبر شهید /شرائط وجوب حجة الإسلام /ضروری بودن حج

به مسئله‌ی اوّل مناسک مرجع شهید رسیدیم که حج از ضروریات دین است و وجوب آن در طول عمر یک دفعه بیشتر واجب نیست. که این فتوای مشهور بلکه اجماع، بلکه نه تنها اجماع امامیه، اجماع بین الفریقین است.

رسیدیم به این مطلب از آیه‌ی شریفه استفاده کردیم، خودمان باشیم و آیه ظاهرش این بود که طبیعت حج مورد طلب خداوند متعال است و طبیعت حج طبق قواعد اصولی به انجام آن یک مرتبه کفایت می‌کند. منتها روایاتی داشتیم سه طایفه. یک طایفه دلالت داشت که بیش از یک بار واجب نیست، هر سه طایفه هم سنداً صحیح. یک طایفه داشت که اهل جده و توانمندان، یعنی همان‌ها که مستطیع هستند فی کلّ عام. یک طایفه هم این بود که والی اجبار کند که این بیت خالی نباشد.

کلام این بود که بین این روایات، آیا قابلیت جمع است؟ چون آن روایاتی که می‌گفت یک دفعه واجب است، روایت معارض دارد که اهل جده و توانمندان «فی کلّ عام فَرَض الله» و امام استشهاد به آیه‌ی شریفه فرمودند.

گفتیم مرحوم عاملی گفته‌اند. اگر ما بخواهیم قواعد تعارض را جاری کنیم «تعارضا» منتها در مورد تعارض اوّل باید برویم سراغ مرجّحات. یکی از مرجّحات خذ بما اشتهر بین اصحابک و دع الشاذ النادر است اگر بخواهیم طبق این قاعده جلو برویم، شهرت با کدام روایات است؟ با کدام بین اصحاب؟ روایتی است که یک بار بیشتر نیست. «شاذ نادر» همان روایتی می‌شود که «فرضَ الله علی أهل جِدَه فی کلّ عام» شاذ نادر است. اما آیا ببینیم قبل از آن راهی برای جمع هست؟ «الجمعُ مَهما أمکَن اُولَی مِنَ الطَرح»

گفتیم مرحوم شیخ طوسی در استفسار فرموده حمل بر استحباب. گفتیم ظهور آن با استحباب جور در نمی‌آید، منتها من امروز مراجعه کردم دو تا علَم طرفدار استحباب هستند، کم کسی هم نیستند. یکی مرحوم سید حکیم، صاحب مستمسک متمایل به استحباب شده، حمل بر استحباب کرده و دیگری مرحوم آقای شاهرودی، او هم کتاب الحج و تقریرات، این را آقای جناتی تقریرات نوشته، او هم متمایل به استحباب شد. یعنی این دو روایت را، آن روایتی که می‌گوید «فَرَض الله علی أهلِ جِدَه فی کلّ عام» حمل بر استحباب کردند. روایاتی هم ما داریم که می‌دانید حج مستحب است تکرار شود. حالا ان‌شاءالله در استحباب می‌رسیم. یستحبّ این که حج تکرار شود. روایات فراوان هم داریم. این روایت «فرضَ الله علی أهل جِدَه فی کل عام» را این‌ها حمل بر استحباب کردند.

آیا راه فنی دارد؟ ما دیروز گفتیم خلاف ظاهر است. ممکن است یک راه فنی داشته باشد. یادتان است در بحث تعارض، یکی از وجوهی که تعارض بین دو روایت برطرف می‌شود این است که حمل ظاهر بر نص، از ظاهر به واسطه‌ی نص، رفع ید کنید. اگر روایتی ظهور در وجوب داشت، روایت دیگری نص در ترک بود «لا بأس بتَرک» این ظهور در وجوب حمل بر استحباب می‌شود. غیر از این است؟ چون مفاد امر، ظهور است صراحت که ندارد. اگر روایتی داشتی که تصریح کرده بود که ترک آن اشکال ندارد، این ظهور حمل بر استحباب می‌شود. جمع هم جمع تبرّعی نیست. یادتان است «إذا خَفِیَ الأذان فقصّر إذا خفیَ الجُدران فقصّر» هر کدام یک ظهوری و یک نصی نتیجه‌ی آن حمل بر تأخیر می‌شود.

این قضیه چیست؟ نص! آن روایتی که می‌گفت که خداوند متعال بیش از یک حج نخواست! «کلّفهم حجَّة واحده». آن روایت اهل جده که «فرض الله علی أهل جده فی کل عام» ظهور دارد در وجوب بر اهل جده در...

قاعده‌ی رفع ید به واسطه‌ی نص در اینجا‌ اِعمال می‌شود، می‌شود فنی. یعنی فرض را أعم بگیریم از فرض وجوب. فَرَض به معنای ثَبَت. گرچه خیلی جاها فَرَضَ به معنای وجوب هم آمده، اگر استسقا کنید فرض خیلی جاها در روایت ما بر وجوب است، اما فرض اینجا به قرینه‌ی آن نص، فرض به معنای ثبوت که اعم از وجوب و استحباب است. لذا این دو اعلم، هم مرحوم آقای حکیم، هم مرحوم آقای شاهرودی فرمودند حمل می‌کنیم بر استصحاب. اهل جده مستحب است هر سال به حج بروند.

(یکی از حضار): قبل از این نمی‌توانیم بگوییم آن جایی که دارد می‌گوید حجَّة واحده واجب است، مطلق دارد می‌گوید به همه‌ی افراد؟

(استاد مظاهری): به همه‌ی افراد یعنی چه؟ یعنی حتی ناتوان‌ها؟

(یکی از حضار): نه مطلق دارد می‌گوید، یعنی شرط استطاعت است.

(استاد مظاهری): اهل جده هم که همان استطاعت است. اهل جده یعنی همان توانمندان، آن‌هایی که مستطیع هستند. دو تا موضوع که ندارد. یکی از موارد رفع تعارض این است که موضوع‌ها در تناقض... اما هر دو موضوع واحد است. متأسفانه با کمال معذرت از سماحت آقای حکیم و آقای شاهرودی نمی‌توانیم موافقت کنیم. چرا؟ چون همان‌طور که دیشب گفتم امام (ع) در روایت، استشهاد به آیه‌ی شریفه کردند. می‌شود اینجا بگوییم استحباب؟ روایت را دوباره بخوانیم. روایت این بود که «فرض الله و ذلک لقوله الله تعالی لله علیَ النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلیه سَبیلاً» این تطبیق مناسبت با استحباب دارد. یک امر استحبابی را شاهدش را آیه‌ای که بر وجوب، آن هم جمله‌ی اسمیه، آن هم در مقام انشاء، آن هم با لام و اعلی، بگوییم این حضرت می‌خواهند استحباب را بیان کنند. حمل نص بر ظاهر، آن جاییست که قابلیت داشته باشد. بله در رفع تعارض خواندیم اما نه آن جایی که امام (ع) فرض را تطبیق بر آیه‌ی شریفه... یعنی اصلاً حج جزء ضروریات نیست.

(یکی از حضار): اگر قرینه‌ای داشته باشی که آیه را از ظهورش بخواهیم دست برداریم، آیه تحمّل این را دارد چون آیه هم نص نیست.

(استاد مظاهری): می‌دانم! یعنی آیه را می‌شود رفع ید کرد؟ یعنی می‌گویی از این آیه رفع ید کنیم؟ شما بگو قرینه‌اش آن روایت است.

(یکی از حضار): آن روایت خودش روی هواست.

(استاد مظاهری): احسنتم. معلوم می‌شود آن خودش هیچی است، یعنی باید یک حمل دیگری... یعنی باید برویم سراغ یک حمل دیگری، این حمل نمی‌شود. به قول شما سوراخ دعا گم شده است، یک چیزی شنیدیم. یک نص و ظهوری شنیدیم که از ظهور به واسطه‌ی نص رفع ید می‌کنیم.

این حمل در کجا بود؟ در استفسار بود که حمل بر استحباب کرد و گفتیم دو تا علَم مثل آقای حکیم و مرحوم آقای شاهرودی هم سینه زدند دور آن.

یک حمل دیگر باز هم شیخ طوسی دارد که صاحب عروه هم در متن متعرّض شده است که اینجا وجوب را وجوب بدلی بگیریم، وجوب طولی بگیریم، عرضی نگیریم. یعنی چه وجوب طولی نه عرضی؟ به این معنا که بگوییم آن روایتی که یک بار بیشتر نیست. «کلَّفَهُم حجّةً واحده» اما این روایت که گفت «فرضَ الله علی أهل جِدَه فی کلّ عام» یعنی بدلی. بدلی یعنی امسال اگر نرفت سال بعد، اگر نرفت سال بعد. آن می‌گوید یک بار واجب است، این هم نمی‌گوید هر سال واجب است، این بحث وجوب حج طولی را دارد می‌گوید. بر این اهل جده اگر امسال نرفت، سال بعد «فی کلّ عام» اگر سال بعد نرفت، سال بعد. همین که مفتابه فقها هم هست. فرموده‌اند تأخیر حج جایز نیست. اگر امسال نرفت تکلیف از او ساقط نیست، سال بعد وجوب می‌آید. اگر سال بعد نرفت، سال بعد. این هم یک حمل است.

«فرض الله عَلی أهل جِده فی کلّ عام» این اصلاً خلاف ظهور است. همان که گفتید جمع تبرّعی می‌شود، شاهد جمعی هم ندارد. پس این هم نمی‌توانیم بپذیریم. البته سید رد نکرده در عروه. بگذارید عبارت عروه هم بخوانیم.

سید می‌گوید: «وَلا یَجب فی أصل» این سید واقعاً فقیه است. «وَلا یَجِب فی أصل شرع إلاّ مرّةً واحدَه فی تمامِ العُمر و هوَ المُسَمَّی بِحجَّةِ الإسلام أی حجّ الّذی بُنیَ علیه الإسلام مِثلُ الصّلاة و صوم و ما نُقِلَ عَنِ الصَّدوق فِی العلل» چون در علل آورده، شیخ صدوق نقل کرده «مِن وجوبه عَلی أهل جِده» همان روایتی که خواندیم سندش هم درست بود «فی کل عام» چون می‌دانید که صدوق که نقل کرده در علل یعنی چه شده؟ مفتابه شده، فتوا شده است. ایشان می‌گوید: «عَلی فَرضِ ثُبوته» معلوم است می‌خواهد... ثابت هم هست اتفاقاً، در علل هست گرچه در مَن لایحضر نیست اما در علل است.

می‌گوید «ما نُقِلَ عَلِی الصَّدوق» ایشان می‌گوید هیچ تأملی نیست. بروید ببینید در علل این حدیث است. سند صاحب عروه هم همین است. هیچ مناقشه‌ای نیست. هیچ فقیه تنبان به پایی در این سند مناقشه نمی‌کند. گرچه در من لایحضر اصلاً نیاورده است. البته بعضی‌ها این را می‌گویند که شاید علل در جوانی‌اش نوشته است. من لایحضر، رشد علمی بوده چون می‌دانید روایاتی که آورده همان روایاتی است که قبول هم داشتند. این را نیاورده و قبول ندارد. اما علل که آورده است.

سید می‌گوید این چیزی که آمده «علَی أهلِ الجِدَه» که روایتش را دیشب خواندم «مخالفٌ للإجماعِ وَ الأخبار». این اجماع امامیه نیست. اجماع امامیه می‌تواند موش در آن بدوانیم. اجماع مدرکی است و باید نقل قول شود در همین حرف‌هایی که می‌زنند. اما این اجماع، اجماع مسلمین است یعنی همه‌ی مسلمین اتفاق دارند که یک بار بیشتر واجب نیست. بروید ببینید. این‌ها را وارد نمی‌شویم. اگر بخواهیم توی این چیزها برویم باید سال‌ها کتاب الحج را بخوانیم.

(یکی از حضار): پس ایشان دلالت را قبول کرده است.

(استاد مظاهری): سید که اصلاً می‌خواهد رد کند. می‌گوید «مخالفٌ للإجماع...» یک پله گفت «عَلی فرضِ ثُبوته»، یک پله دیگر گفت «مخالفٌ للإجماع و الأخبار» بعد می‌گوید «لابدّ مِن حَملِه عَلی بَعضِ المحامل کَالأخبارِ الوارِدَة بهذا المضمون مِن إرادَة الإستحباب المؤکد» اخباری داریم که مستحب مؤکد است. این هم بگوییم کسانی که دستشان به دهانشان می‌رسد «فرَض الله فی کلّها» نتوانستیم، دیدیم خلاف ظاهر است.

«أو الوجوب أو البدل» یک محمل دیگر این است که بگوییم وجوب بدلی، امسال نشد سال دیگر. «بمعنا أنّه یجب علَیهِ فی عامِ و إذا تَرَکَهُ وَ فِی العامِ ثانی» این هم دیدید چه محملی است. جمع، جمع تبرّعی است.

«وَ یُمکِن حَملُهَا عَلَی الوُجوبِ الکفایه» سید می‌گوید ممکن است بگوییم واجب...

«فإنّه لا یَبعُد وُجوبُ الحَج کِفایَةً عَلی کلِّ أحدٍ فی کلّ عامٍ إذا کانَ...» فتوا داد. مثل همین تجمعات شبانه. فقه را بیاورد اینجا مثل تجمعات شبانه.

«علی کلِّ أحدٍ فی کلّ عامٍ إذا کانَ متمکّناً بحیث لا تَبقَی مَکّة خالی عن الحُجّاج» منظور این است که این اهل توانمند بروند که این سرزمین خالی نباشد. این‌ها را از کجا می‌گوییم؟ همان طایفه‌ی ثالثه که خواندید. «لِجُملَة مِن الأخبار الدال علی أنّه لا یجوز تعطیلُ الکَعبه».

(یکی از حضار): اگر قرار باشد تعطیل شود، توانا و غیر توانا ندارد. اگر تعطیل شود، حتی فقرا، حتی حاکم باید پول بدهد.

(استاد مظاهری): اشکال کار همین است. مگر بحث تعطیل نیست که والی باید اجبار کند؟ آن هم تازه مال حج که نیست، عمره هم همین‌طور است. یعنی حج خصوصیت ندارد. در دوره‌ی سال نباید خالی باشد. زیارت قبر پیغمبر هم هست. این مال حج تنها که نیست، مال عمره هم هست. یعنی خدا اینجا را زیارت پیغمبر را جوری قرار داده، خواسته اینجا رونق داشته باشد. اما این نیست و لذاست که به قول این‌ها مال اغنیا که نیست. این‌هایی هم که ندارند پول بهشان بدهید از حکومت اسلامی انفاقشان کنید بروند. پس این اهل جِده چه خصوصیتی دارند؟ اهل جده خصوصیتی ندارند. چه خصوصیتی دارند اهل جده که بروند فی کل عام؟ این‌ها فقط بروند پر کنند؟ فقط انقلابی‌ها بیایند تجمع شبانه؟ نه هر کسی می‌تواند بیاید.

یادتان باشد جمع بین اخبار کنید که مناسبت داشته باشد.

(یکی از حضار): یا اهل جده خودتان بروید یا دولت کمکتان می‌کند بروید.

(استاد مظاهری): اهل جده پس خصوصیت ندارد، پس چرا گفته «فرضَ الله فی کل عام»؟ این مال آن نیست. این مال تعطیلی نیست. یعنی تعارض دوباره زنده می‌شود. اهل جده به خاطر این است که این خانه خالی نماند. اهل جده خصوصیتی ندارد. غیر از آن هم باید بروند. ولو اهل جده هم نروند، اگر والی بدهد به کی‌ها بدهد؟ به فقرا بدهد تکلیف از اهل جده برداشته می‌شود. پر و پا برهنه آفریقایی‌ها را بیاندازند در مکه و مدینه شلوغ کنند قبر پیغمبر را.

(یکی از حضار): اولویت با اهل جده است.

(استاد مظاهری): نه آقا این بحث عدم تعطیلی می‌خواهیم بگوییم کاری به بحث استطاعت ندارد، موضوعاً خارج است. آن یک بحثی است. خداوند می‌خواهد این سرزمین از رونق نیفتد. همان دعای ابراهیم که «فَاجعَل أفئِدَةَ مِنَ النّاس» خدا می‌خواهد این رونق داشته باشد.

(یکی از حضار): اگر از رونق افتاد، این وجوب کفایی یک حاکم را می‌گیرد یک ...

(استاد مظاهر): آره اصلاً وظیفه‌ی حاکم است. یعنی الان هم هیچکس نرفت حاکم باید به فکر باشد. حتی «یُجبِرَهُم». آن روایت اهل جده خدایشان دارد می‌گوید، آن بحث حکومتی است. یعنی حکومت باید توسری بزند مردم را بفرستد. هواپیما بفرستد آنجا خالی کند. یعنی ربطی به بحث استطاعت ندارد.

(یکی از حضار): در بحث این که خودشان وجوب کفایی فقط اهل جده را بگیرد. یعنی حتی اگر حج دارد تعطیل می‌شود، فقرا واجب کفایی نیستند. ما می‌خواهیم در مورد خودشان حرف بزنیم. وجوب کفایی فقرا را...

(استاد مظاهری): گفتیم آن روایات شاهد بر این نیست. روایات عدم تطعیلی خانه‌ی خدا مال این‌ها نیست، یعنی این موضوع هم خارج می‌شود. اصلاً ما کاری به بحث استطاعت نداریم. یعنی می‌خواهیم بگوییم آن موضوع آن روایات «یُجبِرَهُمُ الوَلی» این است که می‌خواهد این خانه تعطیل نباشد. بحث استطاعت و این‌ها در کار نیست که بگوییم اگر مستطیع شد یک بار واجب است یا هر سال واجب است. اصلاً از گردونه خارج می‌شود. این اخباری که تعطیل نباشد، اصلاً به خاطر این که این سرزمین رونق داشته باشد. اصلاً بحث استطاعت در میان نیست.

(یکی از حضار): فرض کنید حکومت اسلامی نیست که این‌ها را توانگر کند، الان یک عده هستند یک عده جده و یک عده غیر جده، کدام‌ها واجب کفایی است بروند؟

(استاد مظاهری): این یک حرف دیگری است. ما بحث استطاعت را داریم می‌گوییم. در بحث استطاعت با اینکه این خانه از رونق نیفتد با هم فرق دارد. شما می‌گویی به قرینه‌ی آن روایات می‌خواهیم بگوییم این یعنی کفایی. نه اصلاً آن روایات ربطی به اینجا ندارد.

یک حرفی مرحوم آقای خوئی زده، یک حرفی هم آقای خوانساری زده است. آقای خوانساری فرموده این مقابله‌ی جمع به جمع است مثل «إغسِلوا وُجوهَکُم»، «إرکَبُوا دَوابَّکُم».

(یکی از حضار): هرکی تکلیف خودش را دارد، هرکی صورت خودش را باید بشوید.

(استاد مظاهری): مقابله‌ی جمع به جمع چه جوری می‌شود؟

(یکی از حضار): وقتی می‌گویند «تغسِلوا وُجوهَکُم» قرار نیست یک نفر چند تا صورت را بشوید، هر کسی صورت خودش را. این هم که می‌فرماید هر سال حج به جا بیاورید، یعنی هرکس برای سال خودش.

(استاد مظاهری): گفته فی کل عام. فرض الله علی أهل جده فی کل عام.

(یکی از حضار): اهل جده یعنی آن‌ها که مستطیع هستند. هرکسی برای سال خودش...

(استاد مظاهری): یعنی چه هر کسی برای سال خودش؟ مگر انحلالی نیست؟ یعنی اهل جده در هر سالی بروند. مقابله جمع به جمع می‌دانید یعنی چه؟ آقای خوانساری گفت وقتی که گفتیم «إرکَبوا دوابَّکُم» یعنی سوار اسب‌هایتان شوید. وقتی مولا می‌گوید سوار اسب‌هایتان شوید یعنی چه؟ بروید سوار ماشین‌هایتان شوید اینجا را خالی کنید. یعنی آقای شریف سوار ماشین خودش شود، من هم سوار ماشین خودم شوم، او هم سوار ماشین خودش شود. این درست است. معنا ندارد که من هم سوار ماشین خودم شوم، هم سوار ماشین آقای شریف شوم.

اما این چه ربطی به اینجا دارد؟ خیلی عجیب است.

(یکی از حضار): بعد ایشان می‌خواهد چه استفاده‌ای کند؟

(استاد مظاهری): ایشان خواسته این‌طوری استفاده کند. یعنی «فرضَ الله علی أهل جده فی کلّ عام» یعنی مثل آنجا که گفته «إرکَبوا دَوابّکم» بروید سوار جانورهایتان شوید، سوار سیاره‌هایتان شوید. یعنی هر کسی برود سوار ماشین خودش شود. این هم که گفته «فرض الله علی أهل جده فی کلّ عام» یعنی هر کسی فی عام خودش برود.

(یکی از حضار): البته ایشان اعراض کردند از عبارت

(استاد مظاهری): انتها می‌گوید لا یَبعُد. اگر مولا گفت بروید «إذبَحوا» حیواناتتان را. آی مردم! آی مکلّفین! بروید حیواناتتان را ذبح کنید. معنای آن چیست؟ اگر تو یک حیوان داشتی، تو یک حیوانت را ذبح کن. آقای شریف صد تا داشت، صد تا ذبح کن. حیواناتتان را ذبح کنید. یعنی هر چیزی که قدرتش... این که جمع به جمع نیست. این هم که گفته توانمندها بروید هر سال انجام بدهید یعنی چه؟ یعنی توانایی در هر سال تکرار می‌شود. هرچه می‌توانید. مغالطه را فهمیدید؟ من تعجبم از آقای خوانساری است که خواسته است این‌طوری امر کند. می‌گوید مقابله‌ی جمع به جمع، اما اصلاً این کجا و آن کجا؟ ربطی ندارد. آقای خوئی هم بگویند، این‌ها همه علَم هستند.

آقای خوئی گفته این مربوط به «إنَّما نَسی زیادَةٌ فِی الکُفر» است. می‌دانید که عرب‌های جاهلیت می‌آمدند ماه‌ها را عوض می‌کردند «یحلّونه عاماً و یحرّمونه عاماً» می‌آمدند یک ماه را... چهار ماه حرام داشتیم. جاهلیت این‌طور بود در هر چهار ماه حرام از جنگ دست می‌کشیدند. می‌گفتند بیایید عوض کنیم. عرب به قلدری و داد زدن است، به این شمشیر کشیدن است. می‌گفت چهار ماه است خسته می‌شویم، بیایید عوض کنیم. محرّم و رجب کنیم، رجب و صفر کنیم. این‌ها را تغییر بدهیم.

آقای خوئی می‌گفتند منظور این است عرب جاهلیت، همه ساله حج انجام نمی‌دادند. بعضی سال‌ها حج انجام می‌دادند، بعضی از سال‌ها حج انجام نمی‌دادند. این که آیه‌ی شریفه گفت «فرَضَ الله عَلی أهل جده فی کلّ عامٍ» دارد آن دعو جاهلیت را می‌زند. یعنی اهل جده، عام را ملاک قرار ندهند که یک سال انجام بدهند، سال دیگر را انجام ندهند. «إنَّما نَسیُ زیادةٌ فِی الکُفر»

از آقای خوئی هم عجیب است. این روایات را بروید نگاه کنید، این روایات مال موسی بن جعفر است، امام صادق است، اصلاً چه ربطی به جاهلیت دارد؟ آن که در جاهلیت این بود، این هم اصلاً ثابت نیست. بروید المیزان را ببینید چه جوری است. این هم ثابت نیست که این‌ها بعضی سال‌ها حج انجام نمی‌دهند. آنچه بود این که جنگ را این می‌کردند، ماه‌ها را تغییر می‌دادند. حرمت جنگ است نه این.

یک چیز هم دیدم که مرحوم آقای فاضل گفتند. آقای فاضل فرمودند این قضیه‌ی حقیقیه است بروید ببینید. گفتم بگذار همه را ببینم. دیدم اینجا کیل می‌آید، عیار فقاهت اینجاست. آقای فاضل فرموده که این روایت اهل جده را حمل بر قضیه حقیقیه می‌کند یعنی همان که دارد «حلالٌ محمّدٍ حلالُ إلی یوم القیامَة و حرامُه حرامٌ إلی...» قضیه حقیقیه یعنی هر سال تکرار می‌شود، قضیه حقیقیه، قضیه خارجی. این دیگر نمی‌خواهد بگوید هر سال انجام بده، می‌خواهد بگوید الی یوم القیامه. اگر قضیه حقیقیه باشد می‌دانید که وقتی موضوع یافت شد در قضیه حقیقه این است که می‌گوید علی أهل جده فی کل عام، توانایی که یافت شد در این عام هم باید تکرار شود. این منافاتی با قضیه حقیقیه ندارد که هر سال این موضوع که یافت شد حکم هم تکرار شود. ایشان می‌گوید قضیه حقیقیه است، یعنی می‌خواهد بگوید تا روز قیامت این حکم است. کی توهم این کرده که مقطعی باشد؟ مگر همان شبهه‌ی میرزای قمی. بحث این که آیات خطاب به چیست.

به نظر ما اصلاً سند این روایات هم تمام باشد باید علم آن را به اهلش رد کرد. اگر مبنای اعراض را بپذیریم، روایتی که معرضٌ عنه است مجمل است و می‌دانید که عمده دلیل برای روایت، سیره‌ی عقلاست. سیره‌ی عقلا خبری که مورد إعراض است قبول نمی‌کند. آن وقت دیگر تعارض نیست بلکه دَوران بین حجّت و لاحجّت می‌شود. و لذا همین فتوای سید قائد تمام است که ضروری است و وجوب آن هم یک بار بیشتر نیست.

والحمدلله ربّ العالمین